Psychologie
H1: Psychologie als wetenschap
inhoudstafel
1. Kenmerken van wetenschap
2. Situering tussen wetenschap
3. Methoden
- 3.1 mensenkennis
- 3.2 niet-psychometrische methoden
- 3.3 experiment
- 3.4 correlationeel onderzoek
- 3.5 testen
4. Disciplines
1. Kenmerken van wetenschap
Elke wetenschap:
1. Heeft een domein= Onderwerp van een bepaalde wetenschap of discipline.
• Verschillende psychologische stromingen focussen op verschillende
onderwerpen Vb: behaviorisme – gedrag ; psychoanalyse – onbewuste
• niet elk deelgebied oogt wetenschappelijk (bv; playboy: hoe groter
borsten hoe diepere crisis)
2. heeft eigen Hypothesen en theorieën
• Elke wetenschap steunt op hypothesen en theorieën
• Theorie = opgebouwd uit toetste stellingen en inzichten, bij voorkeur
causale verbanden, die hiërarchisch zijn geordend
• Hypothese = wetenschappelijke stelling die nog niet bewezen is. Ze kan
eventueel als beginpunt dienen voor een theorie
• → hangen samen met gekozen wetenschappelijk domein
• Bv; behaviorisme --> klassieke en opperante conditioneren /
communicatie theoretische richting --> 5 axioma’s / evolutiepsychologie
--> Charles Darwin /…
3. Is een Reductie = Elke wetenschap is vereenvoudiging vd totale werkelijkheid
• Kracht van wetenschap ligt in isoleren deelsystemen (gehoorzamen
van kind aan opdrachten van zijn ouders, ruzie tussen partners, angst
om niet door een examen te geraken,..)
• Edmund Husserl → water is zoveel meer dan de reductie van H2O
• What’s it like to be a bat? → nooit echt bevredigend beantwoorden →
je blijft altijd uitgaan van eigen ervaringen en kunt alleen voelen hoe het
is als mens om een vleermuis te zijn → we kunnen nooit weten hoe het
is om vleermuis te zijn, alleen de vleermuis zelf
• Iedere psychologie faalt als ze een individuele mens willen beschrijven
en verklaren, omdat die nu eenmaal zoveel complexer is dan de meest
vernuftige theorie
, 4. Heeft intersubjectieve overeenstemming = iets is geldig of waar voor elkeen van een aantal
subjecten
• Wetenschap heeft gemeenschappelijke regels waaraan gehouden moet worden
• (bv; diverse wereldgodsdiensten --> over eens dat bepaalde teksten en opvattingen echt zijn /
grote groep mensen die zeggen dat ufo’s bestaan / …)
5. Formulering
• Wetenschappelijke kennis zo ondubbelzinnig mogelijk geformuleerd → elke wetenschap
beschikt over vaktaal, eigen jargon → binnen bepaalde theorie verankerd
• Psychologie heeft ook uitgebreid termenarsenaal (bv; sociodrama, conditionering, psychose,
conformeren,..)
• Voordeel van vaktermen → doordat ze precies omschreven zijn, maken ze economische en
efficiënte communicatie mogelijk (bv; intelligentie --> IQ)
3 manieren onderscheiden bij definiëren van intelligentie:
1. Verbale, intuïtieve manier
Intelligentie is het vermogen dat ervoor zorgt dat mensen succesvol zijn in het bereiken van eigen
rationeel gekozen doelen
2. Functionele omschrijving (wetenschappelijk)
Howard Gardner --> ontwikkelde theorie van ‘meervoudige intelligentie’
3. Psychometrische, operationele omschrijving (meest gehanteerd)
Intelligentie is wat er gemeten word door testen
6. Voortgang
• Wetenschap die niet vooruitgaat, is dood
• Volgens Thomas Kuhn verloopt ontwikkeling en evolutie van wetenschap niet homogeen
➔ paradigma’s volgen elkaar op en zijn tijdgebonden
- samenhangende wetenschappelijke visies, theorieën, begrippenkaders en
onderzoeksmethoden
- Een referentiekader: welke vragen zijn er en hoe moeten we die oplossen?
- zienswijze, filosofisch uitgangspunt, grondhouding, wereldbeeld
➔ cyclische voortgang
- Feiten ----> Hypothesen
- in een onderzoeksopzet (bv. Experiment)
- Integreren in theorie
7. Kritisch = afvragen of het verzamelde feitenmateriaal niet gekleurd is door subjectieve
veronderstellingen en verwachtingen
• Onderzoek wordt voorgelegd aan wetenschappelijk forum → pas als er intersubjectieve
overeenstemming worden de conclusies geaccepteerd binnen wetenschap
• → elke psychologische stroming kan gezien worden als visie waarvan de theorieën en
onderzoeksresultaten door eigen forum van psychologen goed zijn bevonden
8. mensbeeld & filosofisch gedachtengoed
• elke wetenschap impliceert mens- en wereldbeeld
• deze visie is ofwel onderliggend bij het formuleren van nieuwe paradigma of vloeit als een
onlosmakelijke conclusie voort uit de opgebouwde theoriën
• onderliggende mensbeelden kunnen we indelen in organisch, mechanistisch, personalistisch:
organisch → ziet mens als geheel, geen lineaire relatie tussen oorzaak en gevolg,.. (bv; Gestaltpsychologie,
systeemdenken)
,mechanistisch → mens samengesteld afzonderlijke delen met bepaalde eigenschappen, geheel is som van de
delen, lineair relatie oorzaak gevolg (bv; behaviorisme)
personalistisch → omschrijft mens als uniek, geven zin aan bestaan, nadruk op zingeving, waarden en
doelgericht handelen (bv; oosterse filosofie,..)
2. Situering tussen wetenschap
Elke wetenschap valt te situeren tussen andere wetenschappen
Psychologie tussen:
- wijsbegeerte of filosofie --> samen met formele wetenschappen zoals wiskunde en de logica
- ervaringswetenschappen ingedeeld in:
• nomothetische wetenschappen → obv feiten, experimenten en deductie proberen zij
wetmatigheden te vinden. Het doel is verklaren (= fenomenen kunnen onderbrengen in
algemeen aanvaarde causale samenhang van de werkelijkheid. Algemene geldende regels of
wetten te formuleren (bv; chemie, aardrijkskunde,..)
• ideografische wetenschappen → het doel is begrijpen (oorsprong: hermeneutiek) (bv;
geschiedenis, literatuurstudie,..)
restaurateur ---> nomothetische aanpak
kunsthistoricus ---> ideografische aanpak
psychologie zit tussen beiden → behaviorisme VS humanistische psychologie
3. Methoden
Methodologie = discipline die omschrijft aan welke spelregels moet worden voldaan om tot betrouwbare
wetenschappelijke kennis te komen
3 grote methoden om tot wetenschappelijke kennis te komen:
1. Mensenkennis
2. Niet-psychometrische methoden (niet meten)
3. Psychometrische methoden (meten)
3.1 mensenkennis (1)
Onderscheid tussen:
- Wetenschappelijke kennis → verkregen via strikte onderzoeksmethoden en is meestal betrouwbaar,
abstracter en nauwkeuriger dan mensenkennis
- Mensenkennis → subjectief en waardegeladen, cultuurgebonden en niet noodzakelijk universeel
Probleem voor psychologie → wetenschappelijk kennis ligt soms dicht bij mensenkennis → hierdoor kan
iedereen zich onderlegd psycholoog voelen
, 3.2 niet-psychometrische methoden (2)
niet-psychometrische methoden = reeks methode die geen strikte statistische of cijfermatige onderbouw
hebben
• observatie
in psychologie systematisch waarnemen en registeren
participerende observatie = observator neemt deel aan proces waarbinnen hij de personen observeert zonder
dat proces te verstoren (bv; kaarters observeren door zelf mee te kaarten)
• introspectie
letterlijk: naar binnen kijken
introspectie → innerlijke zelfwaarneming = persoon kijkt vanop afstand naar eigen gedachten, gevoelens,
verlangens, motieven en gedragingen (bv; voor psychoanalytische kuur is dit een noodzakelijke methodiek)
moeilijkheden met metalliseren kunnen gevolg zijn van kindertijd waarbij stilte en non verbaal gedrag
primeerde en er weinig aandacht was voor introspectie
• interview
interview = mondeling stellen van vragen
vrije interview = verloop en inhoud bepaald door geïnterviewde
intakegesprek = verkennen, oriënterend gesprek bij een eerste contact
enquête = wanneer er een vragenlijst is die van meerdere personen wordt afgenomen
valkuilen interviews → stellen van suggestieve vragen en projectie, waarbij eigen gedachten aan de
geïnterviewde toegeschreven worden
• anamnese (!!)
anamnese = ontstaansgeschiedenis van de ontwikkeling van een bepaalde problematiek, ...
- achterhalen welke gebeurtenissen in het verleden van invloed geweest kunnen zijn
→ door betrokkene zelf laten vertellen (hoe is een klacht ontstaan?)
- geval- of ontstaansgeschiedenis zoals die subjectief door de persoon is ervaren
- persoonlijke getuigenis over vroegere gebeurtenissen dat die persoon zelf relevant acht
• gevalstudie of casestudy
casestudy = Alles wat we verzameld hebben over één praktijkgeval vanuit verschillende methodes
(observaties, uitgevoerde onderzoeken…) bundelen en er in de diepte op focussen om te proberen dingen
samen te leggen en zo tot een inzicht te komen.
- globaal inzicht in een gegeven problematiek
- multidisciplinaire benaderingswijze:
• medische gegevens
• anamnese
• vragenlijsten
• interview
• testuitslagen ...
H1: Psychologie als wetenschap
inhoudstafel
1. Kenmerken van wetenschap
2. Situering tussen wetenschap
3. Methoden
- 3.1 mensenkennis
- 3.2 niet-psychometrische methoden
- 3.3 experiment
- 3.4 correlationeel onderzoek
- 3.5 testen
4. Disciplines
1. Kenmerken van wetenschap
Elke wetenschap:
1. Heeft een domein= Onderwerp van een bepaalde wetenschap of discipline.
• Verschillende psychologische stromingen focussen op verschillende
onderwerpen Vb: behaviorisme – gedrag ; psychoanalyse – onbewuste
• niet elk deelgebied oogt wetenschappelijk (bv; playboy: hoe groter
borsten hoe diepere crisis)
2. heeft eigen Hypothesen en theorieën
• Elke wetenschap steunt op hypothesen en theorieën
• Theorie = opgebouwd uit toetste stellingen en inzichten, bij voorkeur
causale verbanden, die hiërarchisch zijn geordend
• Hypothese = wetenschappelijke stelling die nog niet bewezen is. Ze kan
eventueel als beginpunt dienen voor een theorie
• → hangen samen met gekozen wetenschappelijk domein
• Bv; behaviorisme --> klassieke en opperante conditioneren /
communicatie theoretische richting --> 5 axioma’s / evolutiepsychologie
--> Charles Darwin /…
3. Is een Reductie = Elke wetenschap is vereenvoudiging vd totale werkelijkheid
• Kracht van wetenschap ligt in isoleren deelsystemen (gehoorzamen
van kind aan opdrachten van zijn ouders, ruzie tussen partners, angst
om niet door een examen te geraken,..)
• Edmund Husserl → water is zoveel meer dan de reductie van H2O
• What’s it like to be a bat? → nooit echt bevredigend beantwoorden →
je blijft altijd uitgaan van eigen ervaringen en kunt alleen voelen hoe het
is als mens om een vleermuis te zijn → we kunnen nooit weten hoe het
is om vleermuis te zijn, alleen de vleermuis zelf
• Iedere psychologie faalt als ze een individuele mens willen beschrijven
en verklaren, omdat die nu eenmaal zoveel complexer is dan de meest
vernuftige theorie
, 4. Heeft intersubjectieve overeenstemming = iets is geldig of waar voor elkeen van een aantal
subjecten
• Wetenschap heeft gemeenschappelijke regels waaraan gehouden moet worden
• (bv; diverse wereldgodsdiensten --> over eens dat bepaalde teksten en opvattingen echt zijn /
grote groep mensen die zeggen dat ufo’s bestaan / …)
5. Formulering
• Wetenschappelijke kennis zo ondubbelzinnig mogelijk geformuleerd → elke wetenschap
beschikt over vaktaal, eigen jargon → binnen bepaalde theorie verankerd
• Psychologie heeft ook uitgebreid termenarsenaal (bv; sociodrama, conditionering, psychose,
conformeren,..)
• Voordeel van vaktermen → doordat ze precies omschreven zijn, maken ze economische en
efficiënte communicatie mogelijk (bv; intelligentie --> IQ)
3 manieren onderscheiden bij definiëren van intelligentie:
1. Verbale, intuïtieve manier
Intelligentie is het vermogen dat ervoor zorgt dat mensen succesvol zijn in het bereiken van eigen
rationeel gekozen doelen
2. Functionele omschrijving (wetenschappelijk)
Howard Gardner --> ontwikkelde theorie van ‘meervoudige intelligentie’
3. Psychometrische, operationele omschrijving (meest gehanteerd)
Intelligentie is wat er gemeten word door testen
6. Voortgang
• Wetenschap die niet vooruitgaat, is dood
• Volgens Thomas Kuhn verloopt ontwikkeling en evolutie van wetenschap niet homogeen
➔ paradigma’s volgen elkaar op en zijn tijdgebonden
- samenhangende wetenschappelijke visies, theorieën, begrippenkaders en
onderzoeksmethoden
- Een referentiekader: welke vragen zijn er en hoe moeten we die oplossen?
- zienswijze, filosofisch uitgangspunt, grondhouding, wereldbeeld
➔ cyclische voortgang
- Feiten ----> Hypothesen
- in een onderzoeksopzet (bv. Experiment)
- Integreren in theorie
7. Kritisch = afvragen of het verzamelde feitenmateriaal niet gekleurd is door subjectieve
veronderstellingen en verwachtingen
• Onderzoek wordt voorgelegd aan wetenschappelijk forum → pas als er intersubjectieve
overeenstemming worden de conclusies geaccepteerd binnen wetenschap
• → elke psychologische stroming kan gezien worden als visie waarvan de theorieën en
onderzoeksresultaten door eigen forum van psychologen goed zijn bevonden
8. mensbeeld & filosofisch gedachtengoed
• elke wetenschap impliceert mens- en wereldbeeld
• deze visie is ofwel onderliggend bij het formuleren van nieuwe paradigma of vloeit als een
onlosmakelijke conclusie voort uit de opgebouwde theoriën
• onderliggende mensbeelden kunnen we indelen in organisch, mechanistisch, personalistisch:
organisch → ziet mens als geheel, geen lineaire relatie tussen oorzaak en gevolg,.. (bv; Gestaltpsychologie,
systeemdenken)
,mechanistisch → mens samengesteld afzonderlijke delen met bepaalde eigenschappen, geheel is som van de
delen, lineair relatie oorzaak gevolg (bv; behaviorisme)
personalistisch → omschrijft mens als uniek, geven zin aan bestaan, nadruk op zingeving, waarden en
doelgericht handelen (bv; oosterse filosofie,..)
2. Situering tussen wetenschap
Elke wetenschap valt te situeren tussen andere wetenschappen
Psychologie tussen:
- wijsbegeerte of filosofie --> samen met formele wetenschappen zoals wiskunde en de logica
- ervaringswetenschappen ingedeeld in:
• nomothetische wetenschappen → obv feiten, experimenten en deductie proberen zij
wetmatigheden te vinden. Het doel is verklaren (= fenomenen kunnen onderbrengen in
algemeen aanvaarde causale samenhang van de werkelijkheid. Algemene geldende regels of
wetten te formuleren (bv; chemie, aardrijkskunde,..)
• ideografische wetenschappen → het doel is begrijpen (oorsprong: hermeneutiek) (bv;
geschiedenis, literatuurstudie,..)
restaurateur ---> nomothetische aanpak
kunsthistoricus ---> ideografische aanpak
psychologie zit tussen beiden → behaviorisme VS humanistische psychologie
3. Methoden
Methodologie = discipline die omschrijft aan welke spelregels moet worden voldaan om tot betrouwbare
wetenschappelijke kennis te komen
3 grote methoden om tot wetenschappelijke kennis te komen:
1. Mensenkennis
2. Niet-psychometrische methoden (niet meten)
3. Psychometrische methoden (meten)
3.1 mensenkennis (1)
Onderscheid tussen:
- Wetenschappelijke kennis → verkregen via strikte onderzoeksmethoden en is meestal betrouwbaar,
abstracter en nauwkeuriger dan mensenkennis
- Mensenkennis → subjectief en waardegeladen, cultuurgebonden en niet noodzakelijk universeel
Probleem voor psychologie → wetenschappelijk kennis ligt soms dicht bij mensenkennis → hierdoor kan
iedereen zich onderlegd psycholoog voelen
, 3.2 niet-psychometrische methoden (2)
niet-psychometrische methoden = reeks methode die geen strikte statistische of cijfermatige onderbouw
hebben
• observatie
in psychologie systematisch waarnemen en registeren
participerende observatie = observator neemt deel aan proces waarbinnen hij de personen observeert zonder
dat proces te verstoren (bv; kaarters observeren door zelf mee te kaarten)
• introspectie
letterlijk: naar binnen kijken
introspectie → innerlijke zelfwaarneming = persoon kijkt vanop afstand naar eigen gedachten, gevoelens,
verlangens, motieven en gedragingen (bv; voor psychoanalytische kuur is dit een noodzakelijke methodiek)
moeilijkheden met metalliseren kunnen gevolg zijn van kindertijd waarbij stilte en non verbaal gedrag
primeerde en er weinig aandacht was voor introspectie
• interview
interview = mondeling stellen van vragen
vrije interview = verloop en inhoud bepaald door geïnterviewde
intakegesprek = verkennen, oriënterend gesprek bij een eerste contact
enquête = wanneer er een vragenlijst is die van meerdere personen wordt afgenomen
valkuilen interviews → stellen van suggestieve vragen en projectie, waarbij eigen gedachten aan de
geïnterviewde toegeschreven worden
• anamnese (!!)
anamnese = ontstaansgeschiedenis van de ontwikkeling van een bepaalde problematiek, ...
- achterhalen welke gebeurtenissen in het verleden van invloed geweest kunnen zijn
→ door betrokkene zelf laten vertellen (hoe is een klacht ontstaan?)
- geval- of ontstaansgeschiedenis zoals die subjectief door de persoon is ervaren
- persoonlijke getuigenis over vroegere gebeurtenissen dat die persoon zelf relevant acht
• gevalstudie of casestudy
casestudy = Alles wat we verzameld hebben over één praktijkgeval vanuit verschillende methodes
(observaties, uitgevoerde onderzoeken…) bundelen en er in de diepte op focussen om te proberen dingen
samen te leggen en zo tot een inzicht te komen.
- globaal inzicht in een gegeven problematiek
- multidisciplinaire benaderingswijze:
• medische gegevens
• anamnese
• vragenlijsten
• interview
• testuitslagen ...
