Moraalfilosofie
Inleiding
Terminologie
De moraal
- Geheel van gebruiken, waarden en normen
- Verbonden met het goede leven en het juiste handelen
De ethiek = de moraal
Of systematisch-kritische reflectie over de moraal (moraalfilosofie)
Waarden
- Abstracte zaken
- Waarde aan gehecht – belangrijk vinden
- Brede versus smalle moraal
morele waarden: controle over hebben
Normen
- Regels en richtlijnen
o Die bepalen wat we wel of niet mogen doen
- Concrete implementatie van abstracte waarden
o bv. Veiligheid: draag je gordel, gelijkheid: iedereen moet stemmen
morele versus niet-morele regels
1. Bindend onafhankelijk van toestemming individu
2. Sociale druk om eraan te beantwoorden
3. Nodig om samen te kunnen leven met anderen
4. Belangrijk
5. Kunnen niet zomaar gewijzigd worden
Descriptieve ethiek
- Beschrijving volgens welke waarden, normen of gebruiken een individu/ groep leeft
- Verklaring waarom zo gehandeld/ gedacht wordt
- Geen evaluatie, enkel beschrijving
Normatieve ethiek
, - Zoektocht naar juiste moraal
- Uitleggen waarom zo gehandeld/ gedacht moet worden
- Evaluatie: gebruiken gerechtvaardigd?, redenen hiervoor goed?, juist om zo te
leven?,…
Meta-ethiek
- Relfectie over ethiek
Morele semantiek
- Betekenis van morele uitspraken en begrippen
- Wat zijn waarden, normen, geluk, overtuigingen, emoties,…
Morele psychologie
- Motieven, gedachten en emoties
- Verbonden met morele handelingen en opvattingen
- Psychologische constitutie
o Hoe we in elkaar zitten
o Is moraliteit dekmantel voor egoïsme?
Morele ontologie
- Leer van het zijn; wat bestaat er nu eigenlijk?
o Wat is morele werkelijkheid? Wat zijn morele feiten?
o Bestaan er morele geiten?
Morele epistomologie
- Kennisleer
o Bestaat morele kennis en hoe verwerven we die?
Morele methodologie
- Welke methodes zijn geschikt voor onderzoek in ethiek
Ontstaan moraal en ethiek
Mythische samenlevingen (6 e-5e eeuw v.C.)
“Is moraal typisch menselijk?”
Frans De Waal: experiment kapucijnapen
- Neen: rechtvaardigheidsgevoel ook bij apen -> bij zelfde taak andere beloning krijgen ->
boos
Michael Tomasello
- Ja: verschil tussen apen en kinderen
o samenwerking (volgens Tomasello zijn kinderen socialer dan apen)
o regels verdeling opbrengst (bij elk ½ werk = 50/50 of bij ¾ werk ook ¾
beloning)
,Gevolgenethiek
Stappenplan
• Algemeen: maak duidelijk welke variant je hanteert.
• Verschillende combinaties uit:
(1) Daadwerkelijke vs. verwachte gevolgen?
(2) Handelings- vs. regelutilitarisme?
(3) Hedonistisch, voorkeuren of objectieve lijst?
(4) Maximizing of satisficing?
[(5) Totaal of gemiddeld?]
• Voorbeeld:
- Maximizing hedonistisch handelingsutilitarisme met verwachte gevolgen
- Satisficing voorkeursutilitarisme, regelutilitarisme met daadwerkelijke
gevolgen
Inleiding
Gevolgenethiek = consequentialisme
“Gevolgenethiek stelt dat of handeling moreel juist of verkeerd is, enkel afhangt van
gevolgen van de handeling.”
- Doing versus allowing harm = hetzelfde hier
o Bv hongersnood niet tegen gaan, iemand van perron duwen of niet helpen,…
Utilitarisme
“Utilitarisme stelt dat gevolgen beter zijn naarmate handeling een grotere bijdrage levert aan
het algemeen nut.”
- Algemeen nut = grootste geluk voor het grootste aantal mensen
- Geluk = zo veel mogelijk genot en zo weinig mogelijk pijn
o Hedonistische opvatting geluk
o Doel heiligt de middelen
Niet-utilitaristisch consequentialisme
- Gaat over gevolgen
- Gaat niet over algemeen nut
Ethisch egoïsme
“Ethisch egoïsme stelt dat handeling juist is als gevolgen voor mij optimaal zijn.”
Psychologisch egoïsme
“Psychologisch egoïsme stelt dat mensen er feitelijk toe geneigd zijn om altijd hun eigen
belang te maximaliseren.”
, Utilitarisme en revisionisme
“Revisionisme stelt dat alledaagse handelingen moeten herzien worden.”
- Terugkijkend naar wat er gebeurd is
o Bv Moet iemand opgesloten worden na verkrachting?
Utilitarisme: niet als die het nooit nog eens gaat doen
Revisionisme: wel als die verdient om opgesloten te worden
Bentham en Mill
Jeremy Bentham (1789): Introduction to the Principles of Morals and Legislation
“Met het nutsprincipe wordt het principe bedoeld dat elke handeling goed- of afkeurt op
basis van de tendens die ze lijkt te hebben om het geluk te vergroten of verminderen van
de partij over wiens belang het gaat.”
- Partij over wiens belang het gaat = iedereen die effect heeft van handeling
- Geluk = algemeen nut
- Tendens = redelijkerwijs te verwachten gevolgen
- Berekening van geluk met 6 variabelen
1. Intensiteit
2. Duur
3. Zekerheid
4. Vruchtbaarheid
5. Zuiverheid
6. Nabijheid
Lontermism: geluk nu is evenveel waard als geluk in toekomst bv
klimaat
Nadeel: we weten niet waar we rekening mee moeten houden
Redelijkerwijs te verwachten gevolgen versus daadwerkelijke gevolgen
Redelijkerwijs te verwachten gevolgen
- Daadwerkelijke gevolgen zijn niet zeker
- Verwachting als leidraad gebruiken
Daadwerkelijke gevolgen
- Als uitkomst slecht is wil je deze aanpassen, dus zijn de gevolgen die ertoe doen
Discussie:
- moet morele theorie moet criteria geven om achteraf te kunnen zeggen welke
handelingen juist of fout zijn hoeft geen leidraad te zijn
- morele theorie moet als leidraad ons beslissingsproces kunnen fungeren
EXAMEN: Leg het onderscheid tussen verwachte en daadwerkelijke gevolgen uit, welke
gevolgen doen er toe volgens utilitaristen, welke argumenten hebben ze hiervoor en welke
argumenten overtuigen je het meeste en waarom?
Inleiding
Terminologie
De moraal
- Geheel van gebruiken, waarden en normen
- Verbonden met het goede leven en het juiste handelen
De ethiek = de moraal
Of systematisch-kritische reflectie over de moraal (moraalfilosofie)
Waarden
- Abstracte zaken
- Waarde aan gehecht – belangrijk vinden
- Brede versus smalle moraal
morele waarden: controle over hebben
Normen
- Regels en richtlijnen
o Die bepalen wat we wel of niet mogen doen
- Concrete implementatie van abstracte waarden
o bv. Veiligheid: draag je gordel, gelijkheid: iedereen moet stemmen
morele versus niet-morele regels
1. Bindend onafhankelijk van toestemming individu
2. Sociale druk om eraan te beantwoorden
3. Nodig om samen te kunnen leven met anderen
4. Belangrijk
5. Kunnen niet zomaar gewijzigd worden
Descriptieve ethiek
- Beschrijving volgens welke waarden, normen of gebruiken een individu/ groep leeft
- Verklaring waarom zo gehandeld/ gedacht wordt
- Geen evaluatie, enkel beschrijving
Normatieve ethiek
, - Zoektocht naar juiste moraal
- Uitleggen waarom zo gehandeld/ gedacht moet worden
- Evaluatie: gebruiken gerechtvaardigd?, redenen hiervoor goed?, juist om zo te
leven?,…
Meta-ethiek
- Relfectie over ethiek
Morele semantiek
- Betekenis van morele uitspraken en begrippen
- Wat zijn waarden, normen, geluk, overtuigingen, emoties,…
Morele psychologie
- Motieven, gedachten en emoties
- Verbonden met morele handelingen en opvattingen
- Psychologische constitutie
o Hoe we in elkaar zitten
o Is moraliteit dekmantel voor egoïsme?
Morele ontologie
- Leer van het zijn; wat bestaat er nu eigenlijk?
o Wat is morele werkelijkheid? Wat zijn morele feiten?
o Bestaan er morele geiten?
Morele epistomologie
- Kennisleer
o Bestaat morele kennis en hoe verwerven we die?
Morele methodologie
- Welke methodes zijn geschikt voor onderzoek in ethiek
Ontstaan moraal en ethiek
Mythische samenlevingen (6 e-5e eeuw v.C.)
“Is moraal typisch menselijk?”
Frans De Waal: experiment kapucijnapen
- Neen: rechtvaardigheidsgevoel ook bij apen -> bij zelfde taak andere beloning krijgen ->
boos
Michael Tomasello
- Ja: verschil tussen apen en kinderen
o samenwerking (volgens Tomasello zijn kinderen socialer dan apen)
o regels verdeling opbrengst (bij elk ½ werk = 50/50 of bij ¾ werk ook ¾
beloning)
,Gevolgenethiek
Stappenplan
• Algemeen: maak duidelijk welke variant je hanteert.
• Verschillende combinaties uit:
(1) Daadwerkelijke vs. verwachte gevolgen?
(2) Handelings- vs. regelutilitarisme?
(3) Hedonistisch, voorkeuren of objectieve lijst?
(4) Maximizing of satisficing?
[(5) Totaal of gemiddeld?]
• Voorbeeld:
- Maximizing hedonistisch handelingsutilitarisme met verwachte gevolgen
- Satisficing voorkeursutilitarisme, regelutilitarisme met daadwerkelijke
gevolgen
Inleiding
Gevolgenethiek = consequentialisme
“Gevolgenethiek stelt dat of handeling moreel juist of verkeerd is, enkel afhangt van
gevolgen van de handeling.”
- Doing versus allowing harm = hetzelfde hier
o Bv hongersnood niet tegen gaan, iemand van perron duwen of niet helpen,…
Utilitarisme
“Utilitarisme stelt dat gevolgen beter zijn naarmate handeling een grotere bijdrage levert aan
het algemeen nut.”
- Algemeen nut = grootste geluk voor het grootste aantal mensen
- Geluk = zo veel mogelijk genot en zo weinig mogelijk pijn
o Hedonistische opvatting geluk
o Doel heiligt de middelen
Niet-utilitaristisch consequentialisme
- Gaat over gevolgen
- Gaat niet over algemeen nut
Ethisch egoïsme
“Ethisch egoïsme stelt dat handeling juist is als gevolgen voor mij optimaal zijn.”
Psychologisch egoïsme
“Psychologisch egoïsme stelt dat mensen er feitelijk toe geneigd zijn om altijd hun eigen
belang te maximaliseren.”
, Utilitarisme en revisionisme
“Revisionisme stelt dat alledaagse handelingen moeten herzien worden.”
- Terugkijkend naar wat er gebeurd is
o Bv Moet iemand opgesloten worden na verkrachting?
Utilitarisme: niet als die het nooit nog eens gaat doen
Revisionisme: wel als die verdient om opgesloten te worden
Bentham en Mill
Jeremy Bentham (1789): Introduction to the Principles of Morals and Legislation
“Met het nutsprincipe wordt het principe bedoeld dat elke handeling goed- of afkeurt op
basis van de tendens die ze lijkt te hebben om het geluk te vergroten of verminderen van
de partij over wiens belang het gaat.”
- Partij over wiens belang het gaat = iedereen die effect heeft van handeling
- Geluk = algemeen nut
- Tendens = redelijkerwijs te verwachten gevolgen
- Berekening van geluk met 6 variabelen
1. Intensiteit
2. Duur
3. Zekerheid
4. Vruchtbaarheid
5. Zuiverheid
6. Nabijheid
Lontermism: geluk nu is evenveel waard als geluk in toekomst bv
klimaat
Nadeel: we weten niet waar we rekening mee moeten houden
Redelijkerwijs te verwachten gevolgen versus daadwerkelijke gevolgen
Redelijkerwijs te verwachten gevolgen
- Daadwerkelijke gevolgen zijn niet zeker
- Verwachting als leidraad gebruiken
Daadwerkelijke gevolgen
- Als uitkomst slecht is wil je deze aanpassen, dus zijn de gevolgen die ertoe doen
Discussie:
- moet morele theorie moet criteria geven om achteraf te kunnen zeggen welke
handelingen juist of fout zijn hoeft geen leidraad te zijn
- morele theorie moet als leidraad ons beslissingsproces kunnen fungeren
EXAMEN: Leg het onderscheid tussen verwachte en daadwerkelijke gevolgen uit, welke
gevolgen doen er toe volgens utilitaristen, welke argumenten hebben ze hiervoor en welke
argumenten overtuigen je het meeste en waarom?
