Samenvatting Historisch overzicht van de wijsbegeerte

Historisch
2024-2025
overzicht van
de
wijsbegeerte
Prof. T. De Mey




Lena Ben Sidhom
1E BACHELOR TAAL- EN LETTERKUNDE

,
,HOOFDSTUK 2: DE PIJLERS VAN
HET WESTERSE DENKEN IN DE
OUDHEID EN DE MIDDELEEUWEN
DE NATUURFILOSOFEN (6 E EN 5 E EEUW V.O.T.)

THALES VAN MILETE

 De eerste wiskundige
 De eerste wijsgeer
 Streefde naar een theorie over de wereld die vatbaar was voor argumentatie
 Was gefascineerd door het besef dat de werkelijkheid voortdurend verandert
o Als er verandering is, dan moet er iets zijn dat verandert en dus zelf
onveranderlijk blijft: dat wat ten grondslag ligt aan alle verandering = het
arche: beginsel, oorsprong
 Volgens Thales was het beginsel dat de diversiteit en veranderlijkheid van de
werkelijkheid kon verklaren water
o 3 toestanden: vast, vloeibaar en gasvormig  kan suggereren dat nog
andere toestanden, en hun onderlinge combinaties, aan de grondslag
liggen van alles wat bestaat en dat de wijziging van toestand aan de basis
ligt van de verandering

ANAXIMANDER

 Dacht dat de arche een onzichtbare oerstof was = to apeiron: het onbepaalde,
onbegrensde
o Daaruit ontstaan en daartoe vergaan weer de concrete objecten die we
kennen
o Dat ontstaan en vergaan (verandering) ziet hij als het resultaat van een
voortdurende onderlinge strijd van de dingen (vb. dag en nacht)

ANAXIMENES (6 E EEUW)

 Stelde dat lucht de oerstof is van de werkelijkheid
o De concrete objecten zijn het resultaat van verdunning of verdichting
 Voorbeeld: vuur is eigenlijk verdunde lucht
 kwaliteit wordt kwantiteit

HERACLITUS (HERAKLEITOS) (540 V.O.T.)

 Het feit dat alles veranderlijk is, daar kunnen we zeker van zijn (zoektocht naar
het duurzame en het onveranderlijke is tevergeefs)
 Maar hij dacht toch dat er een ‘stof’ bestaat die ten grondslag ligt aan alles: vuur
o Maar vuur is zelf ook iets ‘vluchtigs’ en ongrijpbaars
o ‘Panta rei’: ‘alles vloeit’  niets blijft hetzelfde
 ‘Men kan twee keer in dezelfde rivier stappen, maar ook niet twee
keer in dezelfde rivier stappen’ (het is dezelfde rivier, maar telkens
ander water)
 verandering en stabiliteit



2

,  Ook strijd en tegenstellingen: ‘De oorlog is de vader van alles’

PARMINEDES VAN ELEA (5 E EEUW V.O.T.)

 Er is geen logisch uitkomen aan de vaststelling: ‘Het zijnde is en het niet-zijnde is
niet’
o Dat zijnde is één en onveranderlijk, want anders zou er iets van zijn naar
niet-zijn gaan
o Maar kan niet, want het niet-zijnde bestaat niet
 Onze zintuigen zijn bedrieglijk, en de veranderingen die we zintuiglijk waarnemen
bestaan niet echt
 Er is ook geen tijd, aangezien er geen verandering is

ZENO VAN ELEA (450 V.O.T.)

 Leerling van Parmenides
 Probeerde aan te tonen dat beweging niet bestaat
o Het verhaal over de wedren tussen Achilles en de schildpad
 Minimaliseerde de rol die de ervaring speelt
o Als de rede aantoont dat de waarheid in strijd is met de zintuiglijke
werkelijkheid, dan moeten we veeleer datgene wat de rede duidelijk maakt
aanvaarden
 splitsing tussen de denkwereld en de ervaringswereld

 Geen ontstaan
 Geen verandering
 Geen beweging/tijd

LEUCIPPUS EN DEMOCRITUS (5 E EEUW V.O.T.)

 Het bestaan van het niet-zijnde als lege ruimte = het atomisme
o Binnen die ruimte zweven een ontelbaar aantal zijnden: atomoi:
ondeelbare dingen
o Die ‘atomen’ zweven rond in de lege ruimte en komen nu en dan met
elkaar in botsing
o Uit deze botsingen ontstaan de objecten die wij zintuiglijk waarnemen en
die verdwijnen wanneer de atomen opnieuw uit elkaar gaan
 de onveranderlijkheid (van Parmenides) geldt dus voor de atomoi en de
verandering ontstaat door hun samenklonteren of uiteenvallen
 Het atomisme is de eerste inspiratiebron van de meeste vormen van materialisme

DE SOFISTEN EN SOCRATES (5 E EEUW V.O.T.)

DE SOFISTEN

 Rondreizende leraars die aan de stilaan groeiende rationele denkwijzen een
praktische toepassing gaven
 Kwamen uit verschillende Griekse stadstaten, maar vestigden zich bij voorkeur in
Athene
(rijkdom en vrijheid van meningsuiting)
 Stelden het probleem van de moraal en de maatschappijordening centraal en
vooral de toepassing van hun onderzoeken op de praktijk




2

,  Het zwaartepunt van de filosofie verschuift van het onderzoek naar de
fundamentele aard van de werkelijkheid, naar de studie van de mens en de
samenleving (ethiek, politiek)
 Relativisme: men trekt de mythen en de traditionele normen en waarden in twijfel
 Belang van het ‘goed spreken’, overtuigend spreken (retoriek, verzorgde taal…)
en de antilogiek (tegenovergestelde standpunten even geloofwaardig en
overtuigend verdedigen)
 Belang van een zekere durf om gangbare opinies, zelfs over de goden, in twijfel te
trekken
 Belangrijk thema: het onderscheid tussen fusis en nomos: dat wat er van nature
is, en dat wat door menselijke conventie, door wetten, tot stand kwam
o Nomos (subjectiviteit): Protagoras (homo mensura fragment):
 ‘De mens is de maat van alles’
(er is geen maatstaf om te kijken of iets waar, goed, mooi… is)
 Er is geen absolute waarheid, er zijn geen absolute waarden
 Het filosofisch accent verschuift van ‘waarheid’ naar ‘bruikbaarheid’
o Gorgias: ‘Niets bestaat, mocht er toch iets bestaan, dan kunnen we het niet
kennen, en mochten we het wel kunnen kennen, dan kunnen we het niet
mededelen’
(je kan zomaar iets zeggen, het valt toch niet te bewijzen)
 Als de waarheid toch zou bestaan, dan geldt dat iedereen zijn eigen, subjectieve
‘waarheid’ heeft



SOCRATES

 Kon het relativisme onmogelijk aanvaarden: de waarheid en het goede bestaan,
ongeacht wat de mensen erover zeggen of denken
 De ‘socratische methode’ bestaat er vooral in een dialoog en discussie aan te
gaan
 tegenstander ondervragen over definities van zijn begrippen en de grondslag
van zijn redeneringen, tot die zijn inconsistenties en zwakheden moet toegeven
o Helderheid en consistentie
o Aantasten van de zelfverzekerdheid van de tegenstander
 Onze kennis van Socrates hebben we vooral te danken aan de dialogen van Plato,
waarbij het niet helemaal duidelijk is waar de ‘historische’ Socrates eindigt en
Plato begint
 Was vooral geïnteresseerd in de mens: ethische kwesties en waarheid en
schoonheid
 ‘Ik weet dat ik niets weet’, maar was er toch van overtuigd dat een rationele
fundering van moraal en politiek mogelijk was  relativisme van de sofisten
 Ter dood veroordeeld wegens asebeia (goddeloosheid)

PLATO (428-348 V.O.T.)
 Leerling van Socrates
 Eén van de invloedrijkste denkers aller tijden
 Heeft in een samenhangend systeem de factische, de ethisch-politieke en de
kennistheoretische vragen op een rationele wijze benaderd
 Bleef trouw aan het socratisch ideaal van het zoeken naar het goede, maar komt
tot de overtuiging dat hij dat slechts kan kennen als hij een totaalvisie heeft over
de mens en over de wereld waarin die mens leeft



2