PRE-ANALYTISCHE FASE IN KLINISCHE BIOLOGIE
Doel = bewustwording van het belang van alle stappen van de pre-klinische fase bij correcte
uitvoering en interpretatie van klinische laboratiumbepalingen
INVLOEDEN VAN LEEFTIJD, RAS, GESLACHT EN ZWANGERSCHAP
LEEFTIJD
Erythrocytenconcentratie bij neonati veel hoger dan bij volwassenen
en Hb gehalte
Alkalische fosfatase = enzym van de lever -> er is botfractie en leverfractie
tijdens groeifase = veel osteoclast en osteoblast acitiviteit -> botfractie stijgt
als men volwassen wordt = vnl leverfractie
hiervoor moet je dus altijd een leeftijdsgebonden parameter insteken
Cholesterol neemt toe ifv leeftijd
ook afh van het geslacht
veel statines gebruikt om deze onder controle te houden
RAS
Granulocytconcentratie significant lager bij zwarte amerikanen dan bij blanken
Lpa dubbele concentratie bij zwarten
GESLACHT
Creatine en hoger bij mannen dan bij vrouwen -> die zijn afhankelijk van spiermassa!! is vanzelf hoger bij
creatine kinase mannen
in praktijk vaak gebruikt voor diagnose van hartinfarct -> stijgt ook bij spieraandoeningen
Andere erythrocyten
Hb
triglyceriden
ZWANGERSCHAP
Plasmavolume graduele toename
Sedimentatiesnelheid 5x verhoogd
1
,Thyroïdhormonen TBG = bindingshormoon die T4 vervoert -> is veranderd tijdens zwangerschap
TBG is gestegen = meer T4 gebonden -> vrije concentratie T4 ↓
o dit systeem is geregeld -> TSH ↑
o er wordt meer vrije T4 gemaakt zodat conc terug normaal wordt
in labo moet je altijd dus T4 en vrij T4 bepalen!
om schildklier na te kijken: kijk naar TSH en vrij T4
Ijzer en ferritine verhoogde nood tijdens zwangerschap
supplementeren!
Acute fase eiwitten verhoogd
sedimentatie snelheid is hier een parameter van
VERANDERING VAN GEWOONTEN
DIEET EN DRINKGEWOONTEN
vetrijk dieet: concentratie triglyceriden ↑
o als je ’s morgens vetrijk eet en dan bloedafneemt = interferentie met bepaalde
methodes
o triglycerliden stijgen 50% na standaard maaltijd van 700 kcal
o DUS best altijd nuchter bloed afnemen
dieet rijk aan proteïnes en nucleotides: concentratie ammonia, ureum en urinezuur ↑
FYSISCHE INSPANNING
creatine kinase:
o spieren intens gebruiken: CK ↑
o misinterpretatie van diagnose hartinfarct! hierdoor nu vnl troponine gebruikt
mate van fysische training en spierhoeveelheid spelen een rol
onderscheid tussen statische inspanning van korte duur & hoge intensiteit en dynamische
inspanning van lagere intensiteit en langere duur
o korte duur, hoge intensiteit = energie gebruiken opgeslagen in spierweefsel: ATP en
creatine fosfaat
o lange duur, lage intensiteit = energie gebruikt geproduceerd door aerobe en
anaerobe pathways
HOOGTE
Aantal parameters tonen verschillen op grote hoogten in vergelijking met zeeniveau
zuurstofspanning ↓ bij hoogte = meer EPO maken
CRP ↑
hematocriet en Hb ↑
2
, STIMULANTIA
Roken heeft invloed op bepaalde waarden
CEA = kanker merker -> vnl voor GI-tumoren
o merker opvolgen om te zien of tumoren ongeveer constant blijven
o rokers: constant hoge CEA waarden die flucturen
= is niet per se normaal -> roken richt schade aan MAAR je moet niet denken dat die
mensen kanker hebben
cotinine -> nicotine kan je niet terugvinden in bloed door kort halfleven
= afbraak product nicotine met T1/2 van 24u
Alcohol 𝛾-GT ↑ enorm door enzym-inductie
MCV ↑ door toxisch effect op erythropoïetische cellen of door folaatdeficiëntie
LDH ↑
urine zuur ↑
triglyceriden ↑ door verminderde afbraak
STAALAFNAME
TIJDSTIP VAN AFNAME = CHRONOBIOLOGIE
veranderingen kunnen lineair zijn of cyclisch
o lineair: ifv leeftijd
o cyclisch: menstruatie, dag/nacht ritme, seizoenen à biologische ritmes
staal afname:
o zoveel mogelijk afnemen
o uur noteren
o noteer hoelang na de maaltijd
o hoelang na inname GM
kan resultaat vergeleken worden met resultaat verkregen op ander tijdstip van zelfde patiënt
of referentie populatie
1. Circadiaans ritme
cortisol: max in de ochtenduren en minimum in de avond
men wil eigenlijk gestandaardiseerd werken en vnl bloed afnames ’s morgens doen
2. Algemene regels betreffende tijdstip afname
liefst tussen 7u en 9u ’s morgens
12u na de maaltijd
voor er interfererende diagnostische of therapeutische procedures uitgevoerd worden
bij drugmonitoring: houd rekening met piek na toediening en steady-state voor nieuwe
toediening
uur afname noteren
3
, INTERFERERENDE DIAGNOSTISCHE OF THERAPEUTISCHE PROCEDURES
operaties: altijd voor operaties waarden opnemen omdat tijdens er altijd veel parameters
veranderen
o stijging acute fase eiwitten
o stijging enzym concentraties
o transiënte veranderingen ureum en cholesterol
infuses/transfusies: eerst waarden bepalen dan minstens 1u wachten om infuus in te steken
puncties, injecties, biopsies
afname infusie-catheters
endoscopie, dialyse
fysische stress, mentale stress
contrastvloeistoffe, GM
HOUDING VAN PATIËNT
lichaamshouding beïnvloedt bloedsamenstelling
niet staand bloed afnemen
van liggend naar staand: er treden drukverschillen op -> bepaalde parameters zijn hieraan
gevoelig
GAROT
= drukverband dat men aanlegt om aders zichtbaarder te maken
als dit te lang rond arm blijft = parameters veranderen door verhoogde druk
BLOEDAFNAME
bij bloedafname buisjes voorzichtig omzwenken zodat er geen stolsels ontstaan -> niet
schudden anders is er hemolyse van bloedcellen
EDTA = beste anti-coagulans om morfologie van bloedcellen intact te houden
soms is er een buisje met glycolyse inhibitor = fluoride of lithium jood acetaat
o als je glucose wil bepalen in bloed: staal laten staan op kamerT -> RBC gebruiken dan
glucose en glucose concentratie ↓ DAAROM inhibitor toevoegen
BELANGRIJK: voor stollingstesten is verhouding anti-coagulans tov bloed cruciaal
belangrijkste test voor stolling = prothrombine tijd
o citraat plasma + calcium (nodig voor stolling) + preparaat dat tissue factor bevat (om
stolling in gang te zetten)
o buisje dat je afneemt voor citraat = vaak 3 mL of 5 mL -> bv 3 mL: bevat 0,3 mL van
een bepaalde conc aan citraat en op buisje staat merkteken dat overeenkomt met 3
mL -> bepaalde hoeveelheid citraat in plasmastaal die overeen met de hoeveelheid
calcium die men toevoegt zodat je juiste hoeveelheid vrije calcium hebt
o stel buis is maar half gevuld (dus te weinig bloed) en daar zit citraat in -> citraat conc
in bloed is dubbel zo hoog dan en als je dit bloed gebruikt voor test -> als je
gestandaardiseerd conc calcium doet dan is calcium onvoldoende om bloed te laten
stollen!!
conclusie: buisjes echt goed vullen tot 3mL of 5
4
Doel = bewustwording van het belang van alle stappen van de pre-klinische fase bij correcte
uitvoering en interpretatie van klinische laboratiumbepalingen
INVLOEDEN VAN LEEFTIJD, RAS, GESLACHT EN ZWANGERSCHAP
LEEFTIJD
Erythrocytenconcentratie bij neonati veel hoger dan bij volwassenen
en Hb gehalte
Alkalische fosfatase = enzym van de lever -> er is botfractie en leverfractie
tijdens groeifase = veel osteoclast en osteoblast acitiviteit -> botfractie stijgt
als men volwassen wordt = vnl leverfractie
hiervoor moet je dus altijd een leeftijdsgebonden parameter insteken
Cholesterol neemt toe ifv leeftijd
ook afh van het geslacht
veel statines gebruikt om deze onder controle te houden
RAS
Granulocytconcentratie significant lager bij zwarte amerikanen dan bij blanken
Lpa dubbele concentratie bij zwarten
GESLACHT
Creatine en hoger bij mannen dan bij vrouwen -> die zijn afhankelijk van spiermassa!! is vanzelf hoger bij
creatine kinase mannen
in praktijk vaak gebruikt voor diagnose van hartinfarct -> stijgt ook bij spieraandoeningen
Andere erythrocyten
Hb
triglyceriden
ZWANGERSCHAP
Plasmavolume graduele toename
Sedimentatiesnelheid 5x verhoogd
1
,Thyroïdhormonen TBG = bindingshormoon die T4 vervoert -> is veranderd tijdens zwangerschap
TBG is gestegen = meer T4 gebonden -> vrije concentratie T4 ↓
o dit systeem is geregeld -> TSH ↑
o er wordt meer vrije T4 gemaakt zodat conc terug normaal wordt
in labo moet je altijd dus T4 en vrij T4 bepalen!
om schildklier na te kijken: kijk naar TSH en vrij T4
Ijzer en ferritine verhoogde nood tijdens zwangerschap
supplementeren!
Acute fase eiwitten verhoogd
sedimentatie snelheid is hier een parameter van
VERANDERING VAN GEWOONTEN
DIEET EN DRINKGEWOONTEN
vetrijk dieet: concentratie triglyceriden ↑
o als je ’s morgens vetrijk eet en dan bloedafneemt = interferentie met bepaalde
methodes
o triglycerliden stijgen 50% na standaard maaltijd van 700 kcal
o DUS best altijd nuchter bloed afnemen
dieet rijk aan proteïnes en nucleotides: concentratie ammonia, ureum en urinezuur ↑
FYSISCHE INSPANNING
creatine kinase:
o spieren intens gebruiken: CK ↑
o misinterpretatie van diagnose hartinfarct! hierdoor nu vnl troponine gebruikt
mate van fysische training en spierhoeveelheid spelen een rol
onderscheid tussen statische inspanning van korte duur & hoge intensiteit en dynamische
inspanning van lagere intensiteit en langere duur
o korte duur, hoge intensiteit = energie gebruiken opgeslagen in spierweefsel: ATP en
creatine fosfaat
o lange duur, lage intensiteit = energie gebruikt geproduceerd door aerobe en
anaerobe pathways
HOOGTE
Aantal parameters tonen verschillen op grote hoogten in vergelijking met zeeniveau
zuurstofspanning ↓ bij hoogte = meer EPO maken
CRP ↑
hematocriet en Hb ↑
2
, STIMULANTIA
Roken heeft invloed op bepaalde waarden
CEA = kanker merker -> vnl voor GI-tumoren
o merker opvolgen om te zien of tumoren ongeveer constant blijven
o rokers: constant hoge CEA waarden die flucturen
= is niet per se normaal -> roken richt schade aan MAAR je moet niet denken dat die
mensen kanker hebben
cotinine -> nicotine kan je niet terugvinden in bloed door kort halfleven
= afbraak product nicotine met T1/2 van 24u
Alcohol 𝛾-GT ↑ enorm door enzym-inductie
MCV ↑ door toxisch effect op erythropoïetische cellen of door folaatdeficiëntie
LDH ↑
urine zuur ↑
triglyceriden ↑ door verminderde afbraak
STAALAFNAME
TIJDSTIP VAN AFNAME = CHRONOBIOLOGIE
veranderingen kunnen lineair zijn of cyclisch
o lineair: ifv leeftijd
o cyclisch: menstruatie, dag/nacht ritme, seizoenen à biologische ritmes
staal afname:
o zoveel mogelijk afnemen
o uur noteren
o noteer hoelang na de maaltijd
o hoelang na inname GM
kan resultaat vergeleken worden met resultaat verkregen op ander tijdstip van zelfde patiënt
of referentie populatie
1. Circadiaans ritme
cortisol: max in de ochtenduren en minimum in de avond
men wil eigenlijk gestandaardiseerd werken en vnl bloed afnames ’s morgens doen
2. Algemene regels betreffende tijdstip afname
liefst tussen 7u en 9u ’s morgens
12u na de maaltijd
voor er interfererende diagnostische of therapeutische procedures uitgevoerd worden
bij drugmonitoring: houd rekening met piek na toediening en steady-state voor nieuwe
toediening
uur afname noteren
3
, INTERFERERENDE DIAGNOSTISCHE OF THERAPEUTISCHE PROCEDURES
operaties: altijd voor operaties waarden opnemen omdat tijdens er altijd veel parameters
veranderen
o stijging acute fase eiwitten
o stijging enzym concentraties
o transiënte veranderingen ureum en cholesterol
infuses/transfusies: eerst waarden bepalen dan minstens 1u wachten om infuus in te steken
puncties, injecties, biopsies
afname infusie-catheters
endoscopie, dialyse
fysische stress, mentale stress
contrastvloeistoffe, GM
HOUDING VAN PATIËNT
lichaamshouding beïnvloedt bloedsamenstelling
niet staand bloed afnemen
van liggend naar staand: er treden drukverschillen op -> bepaalde parameters zijn hieraan
gevoelig
GAROT
= drukverband dat men aanlegt om aders zichtbaarder te maken
als dit te lang rond arm blijft = parameters veranderen door verhoogde druk
BLOEDAFNAME
bij bloedafname buisjes voorzichtig omzwenken zodat er geen stolsels ontstaan -> niet
schudden anders is er hemolyse van bloedcellen
EDTA = beste anti-coagulans om morfologie van bloedcellen intact te houden
soms is er een buisje met glycolyse inhibitor = fluoride of lithium jood acetaat
o als je glucose wil bepalen in bloed: staal laten staan op kamerT -> RBC gebruiken dan
glucose en glucose concentratie ↓ DAAROM inhibitor toevoegen
BELANGRIJK: voor stollingstesten is verhouding anti-coagulans tov bloed cruciaal
belangrijkste test voor stolling = prothrombine tijd
o citraat plasma + calcium (nodig voor stolling) + preparaat dat tissue factor bevat (om
stolling in gang te zetten)
o buisje dat je afneemt voor citraat = vaak 3 mL of 5 mL -> bv 3 mL: bevat 0,3 mL van
een bepaalde conc aan citraat en op buisje staat merkteken dat overeenkomt met 3
mL -> bepaalde hoeveelheid citraat in plasmastaal die overeen met de hoeveelheid
calcium die men toevoegt zodat je juiste hoeveelheid vrije calcium hebt
o stel buis is maar half gevuld (dus te weinig bloed) en daar zit citraat in -> citraat conc
in bloed is dubbel zo hoog dan en als je dit bloed gebruikt voor test -> als je
gestandaardiseerd conc calcium doet dan is calcium onvoldoende om bloed te laten
stollen!!
conclusie: buisjes echt goed vullen tot 3mL of 5
4
