H4: zintuigen

Zintuigen

9.1. Werking en soorten sensoren/receptoren
Zintuigen = cellen die reageren op prikkels/stimuli
Prikkel = plotse verandering v uitwendige toestand

 Gewaarwording = aankomende informatie (in CZS)
 Perceptie = bewuste gewaarwording ve prikkel

Algemene zintuigen (somatosensoren/interosensoren): info over eigen lichaam

 Temp., pijn, tastzin (aanraking/druk/trilling), lichaamshouding
 Cellen verspreidt over hele lichaam

Speciale zintuigen (exterosensoren)

 Visus, gehoor, smaak, reuk, evenwicht  gespecialiseerde zintuigen

Hersengebieden voor waarneming
algemene zintuigen komen allemaal samen
in de prim. somatosensorische cortex



speciale zintuigen komen in elk hun
respectievelijk deel van de cortex




9.1.1. Sensoren kunnen zenuwuiteinden zijn of afzonderlijke cellen
Indeling van de algemene zintuigen
- Pijnzintuigen of nociceptoren
- Boven in de huid / gewrichtskapsels / beenvliezen die beenderen bedekken / rond
bloedvaatwanden
- Grote receptorvelden  moeilijk bron v pijnprikkel vast te stellen
- Gevoelig voor:
o Extreme temp.
o Mechanische beschadiging
o Opgeloste chemische stoffen
- 2 types axonen geleiden de gewaarwording
o Gemyeliniseerde vezels  plaatselijke gewaarwording v snelle pijn
 Bereikt CZS zeer snel  somatische reflexen
 Ook naar prim. somatosensorische cortex = bewust worden vd prikkel
o Ongemyeliniseerde vezels  trage pijn
 Alleen algemeen betrokken gebied identificeren

,  Gerefereerde pijn = pijnwaarneming in delen vh lichaam die niet
werkelijk worden geprikkeld (bv pijn in darmen voelen op lichaamsopp.)




 Langdurige pijn kan na een tijdje afnemen door:
 Centra in de thalamus
 De formatio reticularis (in hersenstam)
 Onderste deel hersenstam
 Ruggenmerg
- Warmtereceptoren of thermoreceptoren
- In de huid / skeletspieren / lever / hypothalamus
- 3 tot 4 keer zoveel koude- als warmtereceptoren
- Temp. gewaarwording via zelfde baan als pijngewaarwording
o Formatio reticularis
o Thalamus
o Prim. somatosensorische schors
- Zeer actief wanneer temp. verandert + passen snel aan aan een stabiele temp.
o Eerst extreem verschil, daarna snelle adaptatie
- Mechanoreceptoren (aanraking, druk en houding)
- Gevoelig voor prikkels: uitrekking, samendrukking en draaiing –> vervorming vh
plasmamembraan in reactie op prikkels leidt tot openen/sluiten v ion-kanalen
- Drie groepen mechanoreceptoren
1. Tastreceptoren = aanraking
2. Baroreceptoren = druk
3. Proprioreceptoren = houding
.1 Tastreceptoren
- Gewaarwording van: druk, trilling en aanraking  vaag onderscheidt tss de
gewaarwordingen
- Receptoren voor fijne aanraking/druk = gedetailleerde info over bron ve prikkels 
exacte plaats, vorm, omvang, textuur en beweging
- Receptoren voor grove aanraking/druk = niet goed te lokaliseren prikkel weinig extra
info over de prikkel (WANT groot receptorveld)
- Vrije zenuwuiteinden tot gespecialiseerde sensibele complexen met accessoire cellen /
ondersteunende structuren
1. Vrije zenuwuiteinden
 Gevoelig voor druk en aanraking
 Tss opperhuidcellen
2. Haarwortelplexus
 Vervorming en bewegingen over lichaamsopp.

, 3. Tactiele schijfjes
 Fijne aanrakingen en druk
 Diep in opperhuid v onbehaarde huid / stratum basale  tastlichaampjes
v Merkel
 Dendrieten v sensibele neuronen maken nauw contact met groep v deze
cellen  als cellen v Merkel samengedrukt worden scheiden ze
chemische stoffen af waardoor neuronen geprikkeld worden
4. Tastlichaampjes = lichaampjes v Meissner
 Gewaarwording v fijne aanraking en druk + trilling met lage freq.
 Talrijk in: oogleden / lippen / vingertoppen / tepels / uitwendige
geslachtsorganen
 Vezelig kapje verankert lichaampje binnen de dermis
5. Lichaampjes v Pacini
 Gevoelig voor druk diep in lichaam en pulserende trilling of trilling met
hoge freq.
 Enkele dendriet in concentrische lagen v collagene vezels gescheiden
door interstitiële vloeistof en gespecialiseerde fibroblasten
 In de huid vd vingers / borsten / inwendige geslachtsorganen /
gewrichtskapsels / mesenterium / pancreas / wanden vd urinebuis/-blaas
6. Bolvormige lichaampjes / lichaampjes v Ruffini
 Gevoelig voor druk en vervorming vd huid
 Diep gelegen laag vd dermis
 Collagene vezels die doorlopen in de vezels vd omliggende dermis
- Wordt door de dorsale kolom en spinothalamische banen geleidt
- Infecties, ziekten en beschadiging v sensibele neuronen/banen kunnen v invloed zijn op
de gevoeligheid v tastprikkels