Finance & accounting 2
Hoofdstuk 11 Kostenstructuur
11.1 Vaste- en variabele kosten
Een bedrijf maakt kosten om producten of diensten te leveren aan een klant.
Kosten worden veroorzaakt door het gebruik van productiemiddelen. Er is een relatie tussen de
hoogte van de kosten en de omvang van de productie, waar het management goed op de
hoogte van moet zijn.
De kosten van verschillende productiemiddelen veranderen niet allemaal op dezelfde wijze.
• Bijvoorbeeld: de huisvestigingskosten van het hotel (afschrijvingskosten van het
gebouw) zullen nauwelijks of niet veranderen als er meer of minder kamers worden
verhuurd. Of dat de grondstofkosten van de chipfabriek hoger worden als er meer chips
worden geproduceerd. Zo zie je dat de kosten van verschillende productiemiddelen niet
allemaal op dezelfde manier veranderen.
Op basis van de relatie met de productieomvang kunnen we de kosten in twee hoofdgroepen
indelen, namelijk: vaste kosten en variabele kosten.
Vaste kosten (constante kosten) veranderen niet als de productie toe- of afneemt. De
huurkosten van een bedrijfspand zijn onafhankelijk van de hoeveelheid producten die in het
pand geproduceerd wordt.
Variabele kosten veranderen als de productie varieert. Zoals bij het bovenstaande voorbeeld al
is aangegeven: de grondstofkosten van de chipfabriek nemen toe als er meer chips worden
gemaakt.
Voorbeeld 11.1 op bladzijde 242.
Een wijnhandelaar bezorgt bestellingen van klanten aan huis in een auto.
De bestelauto is aangekocht voor € 18.000, en wordt in 4 jaar met gelijke bedragen
afgeschreven. De restwaarde na 4 jaar is € 2.000. De benzinekosten van de bestelauto zijn €
0,09 per kilometer.
De afschrijvingskosten zijn per jaar:
(€ 18.000 - € 2.000) / 4 = € 4.000
Deze kosten zijn onafhankelijk van het aantal gereden kilometers.
Dit zijn dus vaste kosten.
De benzinekosten zijn recht evenredig met het aantal gereden kilometers. Bij 20.000 kilometers
per jaar zijn de kosten dus 20.000 x € 0,09 = € 1.800.
De benzinekosten zijn dus variabele kosten.
,Afschrijvingskosten zijn vaste kosten als de slijtage van het duurzame productiemiddel ontstaat
door tijdsverloop. Het is ook mogelijk dat afschrijvingskosten variabel zijn, dat is in het geval als
de slijtage van het productiemiddel vooral bepaald wordt door het gebruik dat ervan gemaakt
wordt en niet persé door tijdsverloop.
Variabele kosten
Typen van kostengedrag:
• Proportioneel variabele kosten
• Degressief variabele kosten
• Progressief variabele kosten
Variabele kosten stijgen niet altijd recht evenredig met de productieomvang. Soms stijgen ze
sneller, soms langzamer. Als kosten recht evenredig variëren is er sprake van proportionele
variabele kosten.
Bij proportionele variabele kosten blijven de variabele kosten van het product per eenheid vaak
gelijk. Per eenheid van een product worden er steeds dezelfde kosten gemaakt.
Bij degressief variabele kosten nemen de kosten minder sterk toe dan de productie. De
degressief variabele kosten hebben tot gevolg dat de kosten per eenheid van een product een
dalend verloop tonen. Degressie kan ontstaan als er bij uitbreiding van de productie
kostenbesparing wordt toegepast door een betere efficiency (het leereffect) of bijvoorbeeld
door kwantumkortingen bij een groteren inkoophoeveelheid van een grondstof of bepaalde
onderdelen.
In tegenstelling tot degressief variabele kosten, wordt een progressief verloop van de variabele
kosten, progressief variabele kosten, vaak aangetroffen bij een zeer hoge productieomvang. De
totale variabele kosten stijgen sneller dan de geproduceerde hoeveelheid, waardoor de kosten
per eenheid zullen toenemen. Progressief variabele kosten kunnen het gevolg zijn van extra
kosten bij overwerk of het moeten inhuren van (duurdere) uitzendkrachten.
Het gedrag van vaste- en variabele kosten bij toename van de productieomvang:
• Bij toename van de productieomvang blijven de totale vaste kosten gelijk en de kosten
per eenheid dalen.
• Bij toename van de productieomvang stijgen de totale proportionele variabele kosten
en blijven de kosten per eenheid gelijk.
• Bij toename van de productieomvang stijgen de totale degressieve variabele kosten en
dalen de kosten per eenheid.
• Bij toename van de productieomvang stijgen de totale progressieve variabele kosten en
de kosten per eenheid.
,In de onderstaande afbeeldingen laten een grafische voorstelling van de mogelijke reacties van
variabele kosten op een wijziging van de productieomvang binnen een bepaalde periode zien:
Ter verduidelijking staat in de onderste afbeelding een cijfervoorbeeld van dit kostengedrag:
• Bij het degressieve kostengedrag zie je dat het productieaantal (in eenheden), de totale
variabele kosten (in euro’s) en de variabele kosten per eenheid (in euro’s) allemaal
dalen.
• Bij het proportionele kostengedrag zie je dat het productieaantal (in eenheden), de
totale variabele kosten (in euro’s) stijgen en de variabele kosten per eenheid (in euro’s)
gelijk blijven.
• Bij het progressieve kostengedrag zie je dat het productieaantal (in eenheden), de totale
variabele kosten (in euro’s) stijgen en de variabele kosten per eenheid (in euro’s)
stijgen.
, Vaste of constante kosten
Vaste kosten zijn de kosten die in een betreffende periode niet veranderen als de
productiehoeveelheid een wijziging ondergaat. Vaste kunnen wel veranderen uit andere
oorzaken zoals: als halverwege het jaar de huur van het bedrijfspand wordt verhoogd, levert
dat hogere vaste kosten op.
Het vaste karakter van deze kosten houdt verband met het feit dat de kosten worden
veroorzaakt door de aanwezige productiecapaciteit, die op korte termijn niet kan worden
uitgebreid of ingekrompen. Omdat de omvang van de capaciteit is bepalend voor het niveau
van de vaste kosten, worden ze wel capaciteitskosten genoemd. Bij een daling van de productie
kan de capaciteit niet onmiddellijk aan de geringere behoefte worden aangepast, waardoor de
kosten op hetzelfde niveau blijven.
Nogmaals: vaste kosten variëren dus niet met de productieomvang, aangezien de capaciteit
binnen een bepaalde periode als gegeven wordt verondersteld. Als de periode die in
beschouwing wordt genomen lang genoeg is, zijn de vaste kosten wel weer beïnvloedbaar,
omdat op lange termijn de capaciteit kan worden aangepast.
• Trapsgewijs variabele kosten: voorbeeld blz. 246
Naast de andere typen van kostengedrag zijn er ook nog trapsgewijs variabele kosten. Hiervan
is sprake als productiemiddelen slechts beperkt deelbaar zijn, maar op korte termijn in de
benodigde hoeveelheid kunnen worden ingezet.
In een beperkt productie-interval zijn de kosten vast en stijgen dan boven dat interval naar een
nieuw niveau, waardoor een discontinu verloop ontstaat binnen het relevante productie-
interval.
Trapsgewijze variabele kosten zijn kosten waarvan begin bedrag steeds opnieuw weer wordt
opgeteld. Zoals hieronder te zien zijn de huurkosten voor 1 container 1.500 euro. Voor 2
containers zijn de huurkosten 3.000 en voor 3 containers zijn de huurkosten 4.500 euro,
enzovoort. Zoals je ziet wordt er steeds 1.500 euro bij de huurkosten opgeteld per container.
Hoofdstuk 11 Kostenstructuur
11.1 Vaste- en variabele kosten
Een bedrijf maakt kosten om producten of diensten te leveren aan een klant.
Kosten worden veroorzaakt door het gebruik van productiemiddelen. Er is een relatie tussen de
hoogte van de kosten en de omvang van de productie, waar het management goed op de
hoogte van moet zijn.
De kosten van verschillende productiemiddelen veranderen niet allemaal op dezelfde wijze.
• Bijvoorbeeld: de huisvestigingskosten van het hotel (afschrijvingskosten van het
gebouw) zullen nauwelijks of niet veranderen als er meer of minder kamers worden
verhuurd. Of dat de grondstofkosten van de chipfabriek hoger worden als er meer chips
worden geproduceerd. Zo zie je dat de kosten van verschillende productiemiddelen niet
allemaal op dezelfde manier veranderen.
Op basis van de relatie met de productieomvang kunnen we de kosten in twee hoofdgroepen
indelen, namelijk: vaste kosten en variabele kosten.
Vaste kosten (constante kosten) veranderen niet als de productie toe- of afneemt. De
huurkosten van een bedrijfspand zijn onafhankelijk van de hoeveelheid producten die in het
pand geproduceerd wordt.
Variabele kosten veranderen als de productie varieert. Zoals bij het bovenstaande voorbeeld al
is aangegeven: de grondstofkosten van de chipfabriek nemen toe als er meer chips worden
gemaakt.
Voorbeeld 11.1 op bladzijde 242.
Een wijnhandelaar bezorgt bestellingen van klanten aan huis in een auto.
De bestelauto is aangekocht voor € 18.000, en wordt in 4 jaar met gelijke bedragen
afgeschreven. De restwaarde na 4 jaar is € 2.000. De benzinekosten van de bestelauto zijn €
0,09 per kilometer.
De afschrijvingskosten zijn per jaar:
(€ 18.000 - € 2.000) / 4 = € 4.000
Deze kosten zijn onafhankelijk van het aantal gereden kilometers.
Dit zijn dus vaste kosten.
De benzinekosten zijn recht evenredig met het aantal gereden kilometers. Bij 20.000 kilometers
per jaar zijn de kosten dus 20.000 x € 0,09 = € 1.800.
De benzinekosten zijn dus variabele kosten.
,Afschrijvingskosten zijn vaste kosten als de slijtage van het duurzame productiemiddel ontstaat
door tijdsverloop. Het is ook mogelijk dat afschrijvingskosten variabel zijn, dat is in het geval als
de slijtage van het productiemiddel vooral bepaald wordt door het gebruik dat ervan gemaakt
wordt en niet persé door tijdsverloop.
Variabele kosten
Typen van kostengedrag:
• Proportioneel variabele kosten
• Degressief variabele kosten
• Progressief variabele kosten
Variabele kosten stijgen niet altijd recht evenredig met de productieomvang. Soms stijgen ze
sneller, soms langzamer. Als kosten recht evenredig variëren is er sprake van proportionele
variabele kosten.
Bij proportionele variabele kosten blijven de variabele kosten van het product per eenheid vaak
gelijk. Per eenheid van een product worden er steeds dezelfde kosten gemaakt.
Bij degressief variabele kosten nemen de kosten minder sterk toe dan de productie. De
degressief variabele kosten hebben tot gevolg dat de kosten per eenheid van een product een
dalend verloop tonen. Degressie kan ontstaan als er bij uitbreiding van de productie
kostenbesparing wordt toegepast door een betere efficiency (het leereffect) of bijvoorbeeld
door kwantumkortingen bij een groteren inkoophoeveelheid van een grondstof of bepaalde
onderdelen.
In tegenstelling tot degressief variabele kosten, wordt een progressief verloop van de variabele
kosten, progressief variabele kosten, vaak aangetroffen bij een zeer hoge productieomvang. De
totale variabele kosten stijgen sneller dan de geproduceerde hoeveelheid, waardoor de kosten
per eenheid zullen toenemen. Progressief variabele kosten kunnen het gevolg zijn van extra
kosten bij overwerk of het moeten inhuren van (duurdere) uitzendkrachten.
Het gedrag van vaste- en variabele kosten bij toename van de productieomvang:
• Bij toename van de productieomvang blijven de totale vaste kosten gelijk en de kosten
per eenheid dalen.
• Bij toename van de productieomvang stijgen de totale proportionele variabele kosten
en blijven de kosten per eenheid gelijk.
• Bij toename van de productieomvang stijgen de totale degressieve variabele kosten en
dalen de kosten per eenheid.
• Bij toename van de productieomvang stijgen de totale progressieve variabele kosten en
de kosten per eenheid.
,In de onderstaande afbeeldingen laten een grafische voorstelling van de mogelijke reacties van
variabele kosten op een wijziging van de productieomvang binnen een bepaalde periode zien:
Ter verduidelijking staat in de onderste afbeelding een cijfervoorbeeld van dit kostengedrag:
• Bij het degressieve kostengedrag zie je dat het productieaantal (in eenheden), de totale
variabele kosten (in euro’s) en de variabele kosten per eenheid (in euro’s) allemaal
dalen.
• Bij het proportionele kostengedrag zie je dat het productieaantal (in eenheden), de
totale variabele kosten (in euro’s) stijgen en de variabele kosten per eenheid (in euro’s)
gelijk blijven.
• Bij het progressieve kostengedrag zie je dat het productieaantal (in eenheden), de totale
variabele kosten (in euro’s) stijgen en de variabele kosten per eenheid (in euro’s)
stijgen.
, Vaste of constante kosten
Vaste kosten zijn de kosten die in een betreffende periode niet veranderen als de
productiehoeveelheid een wijziging ondergaat. Vaste kunnen wel veranderen uit andere
oorzaken zoals: als halverwege het jaar de huur van het bedrijfspand wordt verhoogd, levert
dat hogere vaste kosten op.
Het vaste karakter van deze kosten houdt verband met het feit dat de kosten worden
veroorzaakt door de aanwezige productiecapaciteit, die op korte termijn niet kan worden
uitgebreid of ingekrompen. Omdat de omvang van de capaciteit is bepalend voor het niveau
van de vaste kosten, worden ze wel capaciteitskosten genoemd. Bij een daling van de productie
kan de capaciteit niet onmiddellijk aan de geringere behoefte worden aangepast, waardoor de
kosten op hetzelfde niveau blijven.
Nogmaals: vaste kosten variëren dus niet met de productieomvang, aangezien de capaciteit
binnen een bepaalde periode als gegeven wordt verondersteld. Als de periode die in
beschouwing wordt genomen lang genoeg is, zijn de vaste kosten wel weer beïnvloedbaar,
omdat op lange termijn de capaciteit kan worden aangepast.
• Trapsgewijs variabele kosten: voorbeeld blz. 246
Naast de andere typen van kostengedrag zijn er ook nog trapsgewijs variabele kosten. Hiervan
is sprake als productiemiddelen slechts beperkt deelbaar zijn, maar op korte termijn in de
benodigde hoeveelheid kunnen worden ingezet.
In een beperkt productie-interval zijn de kosten vast en stijgen dan boven dat interval naar een
nieuw niveau, waardoor een discontinu verloop ontstaat binnen het relevante productie-
interval.
Trapsgewijze variabele kosten zijn kosten waarvan begin bedrag steeds opnieuw weer wordt
opgeteld. Zoals hieronder te zien zijn de huurkosten voor 1 container 1.500 euro. Voor 2
containers zijn de huurkosten 3.000 en voor 3 containers zijn de huurkosten 4.500 euro,
enzovoort. Zoals je ziet wordt er steeds 1.500 euro bij de huurkosten opgeteld per container.
