Samenvatting Heuristiek van de Vroegmoderne Tijd
Boek I: Instellingen in de Bourgondische en Habsburgse
Nederlanden (16de – 18de eeuw)
Figuur: Gezicht op Brussel van Jan-Baptist Bonnecroy (ca. 1665)
1
,INHOUD
1. Centrale instellingen in de Bourgondische Nederlanden ........................................................................................ 4
1.1. Staatsvorming en institutionele ontwikkelingen – algemeen ......................................................................... 4
1.2. Centrale instellingen v. 1385 – 1473 ............................................................................................................... 5
1.2.1. De kanselier van Bourgondië (onder Filips de Stoute) ............................................................................ 5
1.2.2. De Hofraad (Grand Conseil Ducal) of Kroonraad ..................................................................................... 5
1.3. Ordonnanties v. Thionville (1473) ................................................................................................................... 5
1.4. De reactie van 1477 en verdere evolutie ........................................................................................................ 6
1.4.1. De evolutie v/d Hofraad na 1477 ............................................................................................................ 6
2. Instellingen bevoegd voor de Habsburgse nederlanden (16 de – 17de e) .................................................................. 7
2.1. De vorst en de adviesinstellingen a latere principis (in Spanje) ...................................................................... 7
2.1.1. De vorst ................................................................................................................................................... 7
2.1.2. De Madrileense Raad v. State (Consejo de Estado) in 1523 .................................................................... 8
2.1.3. De Hoge Raad voor de Nederlanden en Bourgondië te Madrid ............................................................. 8
2.2. Vertegenwoordigers v/d vorst (in de Nederlanden) ....................................................................................... 9
2.2.1. De Landvoogd/gouverneur-generaal/stadhouder-generaal ................................................................... 9
2.2.2. De Secretaris van State en Oorlog ......................................................................................................... 10
2.3. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/h vorstelijk gezag) ................................................. 11
2.3.1. Raad van State (1) ................................................................................................................................. 11
2.3.2. Geheime Raad (2).................................................................................................................................. 13
2.3.3. Raad v. Financiën (3) ............................................................................................................................. 14
2.3.4. Grote Raad v. Mechelen (1473 – 1477; 1503 – 1787) ........................................................................... 15
2.3.5. Raad v. Beroerten (syn. Bloedraad, Conseil lez son Excellence, Conseil des Troubles) .......................... 15
2.3.6. Rekenkamers......................................................................................................................................... 16
2.4. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ...................................................... 17
2.4.1. Staten-Generaal (1464 – 1634) ............................................................................................................. 17
2.5. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/d vorst) ............................................................ 18
2.5.1. Provinciegouverneurs ........................................................................................................................... 18
2.5.2. Provinciale Raden of Gewestelijke justitieraden ................................................................................... 19
2.5.3. De Raad v. Vlaanderen | Hoogste rechtscollege v/h Graafschap Vlaanderen ....................................... 20
2.6. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ................................................. 21
2.6.1. Gewestelijke/provinciale Staten ‘de Staten’ ......................................................................................... 21
2.6.2. Staten van Vlaanderen .......................................................................................................................... 21
2.7. Instellingen op regionaal en lokaal vlak ........................................................................................................ 22
2.7.1. Territoriale indeling: Brabant, Vlaanderen, steden en heerlijkheden ................................................... 22
2.7.2. Stedelijke instellingen: Schepenbank, stadraad en vorstelijke officieren (rood kader supra) ............... 23
2.7.3. Instellingen op het platteland ............................................................................................................... 26
3. Instellingen bevoegd voor de Habsburgse Nederlanden (18 de eeuw) ................................................................... 28
2
, 3.1. De vorst en de adviesinstellingen a latere principis (in Wenen) ................................................................... 28
3.1.1. De Vorst ................................................................................................................................................ 28
3.1.2. De hoogste adviesorganen in Wenen: Ministerraad, Hofkriegsrat en Hofkammer .............................. 28
3.1.3. De Hoge Raad voor de Nederlanden te Wenen (1717 – 1757) ............................................................. 29
3.2. Rechtstreekse vertegenwoordigers v/d vorst in de Nederlanden ................................................................. 29
3.2.1. De landvoogd (of gouverneur-generaal – stadhouder-generaal) .......................................................... 29
3.2.2. Grootmeester v/h Hof ........................................................................................................................... 29
3.2.3. Gevolmachtigd Minister ........................................................................................................................ 30
3.2.4. Secretaris v. State en Oorlog (!) – Interessante functiewijziging ........................................................... 30
3.3. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/h vorstelijke gezag) ............................................... 31
3.3.1. Koninklijke Raad of Conseil Royal (Filips V) – 1702 - 1711..................................................................... 31
3.3.2. Kabinetsjointe (1725 – 1793) ................................................................................................................ 31
3.3.3. Raad v. State (!) – Turbulente instelling ................................................................................................ 32
3.3.4. Geheime Raad ....................................................................................................................................... 32
3.3.5. Grote Raad v. Mechelen ........................................................................................................................ 32
3.3.6. Raad v. Financiën .................................................................................................................................. 32
3.3.7. Geüniformeerde Rekenkamer ............................................................................................................... 33
3.3.8. Jointe voor Besturen en Subsidiezaken ................................................................................................. 33
3.4. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ...................................................... 34
3.4.1. Staten-Generaal .................................................................................................................................... 34
3.5. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/h vorstelijk gezag) ............................................ 34
3.5.1. Provinciegouverneurs ........................................................................................................................... 34
3.5.2. Provinciale Raden: de Raad v. Vlaanderen ............................................................................................ 34
3.6. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ................................................. 34
3.6.1. Provinciale Staten: de Staten v. Vlaanderen – Belangrijke veranderingen ............................................ 34
4. Kerkelijke instellingen na het Concilie v. Trente (1546 -1563) .............................................................................. 36
4.1. Algemeen kenmerk ....................................................................................................................................... 36
4.2. Kerkelijke bestuursorganen .......................................................................................................................... 36
4.2.1. De Curie ................................................................................................................................................ 36
4.3. Andere kerkelijke instellingen – Hiërarchie (zie afbeelding) ......................................................................... 37
4.3.1. Aartsbisschoppen, bisschoppen en vicarissen-generaal ....................................................................... 37
4.3.2. Officialiteiten of kerkelijke rechtbanken ............................................................................................... 37
4.3.3. Kapittels en kanunniken ........................................................................................................................ 38
4.3.4. Dekens en pastoors ............................................................................................................................... 38
3
, 1. CENTRALE INSTELLINGEN IN DE BOURGONDISCHE NEDERLANDEN
1.1. Staatsvorming en institutionele ontwikkelingen – algemeen
Veralgemenend kan men stellen dat de West-Europese staatsvorming vanaf de Late ME gekenmerkt wordt door de
opkomst en uitbouw v/d gecentraliseerde ambtenarenstaat. Natuurlijk regionale verschillen. Hoe wordt deze
gekenmerkt?
▪ Machtsconcentratie/centralisatie door landsheer, via instellingen voor zo veel mogelijk publieke macht,
o Maar vorst zal steeds proberen door te dringen in de maatschappij en binnenlandse/buitenlandse
concurrentie (o.a. adel, kerk en machtige steden) te neutraliseren – lukt beperkt, vandaar discussie
absolutistische vorsten.
o Gevolg: veel pogingen tot unificaties, lukt pas in 19de eeuw)
▪ Functionarisering en Bureaucratisering = geschoolde ambtenaren (vooral juristen) waarmee de vorst een complex
en hiërarchisch netwerk van instellingen en beleidsorganen zal uitbouwen (op # niveaus)
o Maar verschil tss vorstelijke instellingen en plaatselijk bestuurlijk en gerechtelijke instellingen
▪ (1) = instellingen die door de vorst werden gecreëerd en onder zijn gezag stonden, bemand door
ambtenaren (al vroeg onder Filips Augustus – minder invloed adel = centralisatie)
• supra-centrale instellingen, centrale instellingen, gewestelijke instellingen
▪ (2) = instellingen die de belangen v/d onderdanen behartigen (o.a. Statenvergaderingen)
o Belangrijk: In de VMT (en deels late ME (o.a. Filips Augustus) worden vorstelijke instellingen steeds meer
bemand met functionarissen/ambtenaren (leden v/d Derde Stand) i.p.v. de adel – Enkele gevolgen:
▪ Ontstaan gecentraliseerde wetgeving
▪ Gelijkschakeling gewoonterecht en muntslag = uniformisering
▪ Hiërarchisering rechtspraak
▪ Permanente controle lokale bestuursinstanties door vorstelijke instellingen
▪ Specialisering = efficiënte taakverdeling onder de # vorstelijke instellingen die konden ingrijpen in # niveaus v/d
maatschappij – enkele gevolgen:
o Toegenomen bureaucratisering
o Verschriftelijking (16de eeuw) door eis v. complexe registratie in complexe maatschappij en archivering
o Toenemende fiscale druk om ambtenaren te betalen, en bureaucratie te financieren (maar was mogelijk
omdat deze net zo performant was)
OPMERKING: Staatsvorming gebeurde ook bottom-up versneld door nieuwe maatschappelijk behoeften.
Handelaars, lokale en regionale bestuursorganen hadden baat bij professioneel werkende vorstelijke instellingen,
waarom?
o Tegemoet komen bij problemen en verwachtingen (o.a. omtrent rechtsbedeling zocht men naar
overkoepelende organen om recht te spreken – dispuut tss 2 graafschappen: overkoepelde rechtspraak
noodzakelijk), maar uitgebreide bureaucratisering vereist.
▪ O.a. vraag naar uniformisering handelsrecht en tolrecht
4
Boek I: Instellingen in de Bourgondische en Habsburgse
Nederlanden (16de – 18de eeuw)
Figuur: Gezicht op Brussel van Jan-Baptist Bonnecroy (ca. 1665)
1
,INHOUD
1. Centrale instellingen in de Bourgondische Nederlanden ........................................................................................ 4
1.1. Staatsvorming en institutionele ontwikkelingen – algemeen ......................................................................... 4
1.2. Centrale instellingen v. 1385 – 1473 ............................................................................................................... 5
1.2.1. De kanselier van Bourgondië (onder Filips de Stoute) ............................................................................ 5
1.2.2. De Hofraad (Grand Conseil Ducal) of Kroonraad ..................................................................................... 5
1.3. Ordonnanties v. Thionville (1473) ................................................................................................................... 5
1.4. De reactie van 1477 en verdere evolutie ........................................................................................................ 6
1.4.1. De evolutie v/d Hofraad na 1477 ............................................................................................................ 6
2. Instellingen bevoegd voor de Habsburgse nederlanden (16 de – 17de e) .................................................................. 7
2.1. De vorst en de adviesinstellingen a latere principis (in Spanje) ...................................................................... 7
2.1.1. De vorst ................................................................................................................................................... 7
2.1.2. De Madrileense Raad v. State (Consejo de Estado) in 1523 .................................................................... 8
2.1.3. De Hoge Raad voor de Nederlanden en Bourgondië te Madrid ............................................................. 8
2.2. Vertegenwoordigers v/d vorst (in de Nederlanden) ....................................................................................... 9
2.2.1. De Landvoogd/gouverneur-generaal/stadhouder-generaal ................................................................... 9
2.2.2. De Secretaris van State en Oorlog ......................................................................................................... 10
2.3. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/h vorstelijk gezag) ................................................. 11
2.3.1. Raad van State (1) ................................................................................................................................. 11
2.3.2. Geheime Raad (2).................................................................................................................................. 13
2.3.3. Raad v. Financiën (3) ............................................................................................................................. 14
2.3.4. Grote Raad v. Mechelen (1473 – 1477; 1503 – 1787) ........................................................................... 15
2.3.5. Raad v. Beroerten (syn. Bloedraad, Conseil lez son Excellence, Conseil des Troubles) .......................... 15
2.3.6. Rekenkamers......................................................................................................................................... 16
2.4. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ...................................................... 17
2.4.1. Staten-Generaal (1464 – 1634) ............................................................................................................. 17
2.5. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/d vorst) ............................................................ 18
2.5.1. Provinciegouverneurs ........................................................................................................................... 18
2.5.2. Provinciale Raden of Gewestelijke justitieraden ................................................................................... 19
2.5.3. De Raad v. Vlaanderen | Hoogste rechtscollege v/h Graafschap Vlaanderen ....................................... 20
2.6. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ................................................. 21
2.6.1. Gewestelijke/provinciale Staten ‘de Staten’ ......................................................................................... 21
2.6.2. Staten van Vlaanderen .......................................................................................................................... 21
2.7. Instellingen op regionaal en lokaal vlak ........................................................................................................ 22
2.7.1. Territoriale indeling: Brabant, Vlaanderen, steden en heerlijkheden ................................................... 22
2.7.2. Stedelijke instellingen: Schepenbank, stadraad en vorstelijke officieren (rood kader supra) ............... 23
2.7.3. Instellingen op het platteland ............................................................................................................... 26
3. Instellingen bevoegd voor de Habsburgse Nederlanden (18 de eeuw) ................................................................... 28
2
, 3.1. De vorst en de adviesinstellingen a latere principis (in Wenen) ................................................................... 28
3.1.1. De Vorst ................................................................................................................................................ 28
3.1.2. De hoogste adviesorganen in Wenen: Ministerraad, Hofkriegsrat en Hofkammer .............................. 28
3.1.3. De Hoge Raad voor de Nederlanden te Wenen (1717 – 1757) ............................................................. 29
3.2. Rechtstreekse vertegenwoordigers v/d vorst in de Nederlanden ................................................................. 29
3.2.1. De landvoogd (of gouverneur-generaal – stadhouder-generaal) .......................................................... 29
3.2.2. Grootmeester v/h Hof ........................................................................................................................... 29
3.2.3. Gevolmachtigd Minister ........................................................................................................................ 30
3.2.4. Secretaris v. State en Oorlog (!) – Interessante functiewijziging ........................................................... 30
3.3. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/h vorstelijke gezag) ............................................... 31
3.3.1. Koninklijke Raad of Conseil Royal (Filips V) – 1702 - 1711..................................................................... 31
3.3.2. Kabinetsjointe (1725 – 1793) ................................................................................................................ 31
3.3.3. Raad v. State (!) – Turbulente instelling ................................................................................................ 32
3.3.4. Geheime Raad ....................................................................................................................................... 32
3.3.5. Grote Raad v. Mechelen ........................................................................................................................ 32
3.3.6. Raad v. Financiën .................................................................................................................................. 32
3.3.7. Geüniformeerde Rekenkamer ............................................................................................................... 33
3.3.8. Jointe voor Besturen en Subsidiezaken ................................................................................................. 33
3.4. Instellingen op centraal vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ...................................................... 34
3.4.1. Staten-Generaal .................................................................................................................................... 34
3.5. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/h vorstelijk gezag) ............................................ 34
3.5.1. Provinciegouverneurs ........................................................................................................................... 34
3.5.2. Provinciale Raden: de Raad v. Vlaanderen ............................................................................................ 34
3.6. Instellingen op gewestelijk vlak (als vertegenwoordigers v/d onderdanen) ................................................. 34
3.6.1. Provinciale Staten: de Staten v. Vlaanderen – Belangrijke veranderingen ............................................ 34
4. Kerkelijke instellingen na het Concilie v. Trente (1546 -1563) .............................................................................. 36
4.1. Algemeen kenmerk ....................................................................................................................................... 36
4.2. Kerkelijke bestuursorganen .......................................................................................................................... 36
4.2.1. De Curie ................................................................................................................................................ 36
4.3. Andere kerkelijke instellingen – Hiërarchie (zie afbeelding) ......................................................................... 37
4.3.1. Aartsbisschoppen, bisschoppen en vicarissen-generaal ....................................................................... 37
4.3.2. Officialiteiten of kerkelijke rechtbanken ............................................................................................... 37
4.3.3. Kapittels en kanunniken ........................................................................................................................ 38
4.3.4. Dekens en pastoors ............................................................................................................................... 38
3
, 1. CENTRALE INSTELLINGEN IN DE BOURGONDISCHE NEDERLANDEN
1.1. Staatsvorming en institutionele ontwikkelingen – algemeen
Veralgemenend kan men stellen dat de West-Europese staatsvorming vanaf de Late ME gekenmerkt wordt door de
opkomst en uitbouw v/d gecentraliseerde ambtenarenstaat. Natuurlijk regionale verschillen. Hoe wordt deze
gekenmerkt?
▪ Machtsconcentratie/centralisatie door landsheer, via instellingen voor zo veel mogelijk publieke macht,
o Maar vorst zal steeds proberen door te dringen in de maatschappij en binnenlandse/buitenlandse
concurrentie (o.a. adel, kerk en machtige steden) te neutraliseren – lukt beperkt, vandaar discussie
absolutistische vorsten.
o Gevolg: veel pogingen tot unificaties, lukt pas in 19de eeuw)
▪ Functionarisering en Bureaucratisering = geschoolde ambtenaren (vooral juristen) waarmee de vorst een complex
en hiërarchisch netwerk van instellingen en beleidsorganen zal uitbouwen (op # niveaus)
o Maar verschil tss vorstelijke instellingen en plaatselijk bestuurlijk en gerechtelijke instellingen
▪ (1) = instellingen die door de vorst werden gecreëerd en onder zijn gezag stonden, bemand door
ambtenaren (al vroeg onder Filips Augustus – minder invloed adel = centralisatie)
• supra-centrale instellingen, centrale instellingen, gewestelijke instellingen
▪ (2) = instellingen die de belangen v/d onderdanen behartigen (o.a. Statenvergaderingen)
o Belangrijk: In de VMT (en deels late ME (o.a. Filips Augustus) worden vorstelijke instellingen steeds meer
bemand met functionarissen/ambtenaren (leden v/d Derde Stand) i.p.v. de adel – Enkele gevolgen:
▪ Ontstaan gecentraliseerde wetgeving
▪ Gelijkschakeling gewoonterecht en muntslag = uniformisering
▪ Hiërarchisering rechtspraak
▪ Permanente controle lokale bestuursinstanties door vorstelijke instellingen
▪ Specialisering = efficiënte taakverdeling onder de # vorstelijke instellingen die konden ingrijpen in # niveaus v/d
maatschappij – enkele gevolgen:
o Toegenomen bureaucratisering
o Verschriftelijking (16de eeuw) door eis v. complexe registratie in complexe maatschappij en archivering
o Toenemende fiscale druk om ambtenaren te betalen, en bureaucratie te financieren (maar was mogelijk
omdat deze net zo performant was)
OPMERKING: Staatsvorming gebeurde ook bottom-up versneld door nieuwe maatschappelijk behoeften.
Handelaars, lokale en regionale bestuursorganen hadden baat bij professioneel werkende vorstelijke instellingen,
waarom?
o Tegemoet komen bij problemen en verwachtingen (o.a. omtrent rechtsbedeling zocht men naar
overkoepelende organen om recht te spreken – dispuut tss 2 graafschappen: overkoepelde rechtspraak
noodzakelijk), maar uitgebreide bureaucratisering vereist.
▪ O.a. vraag naar uniformisering handelsrecht en tolrecht
4
