IEB Afrikaans Gr12 Gedigte
Studiegids · 10 gedigte · opsommings, stylfigure en eksamenvrae
Hoe om hierdie gids te gebruik
Elke gedig volg dieselfde uitleg: waaroor dit gaan, 'n strofe-vir-strofe-verduideliking (met
reëlnommers wat by jou gedigbundel pas), die tema, die belangrikste stylfigure en moontlike
eksamenvrae. Hou jou bundel oop langs hierdie gids, want die gedigte self is nie hier afgedruk
nie.
Wenke vir gedigvrae in die eksamen
• Haal altyd die woorde aan en gee die reëlnommer wanneer 'n vraag bewys vra ("Haal aan" /
"Gee 'n aanhaling").
• "Verduidelik" beteken: sê wat dit beteken en waarom die digter dit gebruik. Benoem die
stylfiguur en verduidelik dan die effek.
• Vir 'n vraag van 3 punte gee jy 3 aparte punte.
• Antwoord in volsinne. Gebruik die woordeskat in die lys hieronder.
• Vrae oor toon: noem een toonwoord en bewys dit met 'n aanhaling.
Woordelys: letterkundige terme
Term Betekenis
tema Die hoofboodskap of sentrale gedagte van die gedig
spreker Die "ek"-stem in die gedig (nie altyd die digter self nie)
toon Die spreker se houding (bv. bitter, nostalgies, ironies, desperaat)
stemming Die gevoel wat die gedig by die leser skep
beeldspraak Oorkoepelende term vir metafore, vergelykings en personifikasie
vergelyking Twee dinge word vergelyk met soos of as
metafoor Direkte vergelyking sonder soos
personifikasie Menslike eienskappe word aan iets nie-menslik gegee
herhaling Woorde of reëls word herhaal vir klem
refrein 'n Reël of groep reëls wat herhaal word
klanknabootsing (onomatopee) Woorde wat klanke naboots
alliterasie Herhaling van dieselfde konsonantklank aan die begin van woorde
assonansie Herhaling van dieselfde klinkerklank
enjambement 'n Sin loop sonder 'n pouse oor na die volgende reël
ironie Die teenoorgestelde van wat gesê word, of van wat verwag word
kontras / teenstelling Teenoorgesteldes word naas mekaar geplaas
retoriese vraag 'n Vraag waarop geen antwoord verwag word nie
sonnet Gedig van 14 reëls: oktaaf (8) + sestet (6), met 'n wending
Afrikaans Gr12 Gedigte · bl. 1
,Term Betekenis
wending Die verskuiwing in gedagte in 'n sonnet, gewoonlik by reël 9
apostrofe Iemand of iets afwesigs of nie-menslik word direk aangespreek
kodewisseling Twee tale word gemeng (bv. Afrikaans en Engels)
woordspeling 'n Woord met 'n dubbele betekenis
tipografie Hoe die gedig op die bladsy lyk (uitleg, hoofletters, reëlbreuke)
neologisme 'n Nuutgevormde woord
klimaks Die hoogtepunt van spanning
antiklimaks 'n Skielike daling van iets ernstigs na iets alledaags
Afrikaans Gr12 Gedigte · bl. 2
, 1. Rondom my – Dawie de Jager
In een sin: 'n Spreker wat al voorheen te haastig in verhoudings ingestorm het, besluit om dié
keer stadig te gaan, en nooi 'n ander persoon saggies om oop te maak en tyd by hom deur te
bring, maar net as hulle wil.
Agtergrond: Dawie de Jager is 'n sanger-liedjieskrywer. Die gedig lees soos 'n liedjie: kort reëls,
baie herhaling en 'n refreinagtige struktuur.
Strofe vir strofe
Strofe 1 (reëls 1–6): die spreker kyk na homself
• Hy sê eers hy wil tyd vat (r. 1) en dan dat hy moet (r. 2). Die skuif van wil na moet wys dat dit
nie net 'n wens is nie, maar 'n noodsaaklikheid: 'n les wat hy geleer het.
• Reëls 3–6 gee die rede: sy eie haastigheid het hom al baie keer ondergekry. Die herhaling van
ondergekry (r. 5–6) beklemtoon hoe erg die haastigheid hom al seergemaak het.
• Die kort, gebroke reëls 5–6 lyk soos iemand wat struikel, wat pas by die idee om onderstebo
geloop te word.
Strofe 2 (reëls 7–13): die spreker draai na die ander persoon
• Reëls 7–8 herhaal die openingsreëls soos 'n refrein: hy herinner homself aan sy besluit.
• Reël 9: hy sien die blou in die ander persoon in die bietjie wat hulle in hul oë wys. Blou kan
hartseer beteken (Engels: "feeling blue") of diepte, soos die lug of see. Hy merk dat die ander
persoon seerkry of terughou.
• Reëls 10–11: hy verstaan dat dinge hulle nog pla en terughou. Hy toon empatie: albei dra
bagasie.
• Reëls 12–13: die uitnodiging. Hy vra hulle om te wys wie hulle is en wie hulle graag wil wees,
en om net hulleself te wees. Die herhaling in r. 13 is warm en gerusstellend.
Strofe 3 (reëls 14–20): die sagte uitnodiging
• Let op die skuif: nou is dit jy wat tyd moet vat (r. 14). Die spreker gee sy eie les aan die ander
persoon oor.
• Kom vat 'n rukkie hier by my (r. 15): hy bied 'n veilige ruimte aan.
• Rondom my (r. 17–18, ook die titel): naby hom, in sy teenwoordigheid, maar sonder druk.
• Reëls 19–20 eindig met net as jy wil. Die beletselteken (...) in r. 19 is 'n pouse wat ruimte laat
vir die ander persoon om te besluit. Die punt in r. 20 maak dit finaal: die keuse is hulle s'n.
Tema
Geduld en respek in 'n verhouding. Ware nabyheid groei stadig, en liefde beteken om iemand
ruimte te gee om hulleself te wees, sonder druk.
Toon en stemming
• Toon: sag, opreg, nadenkend, uitnodigend.
• Stemming: kalm en hoopvol.
Stylfigure
Stylfiguur Waar Effek
Herhaling / refrein r. 1–2, 7–8, 13, 17– Liedjieagtig; hy oortuig homself;
18, 19–20 beklemtoon die hoofgedagtes
Kontras wil / moet r. 1–2 Wens word noodsaaklikheid
Simboliek blou r. 9 Hartseer of diepte in die ander persoon
Afrikaans Gr12 Gedigte · bl. 3
Studiegids · 10 gedigte · opsommings, stylfigure en eksamenvrae
Hoe om hierdie gids te gebruik
Elke gedig volg dieselfde uitleg: waaroor dit gaan, 'n strofe-vir-strofe-verduideliking (met
reëlnommers wat by jou gedigbundel pas), die tema, die belangrikste stylfigure en moontlike
eksamenvrae. Hou jou bundel oop langs hierdie gids, want die gedigte self is nie hier afgedruk
nie.
Wenke vir gedigvrae in die eksamen
• Haal altyd die woorde aan en gee die reëlnommer wanneer 'n vraag bewys vra ("Haal aan" /
"Gee 'n aanhaling").
• "Verduidelik" beteken: sê wat dit beteken en waarom die digter dit gebruik. Benoem die
stylfiguur en verduidelik dan die effek.
• Vir 'n vraag van 3 punte gee jy 3 aparte punte.
• Antwoord in volsinne. Gebruik die woordeskat in die lys hieronder.
• Vrae oor toon: noem een toonwoord en bewys dit met 'n aanhaling.
Woordelys: letterkundige terme
Term Betekenis
tema Die hoofboodskap of sentrale gedagte van die gedig
spreker Die "ek"-stem in die gedig (nie altyd die digter self nie)
toon Die spreker se houding (bv. bitter, nostalgies, ironies, desperaat)
stemming Die gevoel wat die gedig by die leser skep
beeldspraak Oorkoepelende term vir metafore, vergelykings en personifikasie
vergelyking Twee dinge word vergelyk met soos of as
metafoor Direkte vergelyking sonder soos
personifikasie Menslike eienskappe word aan iets nie-menslik gegee
herhaling Woorde of reëls word herhaal vir klem
refrein 'n Reël of groep reëls wat herhaal word
klanknabootsing (onomatopee) Woorde wat klanke naboots
alliterasie Herhaling van dieselfde konsonantklank aan die begin van woorde
assonansie Herhaling van dieselfde klinkerklank
enjambement 'n Sin loop sonder 'n pouse oor na die volgende reël
ironie Die teenoorgestelde van wat gesê word, of van wat verwag word
kontras / teenstelling Teenoorgesteldes word naas mekaar geplaas
retoriese vraag 'n Vraag waarop geen antwoord verwag word nie
sonnet Gedig van 14 reëls: oktaaf (8) + sestet (6), met 'n wending
Afrikaans Gr12 Gedigte · bl. 1
,Term Betekenis
wending Die verskuiwing in gedagte in 'n sonnet, gewoonlik by reël 9
apostrofe Iemand of iets afwesigs of nie-menslik word direk aangespreek
kodewisseling Twee tale word gemeng (bv. Afrikaans en Engels)
woordspeling 'n Woord met 'n dubbele betekenis
tipografie Hoe die gedig op die bladsy lyk (uitleg, hoofletters, reëlbreuke)
neologisme 'n Nuutgevormde woord
klimaks Die hoogtepunt van spanning
antiklimaks 'n Skielike daling van iets ernstigs na iets alledaags
Afrikaans Gr12 Gedigte · bl. 2
, 1. Rondom my – Dawie de Jager
In een sin: 'n Spreker wat al voorheen te haastig in verhoudings ingestorm het, besluit om dié
keer stadig te gaan, en nooi 'n ander persoon saggies om oop te maak en tyd by hom deur te
bring, maar net as hulle wil.
Agtergrond: Dawie de Jager is 'n sanger-liedjieskrywer. Die gedig lees soos 'n liedjie: kort reëls,
baie herhaling en 'n refreinagtige struktuur.
Strofe vir strofe
Strofe 1 (reëls 1–6): die spreker kyk na homself
• Hy sê eers hy wil tyd vat (r. 1) en dan dat hy moet (r. 2). Die skuif van wil na moet wys dat dit
nie net 'n wens is nie, maar 'n noodsaaklikheid: 'n les wat hy geleer het.
• Reëls 3–6 gee die rede: sy eie haastigheid het hom al baie keer ondergekry. Die herhaling van
ondergekry (r. 5–6) beklemtoon hoe erg die haastigheid hom al seergemaak het.
• Die kort, gebroke reëls 5–6 lyk soos iemand wat struikel, wat pas by die idee om onderstebo
geloop te word.
Strofe 2 (reëls 7–13): die spreker draai na die ander persoon
• Reëls 7–8 herhaal die openingsreëls soos 'n refrein: hy herinner homself aan sy besluit.
• Reël 9: hy sien die blou in die ander persoon in die bietjie wat hulle in hul oë wys. Blou kan
hartseer beteken (Engels: "feeling blue") of diepte, soos die lug of see. Hy merk dat die ander
persoon seerkry of terughou.
• Reëls 10–11: hy verstaan dat dinge hulle nog pla en terughou. Hy toon empatie: albei dra
bagasie.
• Reëls 12–13: die uitnodiging. Hy vra hulle om te wys wie hulle is en wie hulle graag wil wees,
en om net hulleself te wees. Die herhaling in r. 13 is warm en gerusstellend.
Strofe 3 (reëls 14–20): die sagte uitnodiging
• Let op die skuif: nou is dit jy wat tyd moet vat (r. 14). Die spreker gee sy eie les aan die ander
persoon oor.
• Kom vat 'n rukkie hier by my (r. 15): hy bied 'n veilige ruimte aan.
• Rondom my (r. 17–18, ook die titel): naby hom, in sy teenwoordigheid, maar sonder druk.
• Reëls 19–20 eindig met net as jy wil. Die beletselteken (...) in r. 19 is 'n pouse wat ruimte laat
vir die ander persoon om te besluit. Die punt in r. 20 maak dit finaal: die keuse is hulle s'n.
Tema
Geduld en respek in 'n verhouding. Ware nabyheid groei stadig, en liefde beteken om iemand
ruimte te gee om hulleself te wees, sonder druk.
Toon en stemming
• Toon: sag, opreg, nadenkend, uitnodigend.
• Stemming: kalm en hoopvol.
Stylfigure
Stylfiguur Waar Effek
Herhaling / refrein r. 1–2, 7–8, 13, 17– Liedjieagtig; hy oortuig homself;
18, 19–20 beklemtoon die hoofgedagtes
Kontras wil / moet r. 1–2 Wens word noodsaaklikheid
Simboliek blou r. 9 Hartseer of diepte in die ander persoon
Afrikaans Gr12 Gedigte · bl. 3
