Samenvatting Transculturele modellen | PGO | Karel de Grote | 2026/27

TRANSCULTURELE MODELLEN VOOR DE
PGO
Transculturele modellen relevant

 ‘verschillen’ begrijpen
 Machtsrelaties herkennen + actief bij te dragen aan rechtvaardige praktijken

Hulpverlening vindt plaats binnen een context waarin ongelijkheden individueel,
historisch en institutioneel verankerd zijn

 Diversiteit kan daarom niet los gezien worden van structurele factoren
zoals institutioneel racisme, maatschappelijke kwetsbaarheid en koloniale
erfenissen
o Deze beïnvloeden tot nu onderwijs, welzijn en jeugdhulp


STRUCTURELE ONGELIJKHEID EN JEUGDHULP
Mensen in kwetsbare posities botsen op systemen die hen onvolledig erkennen

Voorbeelden hiervan zijn:

 onderwijscontexten waar taalvaardigheid wordt verward met cognitieve
capaciteiten;
 hulpverleningssystemen waarin bepaalde gezinnen sneller worden geviseerd
vanuit een beheersings- of controlelogica.

Begrippen zoals “veiligheid” en “goede opvoeding” zijn cultureel en maatschappelijk
gekleurd.

> Daarom in Vlaanderen initiatieven rond cultuursensitieve jeugdhulp,
o Opgroeien;
= inzetten op drempelverlaging vr gezinnen met migratieachtergrond

OPVOEDVRAGEN BIJ GEZINNEN MET EEN MIGRATIEACHTERGROND
Migratieachtergrond grotendeels zelfde opvoedvragen als andere gezinnen, WEL extra
uitdagingen door:

 Racisme en discriminatie
 Vragen rond identiteit, meertaligheid en religiebeleving
 Zorgen over maatschappelijke positionering
 Toekomstkansen van hun kinderen

Ouders maken zorgen over hoe hun kinderen omgaan met uitsluiting en discriminatie

 Vraagt om weerbaarheid, copingstrategieën en emotionele ondersteuning.

Discriminatie is bovendien wijdverspreid ( let op: slechts het topje van de ijsberg is door
onderrapportage)


BEPERKING VAN KLASSIEKE CULTUURBENADERINGEN
Een klassieke, op kennis gebaseerde visie op cultuur (bv. weten “hoe een cultuur werkt”)
is ontoereikend.

,Hulpverleners werken niet met vaststaande culturen, met mensen in beweging, die
voortdurend betekenis geven aan hun leven




INTERSECTIONALITEIT
Ontwikkeld door Kimberlé Crenshaw, verklaart hoe meerdere sociale categorieën (zoals
etniciteit, gender of beperking) elkaar kruisen binnen bestaande machtsstructuren
Deze kruispunten bepalen:

 Wie structureel meer of minder toegang heeft tot rechten en middelen
 Hoe ongelijkheid niet op telbaar, maar verweven is
 Dat identiteiten betekenis krijgen binnen machts- en uitsluitingsverhoudingen


TRANSCULTURALITEIT
Uitgewerkt door Fernando Ortiz, biedt een aanvullend perspectief

> Cubaanse antropoloog, socioloog en schrijver.
 Missie: begrijpen wat Cuba echt Cubaanse maakte
 Baanbrekende focus: speciale aandacht voor gemarginaliseerde Afro-Cubaanse
invloeden

Ziet cultuur als een dynamisch proces van:

 Verlies
 Aanpassing
 Creatie van nieuwe culturele vormen

Cultuur is

 Niet statisch
 Relationeel
 Historisch
 Altijd verbonden met macht en institutionele structuren

Een transculturele en dekoloniale benadering helpt

> Hulpverleners voorbij simplificaties en stereotyperingen kijken
o Omdat gedrag en identiteit niet verklaren vanuit ‘cultuur’, MAAR begrijpen
in hun sociale, historische en machtscontext
> Zo mensen zien als meervoudig en situationeel
o Gevormd door ervaringen, uitsluiting en relaties

‘Orkaan van cultuur’ in Cuba; cultuur ontstaat uit ontmoeting, conflict en vermenging

1. Cuba als resultaat van 3 werelden:
 Inheems o.a. Taino: oorspronkelijke bewoners
 Europees, Spaans: Koloniale macht, taal en regie
 Afrikaans: Miljoenen tot slaaf gemaakte met eigen tradities en
wereldbeelden
2. Ongelijkheid in waardering:
 Spaanse norm werd gezien als ‘superieur ‘ en ‘beschaafd’
 Inheemse bevolking werd uitgeroeid

,  Afrikaanse realiteit; mocht niet openlijk beleden worden, gezien als
primitief of gevaarlijk
 Gevolg: cultuur bleef bestaan, maar vaak verborgen aangepast

1.1 ORTIZ EN OORSPRONG VAN BEGRIP TRANSCULTURATIE
Oorsprong van transculturaliteit (Fernando Ortiz)

In Cuban Counterpoint: Tobacco and Sugar

> Analyseerde Fernando de Cubaanse samenleving als een postkoloniale realiteit
> Gevormd door koloniale uitbuiting, slavernij, migratie en raciale hiërarchieën.

Hij toonde aan dat cultuur niet begrepen kan worden zonder aandacht voor macht,
geschiedenis en ongelijkheid.

Ortiz verzette zich tegen het dominante idee van cultuur als:

Stabiel, homogeen en geografisch afgebakend.

Acculturatie (toen een eenzijdig proces; ene groep neemt de cultuur van de
andere over)

Verwijst naar veranderingen in gedrag, waarden, taal, symbolen en praktijken

> Als gevolg van langdurig contact met andere culturen

Dit kan verschillende levensdomeinen beïnvloeden, zoals opvoeding, communicatie,
sociale relaties en identiteit.

In de psychologie werkte John Berry acculturatie uit als een proces

> Mensen verschillende acculturatiestrategieën ontwikkelen, afhankelijk van hun
relatie tot:
 De eigen culturele achtergrond
 De dominante samenleving.

Hij onderscheidt vier strategieën:

1. Integratie: behoud van de eigen cultuur én participatie in de bredere
samenleving

2. Assimilatie: loslaten van de oorspronkelijke cultuur ten voordele van de
dominante cultuur

3. Separatie: vasthouden aan de eigen cultuur met beperkte interactie met de
dominante samenleving

4. Marginalisatie: weinig verbondenheid met zowel de eigen als de dominante
cultuur

Belangrijk: deze strategieën zijn geen louter individuele keuzes, maar worden sterk
beïnvloed door machtsverhoudingen, uitsluiting en structurele kansen of barrières.


KRITIEK OP ACCULTURATIE
In de vroege westerse antropologie, acculturatie vaak:

,  Asymmetrisch opgevat
 Normatief gebruikt (de ‘ander’ moest zich aanpassen)
 Ingebed in een koloniaal denkkader
> Ortiz bekritiseerde deze visie en introduceerde daarom het begrip transculturatie

Transculturatie (legde nadruk op wederzijds proces van verlies, aanpassing en
creatie)

Transculturatie beschrijft cultuurcontact als een dynamisch, wederkerig en creatief
proces.

Cultuur wordt actief herwerkt (niet simpelweg overgenomen of verloren)

Volgens Ortiz bestaat transculturatie altijd uit drie samenhangende
bewegingen:

1. Deculturatie (verlies): het (gedwongen) loslaten of vernietigen van de
oorspronkelijke cultuur

2. Acculturatie (aanpassing): overnemen van elementen van de andere groep om
te overleven

3. Neoculturatie (creatie): het ontstaan van iets totaal nieuws met eigen logica

 Vooral neoculturatie is cruciaal: zij doorbreekt het idee dat assimilatie het
eindpunt is en benadrukt creativiteit, verzet en vernieuwing.

Metafoor van het kind: kinderen hebben kenmerken van beide ouders, maar er is een
uniek nieuw wezen

Transculturatie is bij Ortiz beschrijvend en emancipatorisch:

> Hij gaf expliciet erkenning aan Afro-Cubaanse bijdragen aan de nationale identiteit


WAAROM FAALDE TRANSCULTURATIE VROEGER?
Cultuur als proces

Ortiz ziet cultuur als:

 Voortdurend in wording
 Ontstaat nieuwe hybride realiteit
 Historisch gesitueerd
 Doordrongen van machtsrelaties
 Collectief én institutioneel gevormd

Blinde vlek: transculturaliteit faalt wanneer omgeving die nieuwe, gemengde identiteit
niet erkent

Hij vergeleek culturele transformatie met de opvoeding van een kind:

Zoals een kind nooit een kopie is van de ouders, ontstaan in transculturele
processen nieuwe vormen die niet tot één oorsprong te herleiden zijn.

Transculturaliteit in het dagelijks leven

Transculturaliteit zichtbaar in alledaagse praktijken, bijvoorbeeld: