Samenvatting de diagnostische
cyclus een praktijkleer de bruyn
et al 2003
Hoofdstuk 1 t/m 11
1
,Inhoud
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 1 ....................................................................................... 3
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 2 ....................................................................................... 5
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 3 ....................................................................................... 8
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 4 ..................................................................................... 12
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 5 ..................................................................................... 16
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 6 ..................................................................................... 19
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 8 ..................................................................................... 26
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 9 ..................................................................................... 34
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 10 ................................................................................... 36
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 11 ................................................................................... 41
2
,De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 1
Binnen de diagnostiek worden verschillende typen diagnoses onderscheiden. Deze worden
gekoppeld aan passende onderzoekshypothesen, onderzoeksmiddelen en toetsingscriteria.
Onderzoeksmiddelen zijn niet alleen tests, maar kunnen verschillende vormen aannemen.
aanpassen. Ondanks de inhoudelijke verschillen tussen hulpvragen heeft diagnostiek in
verschillende klinische praktijken veel gemeenschappelijk. De diagnostische cyclus blijft
hetzelfde, er zijn vergelijkbare beslissingen en de manier van denken is toepasbaar in
verschillende situaties. Hierdoor ontstaat een algemeen toepasbaar kader dat gebruikt kan
worden voor:
• het zelf uitvoeren van diagnostiek
• het beoordelen van diagnostische rapportages die door anderen zijn opgesteld
• het kritisch beoordelen van informatie die al in een dossier beschikbaar is.
Het kritisch beoordelen van bestaande informatie is belangrijk, zowel vóór als tijdens de
diagnostische cyclus. Deze informatie kan worden gebruikt bij het toetsen van hypothesen,
mits de kwaliteit voldoende is. Hierbij wordt gelet op betrouwbaarheid, validiteit,
transparantie, volledigheid en consistentie.
Ondeugdelijke conclusies mogen niet zomaar worden overgenomen, terwijl goede
diagnostiek niet onnodig opnieuw moet worden uitgevoerd. De hulpvragen kunnen gaan
over cognitieve, emotionele en relationele problemen bij kinderen en jeugdigen, die ook
gecombineerd kunnen voorkomen. De drie facetten sluiten aan bij de verschillende delen:
• Praktijk: toepasbaarheid van de diagnostische cyclus
• Achtergronden en beschouwingen: integratie van kennisdomeinen
• Context: het onderliggende model van diagnostische besluitvorming
De diagnostische cyclus dient hierbij als een denk- en werkmodel voor een verantwoorde
klinische praktijk.
Diagnostische scenario’s
De verschillende routes door de diagnostische cyclus leiden tot verschillende diagnostische
scenario’s, ook wel “draaiboeken” genoemd. De diagnosticus is hierbij de regisseur. Het
diagnostische scenario dat aanvankelijk wordt opgesteld, is het onderzoeksplan dat aansluit
bij de diagnostische hulpvraag of hulpvragen van de cliënt. Het kan onderkennend,
verklarend of indicerend van opzet zijn, of een combinatie hiervan. Het onderzoeksplan kan
gedurende het diagnostische proces worden bijgesteld. Per stap moet worden beslist of deze
in de specifieke casus nodig is. Het overslaan van een stap moet vooral gebaseerd zijn op
inhoudelijke overwegingen: Is er, gelet op de hulpvraag, al voldoende deugdelijke kennis
beschikbaar om een verantwoorde beslissing te nemen zonder extra informatie? Soms kan
het eenmaal doorlopen van een of meer stappen voldoende informatie opleveren. Vaak zijn
echter korte terugkoppelingen en subcycli nodig. Een belangrijk doel binnen de
hulpverlening is het zo veel mogelijk voorkomen van fouten in oordeelsvorming en
besluitvorming. Dit kan door:
• deugdelijke en actuele wetenschappelijke kennis te gebruiken
• logisch te redeneren
• aan zelfreflectie te doen
• systematische controles uit te voeren na diagnostische stappen
3
, • aandacht te hebben voor fouten
• van fouten te leren.
De diagnosticus wordt gezien als een praktijkwetenschapper. Deze combineert op
transparante en verantwoorde wijze: Een belangrijke professionele competentie is case
formulation. Dit betekent het opstellen van een voorlopige theorie voor het individuele
geval. Daarin wordt aangegeven hoe het diagnostische probleem vanuit bestaande
wetenschappelijke kennis kan worden begrepen. Naast professionele voorwaarden zijn er:
• methodologische voorwaarden, die de kwaliteit van het doorlopen van de
diagnostische stappen helpen waarborgen
• psychometrische voorwaarden, die de kwaliteit van de gebruikte middelen helpen
waarborgen.
Diagnostiek en praktijk
De professionele, methodologische en psychometrische voorwaarden zijn bedoeld om
fouten in oordeelsvorming en besluitvorming zo veel mogelijk te voorkomen. “Zo veel
mogelijk” is belangrijk, omdat diagnostiek een onzekerheidskarakter heeft. Er worden drie
belangrijke spanningsvelden onderscheiden:
1. Diagnostiek en wetenschap
Binnen wetenschap bestaan verschillende benaderingen en begrippenkaders. De
diagnosticus moet hierin een keuze maken:
• kiezen voor één benadering of theoretische variant
• of complementair gebruikmaken van het beste uit verschillende benaderingen.
Ook de diagnostische methoden die bij deze benaderingen horen zijn niet altijd beschikbaar,
actueel en bruikbaar. Theorieontwikkeling en de ontwikkeling van diagnostische methoden
lopen namelijk niet altijd gelijk. Daarnaast is er een probleem met de integratie van
empirische kennis. Veel wetenschappelijke kennis richt zich op specifieke vragen, concrete
voorspellingen en/of oplossingen voor praktische problemen. Deze kennis gaat meestal over
relaties tussen verschijnselen in onderzoekspopulaties. Daardoor ontstaat niet automatisch
een geïntegreerd beeld van de dynamische interacties binnen de individuele persoonlijkheid.
2. Diagnostiek en behandeling
Ook tussen en binnen theoretische benaderingen van behandeling bestaat diversiteit.
Bij het geven van een behandeladvies moet daarom worden gekozen voor één bepaald
behandel- of theoretisch kader of eventueel voor een integratief-eclectische benadering. Het
maakt ook verschil of de diagnosticus en behandelaar dezelfde persoon zijn of twee
verschillende professionals zijn. Verder moet worden gekeken naar:
• de effectiviteit van een behandeling in het algemeen
• de kans van slagen in de specifieke situatie
• de individuele kenmerken van de cliënt
• de vaardigheden van de cliënt.
Ook tijdens de behandeling kan nieuwe informatie ontstaan die van belang is voor het
verdere diagnostische proces. Hierdoor kan een cyclische afwisseling van diagnose,
behandeling en evaluatie ontstaan.
3. Diagnostiek en de werksituatie
De werkomgeving kan invloed hebben op het diagnostische proces. Instellingen en
organisaties richten zich vaak op specifieke typen problemen. Daardoor kunnen
4
cyclus een praktijkleer de bruyn
et al 2003
Hoofdstuk 1 t/m 11
1
,Inhoud
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 1 ....................................................................................... 3
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 2 ....................................................................................... 5
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 3 ....................................................................................... 8
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 4 ..................................................................................... 12
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 5 ..................................................................................... 16
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 6 ..................................................................................... 19
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 8 ..................................................................................... 26
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 9 ..................................................................................... 34
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 10 ................................................................................... 36
De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 11 ................................................................................... 41
2
,De Bruyn et al. (2003): hoofdstuk 1
Binnen de diagnostiek worden verschillende typen diagnoses onderscheiden. Deze worden
gekoppeld aan passende onderzoekshypothesen, onderzoeksmiddelen en toetsingscriteria.
Onderzoeksmiddelen zijn niet alleen tests, maar kunnen verschillende vormen aannemen.
aanpassen. Ondanks de inhoudelijke verschillen tussen hulpvragen heeft diagnostiek in
verschillende klinische praktijken veel gemeenschappelijk. De diagnostische cyclus blijft
hetzelfde, er zijn vergelijkbare beslissingen en de manier van denken is toepasbaar in
verschillende situaties. Hierdoor ontstaat een algemeen toepasbaar kader dat gebruikt kan
worden voor:
• het zelf uitvoeren van diagnostiek
• het beoordelen van diagnostische rapportages die door anderen zijn opgesteld
• het kritisch beoordelen van informatie die al in een dossier beschikbaar is.
Het kritisch beoordelen van bestaande informatie is belangrijk, zowel vóór als tijdens de
diagnostische cyclus. Deze informatie kan worden gebruikt bij het toetsen van hypothesen,
mits de kwaliteit voldoende is. Hierbij wordt gelet op betrouwbaarheid, validiteit,
transparantie, volledigheid en consistentie.
Ondeugdelijke conclusies mogen niet zomaar worden overgenomen, terwijl goede
diagnostiek niet onnodig opnieuw moet worden uitgevoerd. De hulpvragen kunnen gaan
over cognitieve, emotionele en relationele problemen bij kinderen en jeugdigen, die ook
gecombineerd kunnen voorkomen. De drie facetten sluiten aan bij de verschillende delen:
• Praktijk: toepasbaarheid van de diagnostische cyclus
• Achtergronden en beschouwingen: integratie van kennisdomeinen
• Context: het onderliggende model van diagnostische besluitvorming
De diagnostische cyclus dient hierbij als een denk- en werkmodel voor een verantwoorde
klinische praktijk.
Diagnostische scenario’s
De verschillende routes door de diagnostische cyclus leiden tot verschillende diagnostische
scenario’s, ook wel “draaiboeken” genoemd. De diagnosticus is hierbij de regisseur. Het
diagnostische scenario dat aanvankelijk wordt opgesteld, is het onderzoeksplan dat aansluit
bij de diagnostische hulpvraag of hulpvragen van de cliënt. Het kan onderkennend,
verklarend of indicerend van opzet zijn, of een combinatie hiervan. Het onderzoeksplan kan
gedurende het diagnostische proces worden bijgesteld. Per stap moet worden beslist of deze
in de specifieke casus nodig is. Het overslaan van een stap moet vooral gebaseerd zijn op
inhoudelijke overwegingen: Is er, gelet op de hulpvraag, al voldoende deugdelijke kennis
beschikbaar om een verantwoorde beslissing te nemen zonder extra informatie? Soms kan
het eenmaal doorlopen van een of meer stappen voldoende informatie opleveren. Vaak zijn
echter korte terugkoppelingen en subcycli nodig. Een belangrijk doel binnen de
hulpverlening is het zo veel mogelijk voorkomen van fouten in oordeelsvorming en
besluitvorming. Dit kan door:
• deugdelijke en actuele wetenschappelijke kennis te gebruiken
• logisch te redeneren
• aan zelfreflectie te doen
• systematische controles uit te voeren na diagnostische stappen
3
, • aandacht te hebben voor fouten
• van fouten te leren.
De diagnosticus wordt gezien als een praktijkwetenschapper. Deze combineert op
transparante en verantwoorde wijze: Een belangrijke professionele competentie is case
formulation. Dit betekent het opstellen van een voorlopige theorie voor het individuele
geval. Daarin wordt aangegeven hoe het diagnostische probleem vanuit bestaande
wetenschappelijke kennis kan worden begrepen. Naast professionele voorwaarden zijn er:
• methodologische voorwaarden, die de kwaliteit van het doorlopen van de
diagnostische stappen helpen waarborgen
• psychometrische voorwaarden, die de kwaliteit van de gebruikte middelen helpen
waarborgen.
Diagnostiek en praktijk
De professionele, methodologische en psychometrische voorwaarden zijn bedoeld om
fouten in oordeelsvorming en besluitvorming zo veel mogelijk te voorkomen. “Zo veel
mogelijk” is belangrijk, omdat diagnostiek een onzekerheidskarakter heeft. Er worden drie
belangrijke spanningsvelden onderscheiden:
1. Diagnostiek en wetenschap
Binnen wetenschap bestaan verschillende benaderingen en begrippenkaders. De
diagnosticus moet hierin een keuze maken:
• kiezen voor één benadering of theoretische variant
• of complementair gebruikmaken van het beste uit verschillende benaderingen.
Ook de diagnostische methoden die bij deze benaderingen horen zijn niet altijd beschikbaar,
actueel en bruikbaar. Theorieontwikkeling en de ontwikkeling van diagnostische methoden
lopen namelijk niet altijd gelijk. Daarnaast is er een probleem met de integratie van
empirische kennis. Veel wetenschappelijke kennis richt zich op specifieke vragen, concrete
voorspellingen en/of oplossingen voor praktische problemen. Deze kennis gaat meestal over
relaties tussen verschijnselen in onderzoekspopulaties. Daardoor ontstaat niet automatisch
een geïntegreerd beeld van de dynamische interacties binnen de individuele persoonlijkheid.
2. Diagnostiek en behandeling
Ook tussen en binnen theoretische benaderingen van behandeling bestaat diversiteit.
Bij het geven van een behandeladvies moet daarom worden gekozen voor één bepaald
behandel- of theoretisch kader of eventueel voor een integratief-eclectische benadering. Het
maakt ook verschil of de diagnosticus en behandelaar dezelfde persoon zijn of twee
verschillende professionals zijn. Verder moet worden gekeken naar:
• de effectiviteit van een behandeling in het algemeen
• de kans van slagen in de specifieke situatie
• de individuele kenmerken van de cliënt
• de vaardigheden van de cliënt.
Ook tijdens de behandeling kan nieuwe informatie ontstaan die van belang is voor het
verdere diagnostische proces. Hierdoor kan een cyclische afwisseling van diagnose,
behandeling en evaluatie ontstaan.
3. Diagnostiek en de werksituatie
De werkomgeving kan invloed hebben op het diagnostische proces. Instellingen en
organisaties richten zich vaak op specifieke typen problemen. Daardoor kunnen
4
