Deel 3: endocrinologie
1. Diabetes mellitus
2. Hypoglycemie
3. Dyslipidemie
4. Obesitas
5. Refeedingsyndroom
6. Hypofyse
6.1. Basisbegrippen
Hypofyse bestaat uit:
o Adenohypofyse (voorkwab): GH, prolactine, ACTH, TSH, LH & FSH
o Neurohypofyse (achterkwab): ADH (vasopressine), oxytocine
Synthese in supraoptische & paraventriculaire kernen => axonaal transport
o Pars intermedia: MSH
Regulatie via hypothalamus:
o Releasing/inhibiting hormonen: TRH, GnRH, CRH, GHRH, somatostatine (=>GH), dopamine
(PIF), PRF
o Negatieve feedback vanuit perifere hormonen
o functies: dag-nachtritme, eetlust, hypofyse regulatie, voorplanting & seksueel gedrag,
thermoregulatie, waterbalans
Anatomische ligging:
o Sella turcica, nabij chiasma opticum → klinisch belangrijk
6.2. Hypofyseadenomen
Definitie
o 13% van alle intracraniële tumoren
o Microadenoom (< 10 mm) Macroadenoom (≥ 10 mm)
o Functionerend vs. niet-functionerend
o 2/3e heeft hormoonafgifte (40% hyperprolactinemie)
o Familiaal syndroom
MEN-1: AD, bijschildklier- en hypofyseadenomen, NET’s in darm & pancreas
o Leeftijd: craniofaryngeoom bij jongeren
o Celorigine (somatotroop lactotroop corticotroop gonadotroop)
Klinisch beeld (3 pijlers)
o Lokale expansie:
Hoofdpijn (±correlatie met volume)
Bitemporale hemianopsie
Diplopie / oogspierparese
Centrale visusdaling tot blindheid
Hypofysaire apoplexie (urgentie) : hoofdpijn, oftalmoplegie en schock
o Hypofyse-uitval:
LH, FSH: Amenorroe, erectiele disfunctie
TSH, ACTH: Asthenie, hypotensie
o Hormonale overproductie:
Prolactine → prolactinoom met hypogonadisme (>>)
GH → acromegalie (gigantisme bij kinderen)
ACTH → ziekte van Cushing
Diagnostiek
o MRI + Gd (gouden standaard)
o Hormonale analyse
o Oftalmologisch onderzoek
Therapie
o Medicamenteus (afhankelijk van type): substitutie bij hypopituitarisme
o Transsfenoïdale chirurgie
, o Radiotherapie bij rest/recidief: acromegalie, niet-secreterende adenomen of
craniopharyngeoom
6.3. Prolactinoom
Frequentste hypofyseadenoom (~40%)
Microadenomen (90%) zonder uitbreiding => V>M (20:1)
Macroadenomen met lokale invasie => V=M
Kliniek:
o Vrouw: oligo-/amenorroe, galactorroe (1/3), oestrogeendeficientie (dyspareunie, libido↓)
o Man: libido ↓, erectiele dysfunctie
o Botdensiteit ↓
o Eventueel visusstoornissen bij (invasief) macroadenoom
Diagnostiek:
o ↑ prolactine (>200 µg/L → sterk suggestief)
o Differentiaaldiagnose uitsluiten
Normaalwaarden: 10-25 µg/L (V) – 20 µg/L (M)
Onderbreking dopaminerge tonus: 40-100 µg/L
Stress, fysieke inspanning: <40 µg/L
Medicatie: >100 µg/L
Zwangerschap & lactatie: x10
Medicatie (>100 µg/L): fenothiazines, domperidone, metoclopramide
Nierinsufficientie, primaire hypothyroïdie
Macroprolactinemie => PEG-precipitatie
Therapie:
o Eerste keuze: dopamine-agonisten (cabergoline) ged. 2-3j
o Chirurgie bij falen
o CAVE zwangerschapswens met macroadenoom
6.4. Acromegalie
Oorzaak: GH-producerend adenoom
Puberteit: hypofysair gigantisme
Kliniek:
o Vergroting handen/voeten (acra)
o Grof gelaat, diasteem, macroglossie, asthenie
o Hyperhidrose, arthralgie, CTS
o Diabetes mellitus met insulineresistentie, hypertensie, cardiomyopathie
Diagnostiek:
o MRI hypofyse
o ↑ IGF-1
o Gouden standaard: GH niet te onderdrukken bij OGTT (<0,4 ng/ml normaal)
Therapie:
o Chirurgie: transsfenoïdaal succesrate microadenoom (80%) > macroadenoom (40%)
o Somatostatine-analogen (octreotide)
o GH-receptorantagonisten (pegvisomant)
o Radiotherapie (laat effect + panhypopituitarisme)
6.5. Hypopituïtarisme
Definitie: tekort van hypofysehormonen
Sequentiële uitval:
o GH → LH/FSH → ACTH/TSH
o Prolactine best bewaard
Kliniek:
o Kind: hypofysaire groeiachterstand (GH), hypogonadotroop hypogonadisme + eunuch
(GnRH)
o Volwassene: asthenie, amenorroe, erectiele disfunctie, koude-intolerantie
1. Diabetes mellitus
2. Hypoglycemie
3. Dyslipidemie
4. Obesitas
5. Refeedingsyndroom
6. Hypofyse
6.1. Basisbegrippen
Hypofyse bestaat uit:
o Adenohypofyse (voorkwab): GH, prolactine, ACTH, TSH, LH & FSH
o Neurohypofyse (achterkwab): ADH (vasopressine), oxytocine
Synthese in supraoptische & paraventriculaire kernen => axonaal transport
o Pars intermedia: MSH
Regulatie via hypothalamus:
o Releasing/inhibiting hormonen: TRH, GnRH, CRH, GHRH, somatostatine (=>GH), dopamine
(PIF), PRF
o Negatieve feedback vanuit perifere hormonen
o functies: dag-nachtritme, eetlust, hypofyse regulatie, voorplanting & seksueel gedrag,
thermoregulatie, waterbalans
Anatomische ligging:
o Sella turcica, nabij chiasma opticum → klinisch belangrijk
6.2. Hypofyseadenomen
Definitie
o 13% van alle intracraniële tumoren
o Microadenoom (< 10 mm) Macroadenoom (≥ 10 mm)
o Functionerend vs. niet-functionerend
o 2/3e heeft hormoonafgifte (40% hyperprolactinemie)
o Familiaal syndroom
MEN-1: AD, bijschildklier- en hypofyseadenomen, NET’s in darm & pancreas
o Leeftijd: craniofaryngeoom bij jongeren
o Celorigine (somatotroop lactotroop corticotroop gonadotroop)
Klinisch beeld (3 pijlers)
o Lokale expansie:
Hoofdpijn (±correlatie met volume)
Bitemporale hemianopsie
Diplopie / oogspierparese
Centrale visusdaling tot blindheid
Hypofysaire apoplexie (urgentie) : hoofdpijn, oftalmoplegie en schock
o Hypofyse-uitval:
LH, FSH: Amenorroe, erectiele disfunctie
TSH, ACTH: Asthenie, hypotensie
o Hormonale overproductie:
Prolactine → prolactinoom met hypogonadisme (>>)
GH → acromegalie (gigantisme bij kinderen)
ACTH → ziekte van Cushing
Diagnostiek
o MRI + Gd (gouden standaard)
o Hormonale analyse
o Oftalmologisch onderzoek
Therapie
o Medicamenteus (afhankelijk van type): substitutie bij hypopituitarisme
o Transsfenoïdale chirurgie
, o Radiotherapie bij rest/recidief: acromegalie, niet-secreterende adenomen of
craniopharyngeoom
6.3. Prolactinoom
Frequentste hypofyseadenoom (~40%)
Microadenomen (90%) zonder uitbreiding => V>M (20:1)
Macroadenomen met lokale invasie => V=M
Kliniek:
o Vrouw: oligo-/amenorroe, galactorroe (1/3), oestrogeendeficientie (dyspareunie, libido↓)
o Man: libido ↓, erectiele dysfunctie
o Botdensiteit ↓
o Eventueel visusstoornissen bij (invasief) macroadenoom
Diagnostiek:
o ↑ prolactine (>200 µg/L → sterk suggestief)
o Differentiaaldiagnose uitsluiten
Normaalwaarden: 10-25 µg/L (V) – 20 µg/L (M)
Onderbreking dopaminerge tonus: 40-100 µg/L
Stress, fysieke inspanning: <40 µg/L
Medicatie: >100 µg/L
Zwangerschap & lactatie: x10
Medicatie (>100 µg/L): fenothiazines, domperidone, metoclopramide
Nierinsufficientie, primaire hypothyroïdie
Macroprolactinemie => PEG-precipitatie
Therapie:
o Eerste keuze: dopamine-agonisten (cabergoline) ged. 2-3j
o Chirurgie bij falen
o CAVE zwangerschapswens met macroadenoom
6.4. Acromegalie
Oorzaak: GH-producerend adenoom
Puberteit: hypofysair gigantisme
Kliniek:
o Vergroting handen/voeten (acra)
o Grof gelaat, diasteem, macroglossie, asthenie
o Hyperhidrose, arthralgie, CTS
o Diabetes mellitus met insulineresistentie, hypertensie, cardiomyopathie
Diagnostiek:
o MRI hypofyse
o ↑ IGF-1
o Gouden standaard: GH niet te onderdrukken bij OGTT (<0,4 ng/ml normaal)
Therapie:
o Chirurgie: transsfenoïdaal succesrate microadenoom (80%) > macroadenoom (40%)
o Somatostatine-analogen (octreotide)
o GH-receptorantagonisten (pegvisomant)
o Radiotherapie (laat effect + panhypopituitarisme)
6.5. Hypopituïtarisme
Definitie: tekort van hypofysehormonen
Sequentiële uitval:
o GH → LH/FSH → ACTH/TSH
o Prolactine best bewaard
Kliniek:
o Kind: hypofysaire groeiachterstand (GH), hypogonadotroop hypogonadisme + eunuch
(GnRH)
o Volwassene: asthenie, amenorroe, erectiele disfunctie, koude-intolerantie
