4.3P Cognitieve therapie
Week 1 - Rationale & Herkennen van Gedachten en Gevoel
Hoofdstuk 1 - Cognitieve gedragstherapie: theoretische achtergrond, principes en
technieken (Stallard)
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een verzamelterm voor therapieën die cognitieve, gedragsmatige en
probleemoplossende technieken combineren
● Doel: mensen bewust maken van de invloed van irrationele gedachten op hun emoties en gedrag
● CGT behoudt de effectiviteit van gedragstherapie, maar houdt ook rekening met de betekenis die
iemand aan gebeurtenissen geeft
Uit veel onderzoeken blijkt dat CGT effectief is bij kinderen voor de behandeling van angststoornissen, depressie,
posttraumatische stressstoornis, chronische pijn en obsessieve-compulsieve stoornissen. Ook wordt het succesvol
ingezet in preventieprogramma’s op scholen om angst- en depressiesymptomen te verminderen
De grondslagen van de cognitieve gedragstherapie
De cognitieve gedragstherapie (CGT) is ontstaan uit drie opeenvolgende fasen die samen de huidige
therapievorm hebben gevormd
1. Eerste fase – Gedragstherapie
Deze fase was gebaseerd op leertheorieën van o.a. Pavlov, Wolpe en Skinner
● Emoties zoals angst werden begrepen als aangeleerde reacties via klassieke conditionering (associaties
tussen gebeurtenissen) en operante conditionering (gedrag beïnvloed door beloning of straf)
● Behandelingen richtten zich op het afleren van angst via technieken als systematische desensitisatie en
exposure, waarbij cliënten geleidelijk aan angstwekkende situaties worden
blootgesteld
2. Tweede fase – Cognitieve therapie
Geïnspireerd door het werk van Ellis en Beck, verschoof de aandacht naar de rol van
gedachten en interpretaties
● Problemen in emoties en gedrag ontstaan niet door gebeurtenissen zelf, maar
door de betekenis die mensen eraan geven
● Cognities worden onderverdeeld in kernovertuigingen (diepgewortelde
schema’s, vaak ontstaan in de kindertijd), aannames en automatische
gedachten
● Negatieve overtuigingen leiden tot denkfouten zoals selectieve aandacht,
geheugen- en interpretatievertekeningen
● Therapie richt zich op het herkennen, uitdagen en herstructureren van deze
disfunctionele gedachten (cognitieve herstructurering)
3. Derde fase – Acceptatie, compassie en mindfulness
Omdat niet iedereen baat had bij het actief veranderen van cognities, ontstonden
derde-generatie therapieën zoals Acceptatie en Commitment Therapie (ACT),
Compassion Focused Therapy en Mindfulness-Based Cognitive Therapy
● Deze richten zich niet op het veranderen van gedachten, maar op de manier waarop iemand ermee
omgaat
● Centrale thema’s zijn:
○ Acceptatie: leren omgaan met gedachten en gevoelens zonder oordeel
○ Mindfulness: aandacht voor het hier-en-nu met een open houding
○ Compassie: zelfkritiek vervangen door zelfvriendelijkheid en begrip
⇒ Samen vormen deze drie fasen de grondslagen van de moderne CGT: een geïntegreerde benadering die
gedrag, cognitie en acceptatie combineert om psychologisch welzijn te bevorderen
1
,Belangrijkste kenmerken van cognitieve gedragstherapie
1) Theoretisch onderbouwd: CGT is gebaseerd op goed onderbouwde en empirisch getoetste modellen.
Het uitgangspunt is dat emotionele problemen voortkomen uit onze gedachten (cognities). De therapie
richt zich daarom op het veranderen van deze gedachten of de manier waarop iemand ermee omgaat
2) Samenwerkingsgericht: therapeut en cliënt werken actief samen. Het kind speelt een centrale rol in het
stellen van doelen, het uitvoeren van oefeningen en het beoordelen van de voortgang. De therapeut
ondersteunt dit proces en stimuleert zelfinzicht en zelfcontrole
3) Kortdurend: CGT is een relatief korte behandeling (meestal minder dan 16 sessies) die zelfredzaamheid
bevordert en afhankelijkheid voorkomt
4) Objectief en gestructureerd: de behandeling verloopt volgens een vaste structuur → diagnose,
probleemformulering, interventie, voortgangsmeting en evaluatie. Vooruitgang wordt regelmatig gemeten
met observaties, vragenlijsten en cijfermatige beoordelingen
5) Gericht op het hier-en-nu: CGT richt zich op actuele problemen en manieren om daar beter mee om te
gaan, in plaats van op het uitdiepen van het verleden of onbewuste oorzaken. Dit maakt het zeer
geschikt voor kinderen en jongeren
6) Geleide zelfontdekking en experimenteren: cliënten worden aangemoedigd om zelf te onderzoeken
hoe gedachten en gevoelens samenhangen, en om via experimenten nieuwe inzichten en gedrag te
ontwikkelen
7) Vaardigheidsgericht en praktisch: CGT leert concrete denk- en gedragsvaardigheden aan die direct
toepasbaar zijn in het dagelijks leven. Huiswerkopdrachten helpen kinderen om het geleerde buiten de
therapie te oefenen en te versterken
Het doel van cognitieve gedragstherapie
Het doel van cognitieve gedragstherapie (CGT) is om welzijn, veerkracht en probleemoplossend vermogen te
vergroten
● Dit gebeurt door jongeren te helpen meer zelfinzicht, zelfcontrole en effectieve cognitieve en
gedragsvaardigheden te ontwikkelen
● CGT doorbreekt negatieve, disfunctionele patronen van denken, voelen en doen, en vervangt die door
meer functionele cycli
● Het richt zich op de samenhang tussen gedachten (cognities), emoties en gedrag, en probeert het
negatieve effect van disfunctionele gedachten te verminderen
Er zijn twee manieren waarop dit gebeurt
1) Focus op de inhoud van gedachten: het kind leert negatieve of vertekende overtuigingen herkennen,
registreren en via zelfobservatie en experimenten vervangen door realistischere en positievere cognities
2) Focus op de relatie met gedachten: via mindfulness leert het kind gedachten met afstand te bekijken,
zonder oordeel, en met meer acceptatie en aandacht voor het hier-en-nu om te gaan met wat zich
voordoet
2
,De kernonderdelen van cognitieve gedragstherapie
Cognitieve gedragstherapie (CGT) bestaat uit een breed scala aan technieken en strategieën die flexibel kunnen
worden ingezet, afhankelijk van de specifieke problemen en behoeften van het kind
● Er wordt dus geen vaste standaardaanpak gevolgd; de therapie wordt steeds op maat gemaakt
● Dankzij deze flexibiliteit kan CGT zowel preventief worden gebruikt (om veerkracht te versterken en
toekomstige problemen beter het hoofd te bieden) als curatief (om bestaande psychische problemen te
behandelen)
De kernonderdelen omvatten technieken uit zowel de tweede fase (gericht op het herkennen, toetsen en
veranderen van de inhoud van gedachten) als uit de derde fase (gericht op het veranderen van de relatie tot
gedachten, via bijvoorbeeld acceptatie en mindfulness) → CGT combineert verschillende vaardigheden en
strategieën om het denken, voelen en handelen van cliënten op een positieve manier te beïnvloeden
3
, Hoofdstuk 2 - Cognitieve gedragstherapie met kinderen en jongeren (Stallard)
Cognitieve gedragstherapie met kinderen tot twaalf jaar
Cognitieve gedragstherapie (CGT) kan ook bij kinderen worden toegepast, maar vraagt aanpassing aan hun
cognitieve ontwikkelingsniveau
● Om effectief te zijn, moet een kind kunnen nadenken over eigen gedachten (metacognitie), deze
onderzoeken en vervangen door alternatieve denkpatronen
● Dat vereist een zekere mate van cognitieve rijpheid; daarom wordt CGT meestal geschikt geacht vanaf
ongeveer zeven jaar, wanneer kinderen voldoende logisch kunnen redeneren over concrete situaties
Hoewel onderzoek laat zien dat CGT ook bij jonge kinderen kan werken (bijv. bij angst, gedragsproblemen of
zindelijkheidsproblemen), blijkt de therapie minder effectief bij kinderen jonger dan negen jaar. Mogelijk komt dit
doordat de behandeling te complex is of onvoldoende aansluit bij hun denkniveau
De oplossing ligt in het aangepast aanbieden van CGT
● Gebruik van concrete, eenvoudige uitleg in plaats van abstracte begrippen
● Beeldspraak en metaforen uit het dagelijks leven (bijv. gedachten als een “videoband” of woede als een
“vulkaan”)
● Spelvormen en visuele hulpmiddelen om kinderen te helpen inzicht te krijgen in hun gedachten en
emoties
Kort samengevat
● CGT is toepasbaar bij kinderen vanaf ±7 jaar
● De behandeling moet aansluiten bij het ontwikkelingsniveau en de belevingswereld van het kind
● De therapeut vertaalt abstracte concepten in simpele, herkenbare voorbeelden en maakt de therapie
leuk, concreet en begrijpelijk
Vaststellen of de basisvaardigheden voor CGT aanwezig zijn
Om cognitieve gedragstherapie (CGT) effectief te kunnen volgen, moeten kinderen beschikken over bepaalde
cognitieve en emotionele basisvaardigheden. Deze vaardigheden maken het mogelijk dat ze begrijpen wat ze
denken en voelen, dat ze hier woorden aan kunnen geven, en dat ze leren hoe hun gedachten invloed hebben op
hun emoties en gedrag. Volgens Doherr et al. (1999) zijn vier vaardigheden essentieel voor deelname aan CGT
1. Gedachten kunnen rapporteren: een kind moet in staat zijn om zijn of haar gedachten te verwoorden of op een
andere manier te laten zien
● Directe benadering: de therapeut kan het kind rechtstreeks vragen: “Waar dacht je aan toen dat
gebeurde?” of “Wat ging er door je hoofd toen je boos werd?” Zelfs jonge kinderen (vanaf ongeveer 3
jaar) kunnen soms eenvoudige gedachten benoemen, hoewel ze dit vaak moeilijk vinden
● Indirecte benadering: als een kind het lastig vindt om spontaan gedachten te benoemen, kan de
therapeut vragen om een makkelijke of moeilijke situatie te beschrijven of te tekenen. Tijdens het
gesprek of tekenen kan worden gekeken of het kind niet alleen de gebeurtenis beschrijft, maar ook wat
het dacht en voelde
● Spel en verbeelding: voor jonge kinderen kan het helpen om via poppenkastpoppen of spel te werken.
De therapeut kan bijvoorbeeld vragen wat de poppen denken of voelen in een bepaalde situatie
● Visuele hulpmiddelen: methoden zoals “denkwolkjes” (uit stripverhalen) maken het makkelijker om
gedachten te visualiseren. Het kind vult dan in wat een persoon of dier in het plaatje zou kunnen denken
Deze aanpak helpt te bepalen of een kind bewust is van zijn eigen denkprocessen; een belangrijke voorwaarde
voor CGT
2. Een situatie of gebeurtenis op verschillende manieren interpreteren: het kind moet begrijpen dat er meerdere
verklaringen mogelijk zijn voor een gebeurtenis. Dit vermogen hangt samen met cognitieve flexibiliteit
● Denkbeeldige situaties: de therapeut kan een scenario voorleggen, bijvoorbeeld: “Een kind roept ‘hallo’
naar een vriend, maar die reageert niet. Wat zou er aan de hand kunnen zijn?” Het kind wordt gevraagd
verschillende mogelijke verklaringen te bedenken (bijv. de vriend hoorde het niet, is boos, of was
gehaast)
4
Week 1 - Rationale & Herkennen van Gedachten en Gevoel
Hoofdstuk 1 - Cognitieve gedragstherapie: theoretische achtergrond, principes en
technieken (Stallard)
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een verzamelterm voor therapieën die cognitieve, gedragsmatige en
probleemoplossende technieken combineren
● Doel: mensen bewust maken van de invloed van irrationele gedachten op hun emoties en gedrag
● CGT behoudt de effectiviteit van gedragstherapie, maar houdt ook rekening met de betekenis die
iemand aan gebeurtenissen geeft
Uit veel onderzoeken blijkt dat CGT effectief is bij kinderen voor de behandeling van angststoornissen, depressie,
posttraumatische stressstoornis, chronische pijn en obsessieve-compulsieve stoornissen. Ook wordt het succesvol
ingezet in preventieprogramma’s op scholen om angst- en depressiesymptomen te verminderen
De grondslagen van de cognitieve gedragstherapie
De cognitieve gedragstherapie (CGT) is ontstaan uit drie opeenvolgende fasen die samen de huidige
therapievorm hebben gevormd
1. Eerste fase – Gedragstherapie
Deze fase was gebaseerd op leertheorieën van o.a. Pavlov, Wolpe en Skinner
● Emoties zoals angst werden begrepen als aangeleerde reacties via klassieke conditionering (associaties
tussen gebeurtenissen) en operante conditionering (gedrag beïnvloed door beloning of straf)
● Behandelingen richtten zich op het afleren van angst via technieken als systematische desensitisatie en
exposure, waarbij cliënten geleidelijk aan angstwekkende situaties worden
blootgesteld
2. Tweede fase – Cognitieve therapie
Geïnspireerd door het werk van Ellis en Beck, verschoof de aandacht naar de rol van
gedachten en interpretaties
● Problemen in emoties en gedrag ontstaan niet door gebeurtenissen zelf, maar
door de betekenis die mensen eraan geven
● Cognities worden onderverdeeld in kernovertuigingen (diepgewortelde
schema’s, vaak ontstaan in de kindertijd), aannames en automatische
gedachten
● Negatieve overtuigingen leiden tot denkfouten zoals selectieve aandacht,
geheugen- en interpretatievertekeningen
● Therapie richt zich op het herkennen, uitdagen en herstructureren van deze
disfunctionele gedachten (cognitieve herstructurering)
3. Derde fase – Acceptatie, compassie en mindfulness
Omdat niet iedereen baat had bij het actief veranderen van cognities, ontstonden
derde-generatie therapieën zoals Acceptatie en Commitment Therapie (ACT),
Compassion Focused Therapy en Mindfulness-Based Cognitive Therapy
● Deze richten zich niet op het veranderen van gedachten, maar op de manier waarop iemand ermee
omgaat
● Centrale thema’s zijn:
○ Acceptatie: leren omgaan met gedachten en gevoelens zonder oordeel
○ Mindfulness: aandacht voor het hier-en-nu met een open houding
○ Compassie: zelfkritiek vervangen door zelfvriendelijkheid en begrip
⇒ Samen vormen deze drie fasen de grondslagen van de moderne CGT: een geïntegreerde benadering die
gedrag, cognitie en acceptatie combineert om psychologisch welzijn te bevorderen
1
,Belangrijkste kenmerken van cognitieve gedragstherapie
1) Theoretisch onderbouwd: CGT is gebaseerd op goed onderbouwde en empirisch getoetste modellen.
Het uitgangspunt is dat emotionele problemen voortkomen uit onze gedachten (cognities). De therapie
richt zich daarom op het veranderen van deze gedachten of de manier waarop iemand ermee omgaat
2) Samenwerkingsgericht: therapeut en cliënt werken actief samen. Het kind speelt een centrale rol in het
stellen van doelen, het uitvoeren van oefeningen en het beoordelen van de voortgang. De therapeut
ondersteunt dit proces en stimuleert zelfinzicht en zelfcontrole
3) Kortdurend: CGT is een relatief korte behandeling (meestal minder dan 16 sessies) die zelfredzaamheid
bevordert en afhankelijkheid voorkomt
4) Objectief en gestructureerd: de behandeling verloopt volgens een vaste structuur → diagnose,
probleemformulering, interventie, voortgangsmeting en evaluatie. Vooruitgang wordt regelmatig gemeten
met observaties, vragenlijsten en cijfermatige beoordelingen
5) Gericht op het hier-en-nu: CGT richt zich op actuele problemen en manieren om daar beter mee om te
gaan, in plaats van op het uitdiepen van het verleden of onbewuste oorzaken. Dit maakt het zeer
geschikt voor kinderen en jongeren
6) Geleide zelfontdekking en experimenteren: cliënten worden aangemoedigd om zelf te onderzoeken
hoe gedachten en gevoelens samenhangen, en om via experimenten nieuwe inzichten en gedrag te
ontwikkelen
7) Vaardigheidsgericht en praktisch: CGT leert concrete denk- en gedragsvaardigheden aan die direct
toepasbaar zijn in het dagelijks leven. Huiswerkopdrachten helpen kinderen om het geleerde buiten de
therapie te oefenen en te versterken
Het doel van cognitieve gedragstherapie
Het doel van cognitieve gedragstherapie (CGT) is om welzijn, veerkracht en probleemoplossend vermogen te
vergroten
● Dit gebeurt door jongeren te helpen meer zelfinzicht, zelfcontrole en effectieve cognitieve en
gedragsvaardigheden te ontwikkelen
● CGT doorbreekt negatieve, disfunctionele patronen van denken, voelen en doen, en vervangt die door
meer functionele cycli
● Het richt zich op de samenhang tussen gedachten (cognities), emoties en gedrag, en probeert het
negatieve effect van disfunctionele gedachten te verminderen
Er zijn twee manieren waarop dit gebeurt
1) Focus op de inhoud van gedachten: het kind leert negatieve of vertekende overtuigingen herkennen,
registreren en via zelfobservatie en experimenten vervangen door realistischere en positievere cognities
2) Focus op de relatie met gedachten: via mindfulness leert het kind gedachten met afstand te bekijken,
zonder oordeel, en met meer acceptatie en aandacht voor het hier-en-nu om te gaan met wat zich
voordoet
2
,De kernonderdelen van cognitieve gedragstherapie
Cognitieve gedragstherapie (CGT) bestaat uit een breed scala aan technieken en strategieën die flexibel kunnen
worden ingezet, afhankelijk van de specifieke problemen en behoeften van het kind
● Er wordt dus geen vaste standaardaanpak gevolgd; de therapie wordt steeds op maat gemaakt
● Dankzij deze flexibiliteit kan CGT zowel preventief worden gebruikt (om veerkracht te versterken en
toekomstige problemen beter het hoofd te bieden) als curatief (om bestaande psychische problemen te
behandelen)
De kernonderdelen omvatten technieken uit zowel de tweede fase (gericht op het herkennen, toetsen en
veranderen van de inhoud van gedachten) als uit de derde fase (gericht op het veranderen van de relatie tot
gedachten, via bijvoorbeeld acceptatie en mindfulness) → CGT combineert verschillende vaardigheden en
strategieën om het denken, voelen en handelen van cliënten op een positieve manier te beïnvloeden
3
, Hoofdstuk 2 - Cognitieve gedragstherapie met kinderen en jongeren (Stallard)
Cognitieve gedragstherapie met kinderen tot twaalf jaar
Cognitieve gedragstherapie (CGT) kan ook bij kinderen worden toegepast, maar vraagt aanpassing aan hun
cognitieve ontwikkelingsniveau
● Om effectief te zijn, moet een kind kunnen nadenken over eigen gedachten (metacognitie), deze
onderzoeken en vervangen door alternatieve denkpatronen
● Dat vereist een zekere mate van cognitieve rijpheid; daarom wordt CGT meestal geschikt geacht vanaf
ongeveer zeven jaar, wanneer kinderen voldoende logisch kunnen redeneren over concrete situaties
Hoewel onderzoek laat zien dat CGT ook bij jonge kinderen kan werken (bijv. bij angst, gedragsproblemen of
zindelijkheidsproblemen), blijkt de therapie minder effectief bij kinderen jonger dan negen jaar. Mogelijk komt dit
doordat de behandeling te complex is of onvoldoende aansluit bij hun denkniveau
De oplossing ligt in het aangepast aanbieden van CGT
● Gebruik van concrete, eenvoudige uitleg in plaats van abstracte begrippen
● Beeldspraak en metaforen uit het dagelijks leven (bijv. gedachten als een “videoband” of woede als een
“vulkaan”)
● Spelvormen en visuele hulpmiddelen om kinderen te helpen inzicht te krijgen in hun gedachten en
emoties
Kort samengevat
● CGT is toepasbaar bij kinderen vanaf ±7 jaar
● De behandeling moet aansluiten bij het ontwikkelingsniveau en de belevingswereld van het kind
● De therapeut vertaalt abstracte concepten in simpele, herkenbare voorbeelden en maakt de therapie
leuk, concreet en begrijpelijk
Vaststellen of de basisvaardigheden voor CGT aanwezig zijn
Om cognitieve gedragstherapie (CGT) effectief te kunnen volgen, moeten kinderen beschikken over bepaalde
cognitieve en emotionele basisvaardigheden. Deze vaardigheden maken het mogelijk dat ze begrijpen wat ze
denken en voelen, dat ze hier woorden aan kunnen geven, en dat ze leren hoe hun gedachten invloed hebben op
hun emoties en gedrag. Volgens Doherr et al. (1999) zijn vier vaardigheden essentieel voor deelname aan CGT
1. Gedachten kunnen rapporteren: een kind moet in staat zijn om zijn of haar gedachten te verwoorden of op een
andere manier te laten zien
● Directe benadering: de therapeut kan het kind rechtstreeks vragen: “Waar dacht je aan toen dat
gebeurde?” of “Wat ging er door je hoofd toen je boos werd?” Zelfs jonge kinderen (vanaf ongeveer 3
jaar) kunnen soms eenvoudige gedachten benoemen, hoewel ze dit vaak moeilijk vinden
● Indirecte benadering: als een kind het lastig vindt om spontaan gedachten te benoemen, kan de
therapeut vragen om een makkelijke of moeilijke situatie te beschrijven of te tekenen. Tijdens het
gesprek of tekenen kan worden gekeken of het kind niet alleen de gebeurtenis beschrijft, maar ook wat
het dacht en voelde
● Spel en verbeelding: voor jonge kinderen kan het helpen om via poppenkastpoppen of spel te werken.
De therapeut kan bijvoorbeeld vragen wat de poppen denken of voelen in een bepaalde situatie
● Visuele hulpmiddelen: methoden zoals “denkwolkjes” (uit stripverhalen) maken het makkelijker om
gedachten te visualiseren. Het kind vult dan in wat een persoon of dier in het plaatje zou kunnen denken
Deze aanpak helpt te bepalen of een kind bewust is van zijn eigen denkprocessen; een belangrijke voorwaarde
voor CGT
2. Een situatie of gebeurtenis op verschillende manieren interpreteren: het kind moet begrijpen dat er meerdere
verklaringen mogelijk zijn voor een gebeurtenis. Dit vermogen hangt samen met cognitieve flexibiliteit
● Denkbeeldige situaties: de therapeut kan een scenario voorleggen, bijvoorbeeld: “Een kind roept ‘hallo’
naar een vriend, maar die reageert niet. Wat zou er aan de hand kunnen zijn?” Het kind wordt gevraagd
verschillende mogelijke verklaringen te bedenken (bijv. de vriend hoorde het niet, is boos, of was
gehaast)
4
