Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
Hoofdstuk 1: De zorgen voor de pasgeborene na de
bevalling
Het is van belang om bij primaire opvang van de pasgeborene te letten op:
- voorkomen van warmteverlies
- het beoordelen van de toestand van de pasgeborene (pulmonale en hemodynamische transitie - de
overgang van intra - uterien naar extra uterien leven;
- het tijdstip van afnavelen;
- lichamelijk onderzoek gelegenheid aan de ouders bieden om hun kindje te leren kennen
- meteen na de geboorte wordt vitamine K-profylaxe aan de pasgeborene toegediend IM of PO
(voorkeur PO)(vitamine K-profylaxe)
1.1 Warmteverlies voorkomen
Het is van essentieel belang om de lichaamstemperatuur van een pasgeborene direct na de bevalling constant
te houden. Een pasgeborene wordt nat en naakt geboren, waardoor hij blootstaat aan een
temperatuurverschil van wel 15°C tussen de intra-uteriene omgeving en de kamertemperatuur.
Zonder snelle en aangepaste maatregelen daalt de lichaamstemperatuur van de pasgeborene snel, met 0,1
tot 0,3°C per minuut. Om de lichaamstemperatuur op peil te houden, moet het kind extra warmte
produceren, maar de energievoorraden van een pasgeborene zijn beperkt.
Een belangrijke bron van warmte is het bruine vet, dat zich rond de nieren en tussen de schouderbladen
bevindt. Dit vet kan snel warmte genereren en helpt het lichaam van de pasgeborene op temperatuur te
houden.
De pasgeborene heeft zelf de mogelijkheden om de warmtehuishouding te reguleren door vasoconstrictie,
door zich via de foetale houding zo klein mogelijk maken en door isolatie dankzij het onderhuidse vet.
Warmteproductie door rillen is nog niet mogelijk.
Warmteverlies kan op vier manieren plaatsvinden:
1. Radiatie (straling): warmteverlies door straling als gevolg van het temperatuurverschil tussen het
lichaam en de koudere omgeving (van een warm oppervlak naar een kouder oppervlak dat niet in
directe contact is), bv. van de huid van de pasgeborene naar de wand van de incubator.
2. Evaporatie (verdamping): de warmte gaat verloren via de huid en de slijmvliezen.
3. Convectie (stroming): de warmte gaat verloren van het lichaamsoppervlak naar de omgevende lucht.
Naarmate de luchttemperatuur lager is en luchtstroomsnelheid hoog is (tocht) neemt deze
warmteverlies toe.
4. Conductie (geleiding): dit is de afgifte van warmte via de huid aan daaraan grenzend materiaal, zoals
matras en kleding
Een daling van de lichaamstemperatuur na de bevalling is altijd aanwezig. Deze “koude stress” speelt een
positieve rol bij het op gang komen van de ademhaling. Maar er dient voorkomen te worden dat de
lichaamstemperatuur te veel daalt.
Hypothermie is gevaarlijk omdat deze tot een verhoogde zuurstofbehoefte en anaerobe stofwisseling ->
melkzuurproductie en metabole acidose ontstaan
Het is buitengewoon belangrijk dat de verpleegkundige de maatregelen om warmteverlies te voorkomen zal
toepassen:
- De pasgeborene moet zo spoedig mogelijk wordt afgedroogd (altijd met een warme doek).
1
,Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
- Geen koude omgeving – een warme onderlaag, een warme deken, snel aankleden
- Geen ventilatoren in de directe omgeving
- De zorg voor de pasgeborene na de bevalling
- Een warmtebron boven de verzorgingstafel
- Altijd een muts om het warmteverlies via het hoofd te beperken
- De pasgeborene wordt in een transportcouveus overgebracht naar de neonatologie indien
noodzakelijk
1.2 De navelstreng
De navelstreng wordt kort na de geboorte afgebonden met een klem of navelveter. Indien de toestand van de
pasgeborene goed is, wordt hij in buikligging bij de moeder gelegd.
De navelstreng wordt meteen na de geboorte beoordeeld op aanwezigheid van twee arteriën en één vene.
- De gelei van Warton heeft een glazig gele kleur (kan groen gekleurd worden door meconium houdend
vruchtwater)
- Bij de aanwezigheid van 1 navelstrengarterie moet de pasgeborene extra worden geobserveerd
1.3 Beoordeling van de toestand van de pasgeborenen
De toestand van de pasgeborene wordt geobjectiveerd met behulp van de Apgarscore. Deze wordt op 1, 5 en
10 minuten na de geboorte bepaald.
Er worden vijf aspecten beoordeeld:
1. AH
2. Pols/ hartslag
3. Sspierspanning/- tonus
4. Aspect/kleur
5. Reactie op prikkels
Max score bedraagd 10 punten
Een score van 7 -> na 1 en 5 minuten is normaal
Score tussen 4 en 5 -> verontrustend en de tussenkomst van kinderarts noodzakelijk
Score minder dan 3 -> actieve reanimatie
Samen met de waarde van de navelstreng-pH geeft de Apgarscore een indicatie van de ernst van de
problemen van de pasgeborene.
Bij bevallingen met verhoogde risico op foetale nood of prematuriteit wordt direct na de geboorte gestart met
zuurstofsaturatiemeting om de informatie met betrekking tot oxygenatie en hartslag snel en accuraat te
verkrijgen
1.4 Adaptatie aan het extra – uteriene leven
1.4.1 Verandering in de circulatie
1.4.1.1 De foetale circulatie
De belangrijkste kenmerken van de foetale circulatie zijn:
- De aanwezigheid van een placentacirculatie (de gaswisseling vindt plaats in de placenta)
- De longcirculatie is minimaal
Er zijn openingen tussen de long- en lichaamscirculatie:
☼ Het open foramen ovale
2
,Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
☼ De open ductus Botalli (ductus arteriosus)
De foetale circulatie verschilt sterk van de circulatie na de geboorte.
- Voor de geboorte -> gasuitwisseling in de placenta. Zuurstofrijk bloed uit de vena umbilicalis stroomt
via de ductus venosus naar de vena cava inferior en vervolgens naar het rechteratrium, waar het via
het foramen ovale naar het linkeratrium gaat.
☼ Zuurstofarm bloed uit het lichaam stroomt via de rechterventrikel naar de arteria pulmonalis,
maar door de hoge weerstand in de longen gaat het grootste deel via de ductus arteriosus
naar de aorta.
☼ Een deel van het bloed stroomt via de arteriae umbilicales terug naar de placenta. Bij de
foetus bevat de vena umbilicalis zuurstofrijk bloed en de arteriae umbilicales zuurstofarm
bloed, tegenover de situatie bij de pasgeborene en volwassene.
1.4.1.2 Verandering in de circulatie na de geboorte
Binnen enkele seconden/minuten na de geboorte nemen de longen de gasuitwisseling van de placenta over en
treden er belangrijke veranderingen in de circulatie op:
- Zuurstof bereikt de longen en de alveoli ontplooien zich.
- De weerstand in de longvaten daalt en de longcirculatie neemt toe.
- De druk in het rechteratrium neemt af ten gevolge van toegenomen bloedstroom naar de longen.
- De druk in het linkeratrium neemt toe ten gevolge van toegenomen bloedstroom vanuit de longen.
- De ductus arteriosus sluit zich langzaam onder invloed van zuurstof (binnen 24 uur na de geboorte
functioneel gesloten, na 1 maand anatomisch gesloten).
- Wanneer de druk in de linkerharthelft hoger wordt dan die in de rechter, sluit het foramen ovale.
- De navelvaten trekken zich samen (pas na 2-3 maanden anatomisch gesloten).
1.5.1.3 Het hart
Ze varieert met het gedragsstadium:
- tijdens diepe slaap -> hartfrequentie dalen tot 100 slagen per minuut of minder
- tijdens huilen kan oplopen tot 200.
Daarom is het belangrijk altijd het gedragsstadium te noteren bij opvallend hoge of lage waarden. Een hoge
hartfrequentie in rust kan duiden op cardiale insufficiëntie, terwijl hetzelfde tijdens opwinding normaal kan
zijn.
Harttonen worden meestal het best gehoord op de linker thoraxhelft:
- geluiden aan de rechterzijde kunnen wijzen op een rechtsgelegen of naar rechts verplaatst hart,
bijvoorbeeld door een hernia diafragmatica of linkszijdige pneumothorax.
- De aanwezigheid van een hartgeruis (souffle) in de eerste dagen na de geboorte is meestal te wijten
aan een nog niet gesloten ductus arteriosus.
- Souffles door aangeboren hartafwijkingen zijn in de eerste dagen vaak nog niet hoorbaar
Het is van belang erop te letten of de hartpulsaties op de thorax zichtbaar zijn. Bij pre- en dysmaturen is dit
niet abnormaal. Bij de aterme pasgeborene kan dit wijzen op een cardiale problematiek.
De pulsaties van de arteria femoralis zijn in de lies meestal goed te voelen. Is dit niet het geval, dat moet
worden gedacht aan het bestaan van een coarctatie van de aorta. Daarbij is de bloedstroom naar de onderste
extremiteiten beperkt.
3
, Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
1.4.2 Verandering in de ademhaling
De longen van de foetus zijn gevuld met vocht. Tijdens een vaginale bevalling in hoofdligging wordt een groot
deel van dit vocht uit de longen geperst; de rest wordt geleidelijk geresorbeerd via de neus, bloed- en
lymfecirculatie.
Bij een geboorte via sectio of in stuitligging blijft meer vocht achter, wat kan leiden tot een tijdelijke, niet-
ernstige respiratoire insufficiëntie met snelle ademhaling, ook wel transiënte tachypneu of ‘wet lung’-beeld
genoemd.
Na passage door het geboortekanaal veert de elastische thoraxwand terug en wordt lucht naar binnen
gezogen. Verschillende prikkels stimuleren de eerste ademhaling:
- een stijging van stresshormonen
- een stijging van het koolzuurgehalte (hypercapnie)
- daling van het zuurstofgehalte (hypoxie).
1.4.2.1 Ademhaling
De pasgeborene ademt snel (30–60/min) en onregelmatig:
- De ademhaling moet minstens één minuut worden geteld.
- Tachypneu (>60/min) komt vaak tijdelijk voor na sectio of stuitbevalling door vertraagde resorptie van
longvocht, maar kan ook wijzen op respiratoire of cardiale problemen.
- Apnoe van enkele seconden is normaal; langdurige apnoe (>20 s) bij prematuren duidt op onrijpheid
van het zenuwstelsel en bij aterm geboren kinderen vereist het extra onderzoek
- Dyspnoe met neusvleugelen, kreunen of intrekkingen wijst op respiratoire of circulaire pathologie.
1.5 Vitamine K toediening
Vitamine K is essentieel voor een goede bloedstolling:
- een tekort kan bloedingen veroorzaken
☼ Daarom wordt aanbevolen dat elke pasgeborene vitamine K-profylaxe krijgt, en ouders
moeten hierover geïnformeerd worden.
In Vlaanderen worden twee toedieningsmethodes gehanteerd:
- IM-toediening (1 mg): aanbevolen bij prematuren, bij maternale medicatiegebruik (bv. anti-epileptica,
tuberculostatica) of bij gastro-intestinale problemen. Na intramusculaire toediening is geen verdere
vitamine K nodig gedurende een maand. IM is effectief maar pijnlijk.
- PO-toediening (2 mg): aanbevolen bij borstvoeding of bij malabsorptie/cholestase. Start één week na
geboorte en geef wekelijks 1–2 mg tot 3 maanden. Nadruk ligt op therapietrouw. Bij kunstvoeding
zonder malabsorptie/cholestase is geen verdere profylaxe nodig.
Hoofdstuk 2: Verpleegkundige observaties
2.1 Het gewicht
Gemiddeld gewicht van een pasgeborenen 3500g. Kan individueel verschillen. Tijdens de eerste 3 tot 4 dagen
is het normaal dat de baby afvalt.
Dit gewichtsverlies mag maximaal 10 % van het geboortegewicht bedragen en wordt veroorzaakt door:
- Verlies van vocht via urine
- Ontlasting
- Verdamping via de huid
- AH
4
Hoofdstuk 1: De zorgen voor de pasgeborene na de
bevalling
Het is van belang om bij primaire opvang van de pasgeborene te letten op:
- voorkomen van warmteverlies
- het beoordelen van de toestand van de pasgeborene (pulmonale en hemodynamische transitie - de
overgang van intra - uterien naar extra uterien leven;
- het tijdstip van afnavelen;
- lichamelijk onderzoek gelegenheid aan de ouders bieden om hun kindje te leren kennen
- meteen na de geboorte wordt vitamine K-profylaxe aan de pasgeborene toegediend IM of PO
(voorkeur PO)(vitamine K-profylaxe)
1.1 Warmteverlies voorkomen
Het is van essentieel belang om de lichaamstemperatuur van een pasgeborene direct na de bevalling constant
te houden. Een pasgeborene wordt nat en naakt geboren, waardoor hij blootstaat aan een
temperatuurverschil van wel 15°C tussen de intra-uteriene omgeving en de kamertemperatuur.
Zonder snelle en aangepaste maatregelen daalt de lichaamstemperatuur van de pasgeborene snel, met 0,1
tot 0,3°C per minuut. Om de lichaamstemperatuur op peil te houden, moet het kind extra warmte
produceren, maar de energievoorraden van een pasgeborene zijn beperkt.
Een belangrijke bron van warmte is het bruine vet, dat zich rond de nieren en tussen de schouderbladen
bevindt. Dit vet kan snel warmte genereren en helpt het lichaam van de pasgeborene op temperatuur te
houden.
De pasgeborene heeft zelf de mogelijkheden om de warmtehuishouding te reguleren door vasoconstrictie,
door zich via de foetale houding zo klein mogelijk maken en door isolatie dankzij het onderhuidse vet.
Warmteproductie door rillen is nog niet mogelijk.
Warmteverlies kan op vier manieren plaatsvinden:
1. Radiatie (straling): warmteverlies door straling als gevolg van het temperatuurverschil tussen het
lichaam en de koudere omgeving (van een warm oppervlak naar een kouder oppervlak dat niet in
directe contact is), bv. van de huid van de pasgeborene naar de wand van de incubator.
2. Evaporatie (verdamping): de warmte gaat verloren via de huid en de slijmvliezen.
3. Convectie (stroming): de warmte gaat verloren van het lichaamsoppervlak naar de omgevende lucht.
Naarmate de luchttemperatuur lager is en luchtstroomsnelheid hoog is (tocht) neemt deze
warmteverlies toe.
4. Conductie (geleiding): dit is de afgifte van warmte via de huid aan daaraan grenzend materiaal, zoals
matras en kleding
Een daling van de lichaamstemperatuur na de bevalling is altijd aanwezig. Deze “koude stress” speelt een
positieve rol bij het op gang komen van de ademhaling. Maar er dient voorkomen te worden dat de
lichaamstemperatuur te veel daalt.
Hypothermie is gevaarlijk omdat deze tot een verhoogde zuurstofbehoefte en anaerobe stofwisseling ->
melkzuurproductie en metabole acidose ontstaan
Het is buitengewoon belangrijk dat de verpleegkundige de maatregelen om warmteverlies te voorkomen zal
toepassen:
- De pasgeborene moet zo spoedig mogelijk wordt afgedroogd (altijd met een warme doek).
1
,Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
- Geen koude omgeving – een warme onderlaag, een warme deken, snel aankleden
- Geen ventilatoren in de directe omgeving
- De zorg voor de pasgeborene na de bevalling
- Een warmtebron boven de verzorgingstafel
- Altijd een muts om het warmteverlies via het hoofd te beperken
- De pasgeborene wordt in een transportcouveus overgebracht naar de neonatologie indien
noodzakelijk
1.2 De navelstreng
De navelstreng wordt kort na de geboorte afgebonden met een klem of navelveter. Indien de toestand van de
pasgeborene goed is, wordt hij in buikligging bij de moeder gelegd.
De navelstreng wordt meteen na de geboorte beoordeeld op aanwezigheid van twee arteriën en één vene.
- De gelei van Warton heeft een glazig gele kleur (kan groen gekleurd worden door meconium houdend
vruchtwater)
- Bij de aanwezigheid van 1 navelstrengarterie moet de pasgeborene extra worden geobserveerd
1.3 Beoordeling van de toestand van de pasgeborenen
De toestand van de pasgeborene wordt geobjectiveerd met behulp van de Apgarscore. Deze wordt op 1, 5 en
10 minuten na de geboorte bepaald.
Er worden vijf aspecten beoordeeld:
1. AH
2. Pols/ hartslag
3. Sspierspanning/- tonus
4. Aspect/kleur
5. Reactie op prikkels
Max score bedraagd 10 punten
Een score van 7 -> na 1 en 5 minuten is normaal
Score tussen 4 en 5 -> verontrustend en de tussenkomst van kinderarts noodzakelijk
Score minder dan 3 -> actieve reanimatie
Samen met de waarde van de navelstreng-pH geeft de Apgarscore een indicatie van de ernst van de
problemen van de pasgeborene.
Bij bevallingen met verhoogde risico op foetale nood of prematuriteit wordt direct na de geboorte gestart met
zuurstofsaturatiemeting om de informatie met betrekking tot oxygenatie en hartslag snel en accuraat te
verkrijgen
1.4 Adaptatie aan het extra – uteriene leven
1.4.1 Verandering in de circulatie
1.4.1.1 De foetale circulatie
De belangrijkste kenmerken van de foetale circulatie zijn:
- De aanwezigheid van een placentacirculatie (de gaswisseling vindt plaats in de placenta)
- De longcirculatie is minimaal
Er zijn openingen tussen de long- en lichaamscirculatie:
☼ Het open foramen ovale
2
,Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
☼ De open ductus Botalli (ductus arteriosus)
De foetale circulatie verschilt sterk van de circulatie na de geboorte.
- Voor de geboorte -> gasuitwisseling in de placenta. Zuurstofrijk bloed uit de vena umbilicalis stroomt
via de ductus venosus naar de vena cava inferior en vervolgens naar het rechteratrium, waar het via
het foramen ovale naar het linkeratrium gaat.
☼ Zuurstofarm bloed uit het lichaam stroomt via de rechterventrikel naar de arteria pulmonalis,
maar door de hoge weerstand in de longen gaat het grootste deel via de ductus arteriosus
naar de aorta.
☼ Een deel van het bloed stroomt via de arteriae umbilicales terug naar de placenta. Bij de
foetus bevat de vena umbilicalis zuurstofrijk bloed en de arteriae umbilicales zuurstofarm
bloed, tegenover de situatie bij de pasgeborene en volwassene.
1.4.1.2 Verandering in de circulatie na de geboorte
Binnen enkele seconden/minuten na de geboorte nemen de longen de gasuitwisseling van de placenta over en
treden er belangrijke veranderingen in de circulatie op:
- Zuurstof bereikt de longen en de alveoli ontplooien zich.
- De weerstand in de longvaten daalt en de longcirculatie neemt toe.
- De druk in het rechteratrium neemt af ten gevolge van toegenomen bloedstroom naar de longen.
- De druk in het linkeratrium neemt toe ten gevolge van toegenomen bloedstroom vanuit de longen.
- De ductus arteriosus sluit zich langzaam onder invloed van zuurstof (binnen 24 uur na de geboorte
functioneel gesloten, na 1 maand anatomisch gesloten).
- Wanneer de druk in de linkerharthelft hoger wordt dan die in de rechter, sluit het foramen ovale.
- De navelvaten trekken zich samen (pas na 2-3 maanden anatomisch gesloten).
1.5.1.3 Het hart
Ze varieert met het gedragsstadium:
- tijdens diepe slaap -> hartfrequentie dalen tot 100 slagen per minuut of minder
- tijdens huilen kan oplopen tot 200.
Daarom is het belangrijk altijd het gedragsstadium te noteren bij opvallend hoge of lage waarden. Een hoge
hartfrequentie in rust kan duiden op cardiale insufficiëntie, terwijl hetzelfde tijdens opwinding normaal kan
zijn.
Harttonen worden meestal het best gehoord op de linker thoraxhelft:
- geluiden aan de rechterzijde kunnen wijzen op een rechtsgelegen of naar rechts verplaatst hart,
bijvoorbeeld door een hernia diafragmatica of linkszijdige pneumothorax.
- De aanwezigheid van een hartgeruis (souffle) in de eerste dagen na de geboorte is meestal te wijten
aan een nog niet gesloten ductus arteriosus.
- Souffles door aangeboren hartafwijkingen zijn in de eerste dagen vaak nog niet hoorbaar
Het is van belang erop te letten of de hartpulsaties op de thorax zichtbaar zijn. Bij pre- en dysmaturen is dit
niet abnormaal. Bij de aterme pasgeborene kan dit wijzen op een cardiale problematiek.
De pulsaties van de arteria femoralis zijn in de lies meestal goed te voelen. Is dit niet het geval, dat moet
worden gedacht aan het bestaan van een coarctatie van de aorta. Daarbij is de bloedstroom naar de onderste
extremiteiten beperkt.
3
, Specifieke zorgverlening aan de pasgeborene, moeder en kind
1.4.2 Verandering in de ademhaling
De longen van de foetus zijn gevuld met vocht. Tijdens een vaginale bevalling in hoofdligging wordt een groot
deel van dit vocht uit de longen geperst; de rest wordt geleidelijk geresorbeerd via de neus, bloed- en
lymfecirculatie.
Bij een geboorte via sectio of in stuitligging blijft meer vocht achter, wat kan leiden tot een tijdelijke, niet-
ernstige respiratoire insufficiëntie met snelle ademhaling, ook wel transiënte tachypneu of ‘wet lung’-beeld
genoemd.
Na passage door het geboortekanaal veert de elastische thoraxwand terug en wordt lucht naar binnen
gezogen. Verschillende prikkels stimuleren de eerste ademhaling:
- een stijging van stresshormonen
- een stijging van het koolzuurgehalte (hypercapnie)
- daling van het zuurstofgehalte (hypoxie).
1.4.2.1 Ademhaling
De pasgeborene ademt snel (30–60/min) en onregelmatig:
- De ademhaling moet minstens één minuut worden geteld.
- Tachypneu (>60/min) komt vaak tijdelijk voor na sectio of stuitbevalling door vertraagde resorptie van
longvocht, maar kan ook wijzen op respiratoire of cardiale problemen.
- Apnoe van enkele seconden is normaal; langdurige apnoe (>20 s) bij prematuren duidt op onrijpheid
van het zenuwstelsel en bij aterm geboren kinderen vereist het extra onderzoek
- Dyspnoe met neusvleugelen, kreunen of intrekkingen wijst op respiratoire of circulaire pathologie.
1.5 Vitamine K toediening
Vitamine K is essentieel voor een goede bloedstolling:
- een tekort kan bloedingen veroorzaken
☼ Daarom wordt aanbevolen dat elke pasgeborene vitamine K-profylaxe krijgt, en ouders
moeten hierover geïnformeerd worden.
In Vlaanderen worden twee toedieningsmethodes gehanteerd:
- IM-toediening (1 mg): aanbevolen bij prematuren, bij maternale medicatiegebruik (bv. anti-epileptica,
tuberculostatica) of bij gastro-intestinale problemen. Na intramusculaire toediening is geen verdere
vitamine K nodig gedurende een maand. IM is effectief maar pijnlijk.
- PO-toediening (2 mg): aanbevolen bij borstvoeding of bij malabsorptie/cholestase. Start één week na
geboorte en geef wekelijks 1–2 mg tot 3 maanden. Nadruk ligt op therapietrouw. Bij kunstvoeding
zonder malabsorptie/cholestase is geen verdere profylaxe nodig.
Hoofdstuk 2: Verpleegkundige observaties
2.1 Het gewicht
Gemiddeld gewicht van een pasgeborenen 3500g. Kan individueel verschillen. Tijdens de eerste 3 tot 4 dagen
is het normaal dat de baby afvalt.
Dit gewichtsverlies mag maximaal 10 % van het geboortegewicht bedragen en wordt veroorzaakt door:
- Verlies van vocht via urine
- Ontlasting
- Verdamping via de huid
- AH
4
