Levenslooppsychologie
Levenslooppsychologie............................................................................................................................................ 1
H1 — Ideeën uit de levenslooppsychologie............................................................................................................. 8
1. Wat is levenslooppsychologie?........................................................................................................................ 8
2. Beschrijven en verklaren................................................................................................................................. 8
3. Nomothetisch en idiografisch.......................................................................................................................... 8
4. Verfijning, samenwerking en organisatie......................................................................................................... 9
5. Nature, nurture en ontwikkelingsdeterminanten............................................................................................ 9
6. Kritische of gevoelige periode......................................................................................................................... 9
7. Plasticiteit van de hersenen.......................................................................................................................... 10
8. Continu en discontinu ontwikkelingsverloop................................................................................................. 10
9. Onderzoeksmethoden in de levenslooppsychologie...................................................................................... 10
10. Grote ontwikkelingspsychologische modellen............................................................................................. 11
H2 — De prenatale fase......................................................................................................................................... 12
1. Kern van het hoofdstuk................................................................................................................................. 12
2.1 Lichamelijke en fysiologische ontwikkeling.................................................................................................. 12
2.1.1 De stadia van de prenatale ontwikkeling.............................................................................................. 12
2.1.2 Prenataal onderzoek............................................................................................................................ 13
2.1.3 Schadelijke invloeden.......................................................................................................................... 14
2.2 Psychologische ontwikkeling in de baarmoeder.......................................................................................... 16
2.2.1 Motorische activiteit in de baarmoeder............................................................................................... 16
2.2.2 Zintuiglijke ontwikkeling in de baarmoeder......................................................................................... 16
2.2.3 Bewustzijn in de baarmoeder.............................................................................................................. 16
2.3 De bevalling................................................................................................................................................. 16
2.3.1 Het geboorteproces............................................................................................................................. 17
2.3.2 Geboortegewicht en -lengte................................................................................................................ 17
APGAR-score................................................................................................................................................ 17
2.4 Na de bevalling............................................................................................................................................ 18
2.4.1 Nazorg van de mama en het kind......................................................................................................... 18
2.4.2 Peri- en postnatale stoornissen bij de moeder..................................................................................... 18
2.4.3 De rol van de omgeving van de moeder............................................................................................... 18
Samengevat om te leren................................................................................................................................... 19
H3 — De babytijd.................................................................................................................................................. 20
3.1 Lichamelijke en motorische ontwikkelingen................................................................................................ 20
1
, 3.1.1 Neurologische ontwikkeling................................................................................................................. 20
3.1.2 Motoriek van de pasgeborene............................................................................................................. 21
Gedragstoestanden en stadia van waakzaamheid........................................................................................ 22
3.1.3 Motoriek tijdens de rest van de babytijd............................................................................................. 22
3.2 Ontwikkeling in waarneming en cognitie..................................................................................................... 23
3.2.1 Waarneming........................................................................................................................................ 23
Zicht bij de neonatus.................................................................................................................................... 23
Gehoor en overige zintuigen......................................................................................................................... 24
3.2.2 De eerste verstandelijke activiteiten en leerprocessen........................................................................24
Ruimtelijk inzicht.......................................................................................................................................... 24
Rekenvaardigheid bij baby’s.......................................................................................................................... 24
Causaliteit..................................................................................................................................................... 25
Automatische leerprocessen........................................................................................................................ 25
Geheugenprocessen..................................................................................................................................... 25
3.2.3 De sensomotorische periode volgens Piaget........................................................................................ 25
3.3 Socio-emotionele ontwikkeling................................................................................................................... 26
De eerste duizend dagen.............................................................................................................................. 26
3.3.1 De psychodynamische kijk op de baby (niet kennen)...........................................................................27
3.3.2 De emotionele ontwikkeling (niet kennen)........................................................................................... 27
Zelfbeleving (lezen) en persoonlijkheid (weten)............................................................................................ 28
3.3.3 De sociale ontwikkeling....................................................................................................................... 28
Sociale gerichtheid van de baby................................................................................................................... 28
Taal in de babytijd......................................................................................................................................... 29
Verwachtingspatronen van ouders............................................................................................................... 29
3.4 Hechting...................................................................................................................................................... 29
Still face experiment..................................................................................................................................... 29
3.4.1 De fasen van hechting volgens John Bowlby........................................................................................ 30
3.4.2 De soorten hechting volgens Mary Ainsworth..................................................................................... 30
Intergenerationele overdracht en cycle of abuse.......................................................................................... 31
Shaken baby syndrome................................................................................................................................. 31
3.4.3 De leertheorie over gehechtheid volgens Guy Bosmans......................................................................31
Samengevat om te leren................................................................................................................................... 32
H4 — De peutertijd............................................................................................................................................... 33
1. Situering van de peutertijd............................................................................................................................ 33
4.1 Lichamelijke en motorische ontwikkeling.................................................................................................... 33
4.1.1 Lichamelijke veranderingen................................................................................................................. 33
4.1.2 Neurologische veranderingen.............................................................................................................. 33
2
, 4.1.3 Motorische ontwikkeling, slaap en zindelijkheid.................................................................................. 34
Slaap............................................................................................................................................................. 34
Motoriek....................................................................................................................................................... 34
Zindelijkheid................................................................................................................................................. 34
4.2 Waarneming en cognitieve ontwikkeling..................................................................................................... 35
4.2.1 Waarneming........................................................................................................................................ 35
4.2.2 Cognitie: finaliseren van het sensomotorische stadium.......................................................................35
De start van het preoperationeel stadium.................................................................................................... 35
Gevolgen van het desequilibrium................................................................................................................. 36
4.2.3 Enkele kenmerken van het preconceptueel denken.............................................................................36
Inzicht in causale verbanden........................................................................................................................ 37
Geheugen en leren....................................................................................................................................... 37
Taal............................................................................................................................................................... 37
4.3 Socio-emotionele ontwikkeling................................................................................................................... 38
4.3.1 De psychodynamische kijk op de peuter.............................................................................................. 38
4.3.2 Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................... 38
4.3.3 Sociale ontwikkeling................................................................................................................................. 39
Empathie en Theory of Mind........................................................................................................................ 39
Beginnend zelfbewustzijn............................................................................................................................. 39
Beginnend genderbesef................................................................................................................................ 39
Spel.............................................................................................................................................................. 39
Hechting....................................................................................................................................................... 40
H5 — De kleutertijd............................................................................................................................................... 41
1. Kern van het hoofdstuk................................................................................................................................. 41
5.1 Lichamelijke en motorische ontwikkeling.................................................................................................... 41
5.1.1 Lichamelijke en neurologische veranderingen..................................................................................... 41
5.1.2 Motorische ontwikkeling..................................................................................................................... 42
5.2 Waarneming en cognitieve ontwikkeling..................................................................................................... 42
5.2.1 Waarneming........................................................................................................................................ 42
5.2.2 Denken: preoperationeel en intuïtief................................................................................................... 43
Egocentrisch denken en Theory of Mind...................................................................................................... 43
Conservatieproeven...................................................................................................................................... 44
Kritiek op Piaget en ondersteuning in leerprocessen.................................................................................... 44
5.2.3 Geheugen............................................................................................................................................ 45
5.2.4 Fantasie............................................................................................................................................... 45
5.2.5 Taalontwikkeling.................................................................................................................................. 45
5.3 Affectieve en sociale ontwikkeling............................................................................................................... 46
3
, 5.3.1 De psychodynamische kijk op de kleuter (lezen).................................................................................. 46
5.3.2 Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................... 46
5.3.3 Sociale ontwikkeling............................................................................................................................ 47
Ontwikkeling van het ik................................................................................................................................ 47
Geslachtsidentiteit........................................................................................................................................ 47
Spel en vriendjes.......................................................................................................................................... 47
Het geweten................................................................................................................................................. 48
Samengevat om te leren................................................................................................................................... 48
H6 — De lagereschoolleeftijd................................................................................................................................ 49
1. Situering van de lagereschoolleeftijd............................................................................................................. 49
2. Zelfdeterminatietheorie: autonomie, verbondenheid en competentie.........................................................49
6.1 Lichamelijke en motorische ontwikkeling.................................................................................................... 49
6.1.1 Lichamelijke veranderingen................................................................................................................. 49
6.1.2 Neurologische ontwikkeling................................................................................................................. 50
6.1.3 Motorische ontwikkeling..................................................................................................................... 50
6.2 Waarneming en cognitieve ontwikkeling..................................................................................................... 51
Schoolrijpheid en cognitieve stimulering...................................................................................................... 51
Geboortemaandeffect.................................................................................................................................. 51
6.2.1 Waarneming: perceptuele regulaties volgens David Elkind..................................................................52
6.2.2 Cognitie: concreet-operationeel stadium............................................................................................. 52
Kritieken op Piaget............................................................................................................................................ 52
6.2.3 Enkele kenmerken van het concreet-operationeel denken..................................................................53
Classificatietaken en seriëren....................................................................................................................... 53
Taalontwikkeling........................................................................................................................................... 53
Geheugen..................................................................................................................................................... 53
Fantasie........................................................................................................................................................ 54
Lezen, schrijven en rekenen.......................................................................................................................... 54
6.3 Socio-emotionele ontwikkeling................................................................................................................... 54
6.3.1 De psychodynamische kijk op het schoolkind...................................................................................... 54
6.3.2 Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................... 55
Gevoelsleven en emotionele expressie......................................................................................................... 55
Zelfbeeld en eigenwaarde............................................................................................................................ 55
6.3.3 Sociale ontwikkeling............................................................................................................................ 56
Gezin............................................................................................................................................................ 56
Vrienden en leeftijdsgenoten....................................................................................................................... 56
Pesten en cyberpesten................................................................................................................................. 56
Spel en geweten........................................................................................................................................... 57
4
Levenslooppsychologie............................................................................................................................................ 1
H1 — Ideeën uit de levenslooppsychologie............................................................................................................. 8
1. Wat is levenslooppsychologie?........................................................................................................................ 8
2. Beschrijven en verklaren................................................................................................................................. 8
3. Nomothetisch en idiografisch.......................................................................................................................... 8
4. Verfijning, samenwerking en organisatie......................................................................................................... 9
5. Nature, nurture en ontwikkelingsdeterminanten............................................................................................ 9
6. Kritische of gevoelige periode......................................................................................................................... 9
7. Plasticiteit van de hersenen.......................................................................................................................... 10
8. Continu en discontinu ontwikkelingsverloop................................................................................................. 10
9. Onderzoeksmethoden in de levenslooppsychologie...................................................................................... 10
10. Grote ontwikkelingspsychologische modellen............................................................................................. 11
H2 — De prenatale fase......................................................................................................................................... 12
1. Kern van het hoofdstuk................................................................................................................................. 12
2.1 Lichamelijke en fysiologische ontwikkeling.................................................................................................. 12
2.1.1 De stadia van de prenatale ontwikkeling.............................................................................................. 12
2.1.2 Prenataal onderzoek............................................................................................................................ 13
2.1.3 Schadelijke invloeden.......................................................................................................................... 14
2.2 Psychologische ontwikkeling in de baarmoeder.......................................................................................... 16
2.2.1 Motorische activiteit in de baarmoeder............................................................................................... 16
2.2.2 Zintuiglijke ontwikkeling in de baarmoeder......................................................................................... 16
2.2.3 Bewustzijn in de baarmoeder.............................................................................................................. 16
2.3 De bevalling................................................................................................................................................. 16
2.3.1 Het geboorteproces............................................................................................................................. 17
2.3.2 Geboortegewicht en -lengte................................................................................................................ 17
APGAR-score................................................................................................................................................ 17
2.4 Na de bevalling............................................................................................................................................ 18
2.4.1 Nazorg van de mama en het kind......................................................................................................... 18
2.4.2 Peri- en postnatale stoornissen bij de moeder..................................................................................... 18
2.4.3 De rol van de omgeving van de moeder............................................................................................... 18
Samengevat om te leren................................................................................................................................... 19
H3 — De babytijd.................................................................................................................................................. 20
3.1 Lichamelijke en motorische ontwikkelingen................................................................................................ 20
1
, 3.1.1 Neurologische ontwikkeling................................................................................................................. 20
3.1.2 Motoriek van de pasgeborene............................................................................................................. 21
Gedragstoestanden en stadia van waakzaamheid........................................................................................ 22
3.1.3 Motoriek tijdens de rest van de babytijd............................................................................................. 22
3.2 Ontwikkeling in waarneming en cognitie..................................................................................................... 23
3.2.1 Waarneming........................................................................................................................................ 23
Zicht bij de neonatus.................................................................................................................................... 23
Gehoor en overige zintuigen......................................................................................................................... 24
3.2.2 De eerste verstandelijke activiteiten en leerprocessen........................................................................24
Ruimtelijk inzicht.......................................................................................................................................... 24
Rekenvaardigheid bij baby’s.......................................................................................................................... 24
Causaliteit..................................................................................................................................................... 25
Automatische leerprocessen........................................................................................................................ 25
Geheugenprocessen..................................................................................................................................... 25
3.2.3 De sensomotorische periode volgens Piaget........................................................................................ 25
3.3 Socio-emotionele ontwikkeling................................................................................................................... 26
De eerste duizend dagen.............................................................................................................................. 26
3.3.1 De psychodynamische kijk op de baby (niet kennen)...........................................................................27
3.3.2 De emotionele ontwikkeling (niet kennen)........................................................................................... 27
Zelfbeleving (lezen) en persoonlijkheid (weten)............................................................................................ 28
3.3.3 De sociale ontwikkeling....................................................................................................................... 28
Sociale gerichtheid van de baby................................................................................................................... 28
Taal in de babytijd......................................................................................................................................... 29
Verwachtingspatronen van ouders............................................................................................................... 29
3.4 Hechting...................................................................................................................................................... 29
Still face experiment..................................................................................................................................... 29
3.4.1 De fasen van hechting volgens John Bowlby........................................................................................ 30
3.4.2 De soorten hechting volgens Mary Ainsworth..................................................................................... 30
Intergenerationele overdracht en cycle of abuse.......................................................................................... 31
Shaken baby syndrome................................................................................................................................. 31
3.4.3 De leertheorie over gehechtheid volgens Guy Bosmans......................................................................31
Samengevat om te leren................................................................................................................................... 32
H4 — De peutertijd............................................................................................................................................... 33
1. Situering van de peutertijd............................................................................................................................ 33
4.1 Lichamelijke en motorische ontwikkeling.................................................................................................... 33
4.1.1 Lichamelijke veranderingen................................................................................................................. 33
4.1.2 Neurologische veranderingen.............................................................................................................. 33
2
, 4.1.3 Motorische ontwikkeling, slaap en zindelijkheid.................................................................................. 34
Slaap............................................................................................................................................................. 34
Motoriek....................................................................................................................................................... 34
Zindelijkheid................................................................................................................................................. 34
4.2 Waarneming en cognitieve ontwikkeling..................................................................................................... 35
4.2.1 Waarneming........................................................................................................................................ 35
4.2.2 Cognitie: finaliseren van het sensomotorische stadium.......................................................................35
De start van het preoperationeel stadium.................................................................................................... 35
Gevolgen van het desequilibrium................................................................................................................. 36
4.2.3 Enkele kenmerken van het preconceptueel denken.............................................................................36
Inzicht in causale verbanden........................................................................................................................ 37
Geheugen en leren....................................................................................................................................... 37
Taal............................................................................................................................................................... 37
4.3 Socio-emotionele ontwikkeling................................................................................................................... 38
4.3.1 De psychodynamische kijk op de peuter.............................................................................................. 38
4.3.2 Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................... 38
4.3.3 Sociale ontwikkeling................................................................................................................................. 39
Empathie en Theory of Mind........................................................................................................................ 39
Beginnend zelfbewustzijn............................................................................................................................. 39
Beginnend genderbesef................................................................................................................................ 39
Spel.............................................................................................................................................................. 39
Hechting....................................................................................................................................................... 40
H5 — De kleutertijd............................................................................................................................................... 41
1. Kern van het hoofdstuk................................................................................................................................. 41
5.1 Lichamelijke en motorische ontwikkeling.................................................................................................... 41
5.1.1 Lichamelijke en neurologische veranderingen..................................................................................... 41
5.1.2 Motorische ontwikkeling..................................................................................................................... 42
5.2 Waarneming en cognitieve ontwikkeling..................................................................................................... 42
5.2.1 Waarneming........................................................................................................................................ 42
5.2.2 Denken: preoperationeel en intuïtief................................................................................................... 43
Egocentrisch denken en Theory of Mind...................................................................................................... 43
Conservatieproeven...................................................................................................................................... 44
Kritiek op Piaget en ondersteuning in leerprocessen.................................................................................... 44
5.2.3 Geheugen............................................................................................................................................ 45
5.2.4 Fantasie............................................................................................................................................... 45
5.2.5 Taalontwikkeling.................................................................................................................................. 45
5.3 Affectieve en sociale ontwikkeling............................................................................................................... 46
3
, 5.3.1 De psychodynamische kijk op de kleuter (lezen).................................................................................. 46
5.3.2 Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................... 46
5.3.3 Sociale ontwikkeling............................................................................................................................ 47
Ontwikkeling van het ik................................................................................................................................ 47
Geslachtsidentiteit........................................................................................................................................ 47
Spel en vriendjes.......................................................................................................................................... 47
Het geweten................................................................................................................................................. 48
Samengevat om te leren................................................................................................................................... 48
H6 — De lagereschoolleeftijd................................................................................................................................ 49
1. Situering van de lagereschoolleeftijd............................................................................................................. 49
2. Zelfdeterminatietheorie: autonomie, verbondenheid en competentie.........................................................49
6.1 Lichamelijke en motorische ontwikkeling.................................................................................................... 49
6.1.1 Lichamelijke veranderingen................................................................................................................. 49
6.1.2 Neurologische ontwikkeling................................................................................................................. 50
6.1.3 Motorische ontwikkeling..................................................................................................................... 50
6.2 Waarneming en cognitieve ontwikkeling..................................................................................................... 51
Schoolrijpheid en cognitieve stimulering...................................................................................................... 51
Geboortemaandeffect.................................................................................................................................. 51
6.2.1 Waarneming: perceptuele regulaties volgens David Elkind..................................................................52
6.2.2 Cognitie: concreet-operationeel stadium............................................................................................. 52
Kritieken op Piaget............................................................................................................................................ 52
6.2.3 Enkele kenmerken van het concreet-operationeel denken..................................................................53
Classificatietaken en seriëren....................................................................................................................... 53
Taalontwikkeling........................................................................................................................................... 53
Geheugen..................................................................................................................................................... 53
Fantasie........................................................................................................................................................ 54
Lezen, schrijven en rekenen.......................................................................................................................... 54
6.3 Socio-emotionele ontwikkeling................................................................................................................... 54
6.3.1 De psychodynamische kijk op het schoolkind...................................................................................... 54
6.3.2 Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................... 55
Gevoelsleven en emotionele expressie......................................................................................................... 55
Zelfbeeld en eigenwaarde............................................................................................................................ 55
6.3.3 Sociale ontwikkeling............................................................................................................................ 56
Gezin............................................................................................................................................................ 56
Vrienden en leeftijdsgenoten....................................................................................................................... 56
Pesten en cyberpesten................................................................................................................................. 56
Spel en geweten........................................................................................................................................... 57
4