2025-2026
Ontwikkelingsstoornissen:
interventies
ROELJAN WIERSEMA
,H1: HET ADVIESGESPREK
➢ Vind plaats na diagnostisch onderzoek en voor interventie
➢ Adviezen aan ouders met een kind/volwassene met een ontwikkelingsstoornis
• (voorbeelden uitgewerkt voor autismespectrumstoornis)
1. Adviesgesprek of slecht nieuws gesprek
➢ Slecht nieuws:
• “situaties waarin er ofwel geen gevoel van hoop is, of een bedreiging van het mentaal of fysiek
welzijn van de persoon, of een risico voor het doorbreken van een vertrouwde levensstijl, of
wanneer er een boodschap wordt gegeven die minder keuzes impliceert voor een persoon in
zijn of haar leven” (Bor et al., 1993)
Veel zaken gebeuren tegelijkertijd binnen een adviesgesprek
2. Adviesgesprek: uitgangssituatie
➢ Mate van bezorgdheid vooraf, taxatie van de ernst (door ouders)
➢ Kennis van de normale ontwikkeling (vb. hebben de ouders nog kinderen?)
➢ Intellectueel niveau van de ouders (zoeken naar wat aansluit bij het niveau van de ouders)
➢ Schuld en schaamtegevoelens
➢ Bespreekbaarheid met significante anderen (vb. geïsoleerd of bespreekbaar met context?)
➢ Haalbaarheid van advies (m.i.v. gezins-organisatie, draagkracht, logistiek, …)
➢ Consequenties voor het kind (voorrang geven aan prioriteiten)
➢ Tegenstrijdige meningen binnen gezin
➢ Eerdere (negatieve) ervaringen met hulpverlening
➢ ‘Wondertherapieën’ (geen valse hoop bekrachtigen, zeggen waarop het staat op een respectvolle manier)
➢ Verwachtingen van ouders (structuur bieden)
2.1 Wat willen ouders weten?
➢ Wat is autisme of autismespectrumstoornis (ASS)?
➢ Wat is het verschil?
➢ Hoe weet jij dat mijn kind ASS heeft? (uitleg geven)
➢ Wat veroorzaakt ASS?
➢ Is er een “genezing” voor ASS? (aangeven dat er verbetering kan zijn, maar geen oplossing)
➢ Wat is de behandeling voor ASS?
➢ Hoe weet ik of een behandelingsvorm adequaat is?
➢ Wat is het IQ van mijn kind? (ouders hebben het recht dit te weten, uitleg geven over spectrum)
➢ Hoe autistisch is mijn kind? (vroege ondersteuning is gunstig)
➢ Wat kan ik als ouder doen? (link geven naar website, doorverwijzen naar organisaties, volgend gesprek
inplannen)
3. Doel van het adviesgesprek
1) Informatie geven (psycho-educatie)
2) Steun (empathisch opstellen, er zijn als mens)
3) Planning + verwijzing
4. Setting van het adviesgesprek
➢ Bij voorkeur 2 hulpverleners: arts + psycholoog/orthopedagoog
• Duidelijke structuur, aangezien het vaak al heel overweldigend is voor de ouders
• 1 van beide leidt gesprek (psycholoog of orthopedagoog omdat die het kind het beste kennen)
• Andere doet aan procesbewaking + expertbijdrage (expert omdat die kan kijken of
ouders mee zijn in wat er vertelt wordt)
• Beide ouders aanwezig!
• Wat met het kind? (niet handig als kind bij gesprek is, want dan moet je op 2 niveaus communiceren)
5. Inhoud van he adviesgesprek
➢ Heden
• Overlopen onderzoeken: niet alleen negatief
• Label en situering
• Wat is autismespectrumstoornis? (gaan benoemen!, hoe moeilijk dat ook is)
1
, ➢ Verleden en toekomst
• Oorzaak
• Prognose
• Behandeling
• Verwijzing (concreet)
➢ Ruimte voor vragen (belangrijk!)
• Vb. verschil ASS, autisme – asperger
• Spectrum
• DSM-5(-TR)
• Ernst van ASS
• Prevalentie
• Wanneer praten? (als kind niet praat wanneer het 5 jaar is, zal je moeten aangeven dat de
kans klein is dat het kind nog tot spreken zal komen. Als het jonger is, is er minder zekerheid)
➢ Follow up
6. Opbouw van het adviesgesprek
1. Aanmeldingsklacht
2. Onderzoeksprocedure
3. Welke testen/resultaten/observaties
4. Teambesluit (vaak diagnose)
5. Advies (verdere stappen/hulpverlening, prognose)
6.1 Autisme?
➢ DSM-5(-TR)
➢ Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
➢ Autismespectrumstoornis
• Sociale interactie en communicatie
• Repetitief gedrag en specifieke interesses
➢ ‘Specifiers’: ernst (bepaling van nood aan ondersteuning), IQ, genetische
➢ DSM-IV-TR, Pervasieve ontwikkelingsstoornissen (= andere indeling)
• Autistische stoornis
• Syndroom van Asperger (kan niet met VB)
• Syndroom van Rett
• Desintegratiestoornis van de kinderleeftijd
• PDD-NOS/atypisch autisme
7. Professioneel gedrag
➢ Relatie ouders-professional
➢ Moeilijke vragen (niet iets verzinnen, zeggen dat je in overleg gaat om een correct antwoord te kunnen bieden)
➢ Respect voor individu
➢ Hoop en ontkenning (duidelijk en eerlijk zijn)
➢ Algemene principes
1. Eerlijk en duidelijk
2. Hulpvaardig
3. Meevoelend
4. Ruimte voor emoties!
8. Bijzondere aspecten
➢ Grootouders (niet meenemen in gesprek)
➢ Broers en zussen (vraag stellen of er nog andere kinderen zijn, ouders hebben hier ook vaak vragen rond)
➢ Kinderwens
2
, H2: GEDRAGSMODIFICATIE
1. Gedragsmodificatie
➢ Focust vooral op gedrag en heeft betrekking op manipuleren van de omgeving om zijn
gedragsdeficieten (te weinig) of –excessen (te veel, storend, defensief, …) te veranderen
➢ Vooral gebaseerd op operante conditionering (en klassieke)
➢ Technieken gericht op aanleren (verwerving of verhoging frequentie) of afleren (wegwerking of
vermindering frequentie) van gedrag
➢ Succesvol toegepast bij populaties variërend van ernstig verstandelijk beperkt tot hoogbegaafd,
jong en oud, typisch ontwikkelende kinderen maar ook kinderen met ontwikkelingsstoornissen
1.1 Gedrag
➢ = Actie, activiteit, performantie, respons, reactie, …(niet product)
➢ = Alles wat een persoon zegt of doet
➢ Overt (observeerbaar) versus covert (denken, voelen)
1.2 Context
➢ Gedrag is steeds ingebed in een context
➢ = Specifieke fysieke variabelen in iemands onmiddellijke omgeving (vb. leerkracht, meubilair in
de klas, bord, andere kinderen)
➢ = Situatie: gebeurtenissen die voorafgaan aan een bepaald gedrag (antecedenten) en
gebeurtenissen die erna komen (consequenties), i.e. A-B-C model voor operant gedrag
• Antecedenten: na school thuis binnenkomen
• Behavior: jas op grond gooien
• Consequenten: moeder geeft opmerking
• => A-B-C analyse van gewenst en ongewenst gedrag
Operante conditionering
- Teken ervoor → Treed op, neemt af of het treed
niet op
- Teken erachter → Toename van iets positiefs,
afname van iets negatiefs, het niet optreden/het
uitblijven van iets negatief/positief
➢ Operante conditionering: consequenten
- Positieve bekrachtiging: iets positief laten toenemen
- Negatieve bekrachtig: iets negatief laten afnemen
- Vermijden: iets negatiefs laten uitblijven
- Bekrachtiging: omdat gedrag zal toenemen, door
iets toe te voegen, weg te laten of uit te laten blijven
- Positieve straf: iets toevoegen die negatief is
- Negatieve straf: iets afnemen die positief is
- Vermijden: iets positiefs laten uitblijven
Straf: omdat gedrag zal afnemen, door iets toe te
voegen, weg te laten of uit te laten blijven
➢ Operante conditionering
• Technieken vanuit de consequent kant
- Technieken om gedrag te versterken
- Technieken om gedrag te verzwakken
• Technieken vanuit de stimulus/antecedent kant
• Technieken om nieuw gedrag op te bouwen
➢ Klassieke conditionering
3
Ontwikkelingsstoornissen:
interventies
ROELJAN WIERSEMA
,H1: HET ADVIESGESPREK
➢ Vind plaats na diagnostisch onderzoek en voor interventie
➢ Adviezen aan ouders met een kind/volwassene met een ontwikkelingsstoornis
• (voorbeelden uitgewerkt voor autismespectrumstoornis)
1. Adviesgesprek of slecht nieuws gesprek
➢ Slecht nieuws:
• “situaties waarin er ofwel geen gevoel van hoop is, of een bedreiging van het mentaal of fysiek
welzijn van de persoon, of een risico voor het doorbreken van een vertrouwde levensstijl, of
wanneer er een boodschap wordt gegeven die minder keuzes impliceert voor een persoon in
zijn of haar leven” (Bor et al., 1993)
Veel zaken gebeuren tegelijkertijd binnen een adviesgesprek
2. Adviesgesprek: uitgangssituatie
➢ Mate van bezorgdheid vooraf, taxatie van de ernst (door ouders)
➢ Kennis van de normale ontwikkeling (vb. hebben de ouders nog kinderen?)
➢ Intellectueel niveau van de ouders (zoeken naar wat aansluit bij het niveau van de ouders)
➢ Schuld en schaamtegevoelens
➢ Bespreekbaarheid met significante anderen (vb. geïsoleerd of bespreekbaar met context?)
➢ Haalbaarheid van advies (m.i.v. gezins-organisatie, draagkracht, logistiek, …)
➢ Consequenties voor het kind (voorrang geven aan prioriteiten)
➢ Tegenstrijdige meningen binnen gezin
➢ Eerdere (negatieve) ervaringen met hulpverlening
➢ ‘Wondertherapieën’ (geen valse hoop bekrachtigen, zeggen waarop het staat op een respectvolle manier)
➢ Verwachtingen van ouders (structuur bieden)
2.1 Wat willen ouders weten?
➢ Wat is autisme of autismespectrumstoornis (ASS)?
➢ Wat is het verschil?
➢ Hoe weet jij dat mijn kind ASS heeft? (uitleg geven)
➢ Wat veroorzaakt ASS?
➢ Is er een “genezing” voor ASS? (aangeven dat er verbetering kan zijn, maar geen oplossing)
➢ Wat is de behandeling voor ASS?
➢ Hoe weet ik of een behandelingsvorm adequaat is?
➢ Wat is het IQ van mijn kind? (ouders hebben het recht dit te weten, uitleg geven over spectrum)
➢ Hoe autistisch is mijn kind? (vroege ondersteuning is gunstig)
➢ Wat kan ik als ouder doen? (link geven naar website, doorverwijzen naar organisaties, volgend gesprek
inplannen)
3. Doel van het adviesgesprek
1) Informatie geven (psycho-educatie)
2) Steun (empathisch opstellen, er zijn als mens)
3) Planning + verwijzing
4. Setting van het adviesgesprek
➢ Bij voorkeur 2 hulpverleners: arts + psycholoog/orthopedagoog
• Duidelijke structuur, aangezien het vaak al heel overweldigend is voor de ouders
• 1 van beide leidt gesprek (psycholoog of orthopedagoog omdat die het kind het beste kennen)
• Andere doet aan procesbewaking + expertbijdrage (expert omdat die kan kijken of
ouders mee zijn in wat er vertelt wordt)
• Beide ouders aanwezig!
• Wat met het kind? (niet handig als kind bij gesprek is, want dan moet je op 2 niveaus communiceren)
5. Inhoud van he adviesgesprek
➢ Heden
• Overlopen onderzoeken: niet alleen negatief
• Label en situering
• Wat is autismespectrumstoornis? (gaan benoemen!, hoe moeilijk dat ook is)
1
, ➢ Verleden en toekomst
• Oorzaak
• Prognose
• Behandeling
• Verwijzing (concreet)
➢ Ruimte voor vragen (belangrijk!)
• Vb. verschil ASS, autisme – asperger
• Spectrum
• DSM-5(-TR)
• Ernst van ASS
• Prevalentie
• Wanneer praten? (als kind niet praat wanneer het 5 jaar is, zal je moeten aangeven dat de
kans klein is dat het kind nog tot spreken zal komen. Als het jonger is, is er minder zekerheid)
➢ Follow up
6. Opbouw van het adviesgesprek
1. Aanmeldingsklacht
2. Onderzoeksprocedure
3. Welke testen/resultaten/observaties
4. Teambesluit (vaak diagnose)
5. Advies (verdere stappen/hulpverlening, prognose)
6.1 Autisme?
➢ DSM-5(-TR)
➢ Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
➢ Autismespectrumstoornis
• Sociale interactie en communicatie
• Repetitief gedrag en specifieke interesses
➢ ‘Specifiers’: ernst (bepaling van nood aan ondersteuning), IQ, genetische
➢ DSM-IV-TR, Pervasieve ontwikkelingsstoornissen (= andere indeling)
• Autistische stoornis
• Syndroom van Asperger (kan niet met VB)
• Syndroom van Rett
• Desintegratiestoornis van de kinderleeftijd
• PDD-NOS/atypisch autisme
7. Professioneel gedrag
➢ Relatie ouders-professional
➢ Moeilijke vragen (niet iets verzinnen, zeggen dat je in overleg gaat om een correct antwoord te kunnen bieden)
➢ Respect voor individu
➢ Hoop en ontkenning (duidelijk en eerlijk zijn)
➢ Algemene principes
1. Eerlijk en duidelijk
2. Hulpvaardig
3. Meevoelend
4. Ruimte voor emoties!
8. Bijzondere aspecten
➢ Grootouders (niet meenemen in gesprek)
➢ Broers en zussen (vraag stellen of er nog andere kinderen zijn, ouders hebben hier ook vaak vragen rond)
➢ Kinderwens
2
, H2: GEDRAGSMODIFICATIE
1. Gedragsmodificatie
➢ Focust vooral op gedrag en heeft betrekking op manipuleren van de omgeving om zijn
gedragsdeficieten (te weinig) of –excessen (te veel, storend, defensief, …) te veranderen
➢ Vooral gebaseerd op operante conditionering (en klassieke)
➢ Technieken gericht op aanleren (verwerving of verhoging frequentie) of afleren (wegwerking of
vermindering frequentie) van gedrag
➢ Succesvol toegepast bij populaties variërend van ernstig verstandelijk beperkt tot hoogbegaafd,
jong en oud, typisch ontwikkelende kinderen maar ook kinderen met ontwikkelingsstoornissen
1.1 Gedrag
➢ = Actie, activiteit, performantie, respons, reactie, …(niet product)
➢ = Alles wat een persoon zegt of doet
➢ Overt (observeerbaar) versus covert (denken, voelen)
1.2 Context
➢ Gedrag is steeds ingebed in een context
➢ = Specifieke fysieke variabelen in iemands onmiddellijke omgeving (vb. leerkracht, meubilair in
de klas, bord, andere kinderen)
➢ = Situatie: gebeurtenissen die voorafgaan aan een bepaald gedrag (antecedenten) en
gebeurtenissen die erna komen (consequenties), i.e. A-B-C model voor operant gedrag
• Antecedenten: na school thuis binnenkomen
• Behavior: jas op grond gooien
• Consequenten: moeder geeft opmerking
• => A-B-C analyse van gewenst en ongewenst gedrag
Operante conditionering
- Teken ervoor → Treed op, neemt af of het treed
niet op
- Teken erachter → Toename van iets positiefs,
afname van iets negatiefs, het niet optreden/het
uitblijven van iets negatief/positief
➢ Operante conditionering: consequenten
- Positieve bekrachtiging: iets positief laten toenemen
- Negatieve bekrachtig: iets negatief laten afnemen
- Vermijden: iets negatiefs laten uitblijven
- Bekrachtiging: omdat gedrag zal toenemen, door
iets toe te voegen, weg te laten of uit te laten blijven
- Positieve straf: iets toevoegen die negatief is
- Negatieve straf: iets afnemen die positief is
- Vermijden: iets positiefs laten uitblijven
Straf: omdat gedrag zal afnemen, door iets toe te
voegen, weg te laten of uit te laten blijven
➢ Operante conditionering
• Technieken vanuit de consequent kant
- Technieken om gedrag te versterken
- Technieken om gedrag te verzwakken
• Technieken vanuit de stimulus/antecedent kant
• Technieken om nieuw gedrag op te bouwen
➢ Klassieke conditionering
3
