2025-2026
Forensische
orthopedagogiek
OLIVIER COLLINS
,H1: INLEIDING
1. Forensische orthopedagogiek:
1.1 In woorden?
Definitie die op de brede
orthopedagogiek toe te passen is
Te simplistisch/te eng om enkel te
focussen op dader?
1.2 In beelden?
➢ Wat zie, hoor en voel je?
• Instructies:
- Kijk (soms gaat het snel)
- Luister (als er iets wordt gezegd)
- Verwerk (noteer indien nodig)
- Overleg (per twee)
- Cluster (waar het kan)
➢ Bijzonderheden?
• Daders
- Kunnen ook slachtoffers zijn (misbruik, verwaarlozing, geweld)
- Aanwezigheid van psychopathologie (depressief, suïcidaal, persoonlijkheid)
- Focus op risico’s, mens is meer dan zijn persoonlijkheid stoornis
• Familie van daders
- Verdriet, leven wordt overhoop gehaald (Amerikaanse vader, Vlaams meisje)
- Zorgen toekomst (Amerikaanse vader)
- Impact op familie
1.3 Daders als slachtoffers?
➢ Justitieel en Forensisch?
• Rechtsspraak
• Dader, slachtoffer en hun families
➢ Justitiële Context → Connotatie
• Straffen, bescherming maatschappij, dwang
• FOD Justitie, gevangenissen,….
➢ Forensische Context → Ruimer
• Gaat ook over zorg, vrijwilligheid, vertrouwelijkheid
• Externe partners (bijv. FPC, De Rode Antraciet)
1
,1.4 Forensische orthopedagogiek – monopolie?
➢ Multidisciplinair!
• Divers: diverse doelgroepen, levenslang leren
• Gekwetst: gaat vaak om mensen die al sinds
het begin moeten vechten om te overleven
• Motivatie: meestal wel sprake van een
gedeelde probleemdefinitie
• Netwerk: moeilijk om informatie te verkrijgen
• Vertrouwen: is vaak afwezig, omdat het tegen
➢ Bijzonder? hen gebruikt kan worden
• Veiligheid: op je goede zijn
• Groep: vaak in groep werken
• Validiteit: kies een instrument die aantoonbaar
in een forensische setting gebruikt kan worden
• Effect:
• Finaliteit:
• Tijdsgeest: tijdsgeest nu is vooral gericht op
strenger optreden
• Beleid:
2. Strafbare feiten
➢ Misdrijf: Gedraging die door de wet is omschreven en waarop een straf is gesteld
➢ Wet: Enkel de wet kan gedragingen strafbaar stellen
➢ Straf: In de wet omschreven gedraging die strafbaar gesteld is met strafrechtelijke straf
➢ Tijds- en contextgebonden:
• Toename in cijfers ivm volksgezondheid → corona
➢ Wettelijke Indeling Misdrijven ~ Ernst
➢ Indeling o.b.v. aard/type, bijv.
• Geweldsdelicten
• Zedendelicten
• Vermogensdelicten
• Verkeersdelicten
• Drugsdelicten
• Vernieling en openbare orde
➢ Jeugddelinquentierecht:
• Jeugddelict = handeling van minderjarige (12 ≤ jaar) die indien gepleegd door een
meerderjarige, bestraft zou worden o.b.v. het Strafwetboek (…)
➢ “Statusdelicten” (bijv. spijbelen; MOF)?
• Vroeger konden jongeren ook geplaatst worden in een gemeenschapsinstelling obv deze
zaken, nu niet meer
• Kunne we enkel spreken van forensische orthopedagogiek als het over daders gaat?
➢ 12-minners → enkel vanaf 12 jaar over dader spreken?
2
, 3. Forensische contexten
3.1 Straffen & maatregelen
➢ Straffen en maatregelen …
• Straf: repressief en leed berokkenen aan dader
• Maatregelen: resocialisatie dader & bescherming maatschappij
• Onderscheid moeilijk(er) in de praktijk/voor dader, aangezien ze allebei in een gesloten
setting terecht komen
➢ … Forensische Contexten
• Vrijheidsberovende contexten
• Niet–vrijheidsberovende contexten
3.2 Contexten: vrijheidsberovend
➢ Gevangenissen (gesloten – open)
➢ Detentiehuizen (kortgestraften; < 3 jr; band behouden; begeleiding gevangenispersoneel)
➢ Transitiehuizen (min 18m vóór voorw. vrijlating, band opbouwen; begeleiding externe partner)
➢ Elektronisch Toezicht (“beperkte detentie”)
➢ Internering: Gespecialiseerde forensische hulpverlening in:
• Forensische Psychiatrische Centra (FPC’s)
• Forensische afdelingen psychiatrische ziekenhuizen
• Forensische VAPH Units
➢ Gemeenschapsinstellingen/Vlaams detentiecentrum/Forensische KJP,…
3.3 Contexten: niet-vrijheidsberovend
➢ Justitiehuizen
• (Strafrechtelijke opdracht: Begeleiding-toezicht-opvolging voorwaarden,…om recidive te
voorkomen; andere opdrachten)
➢ Centra Algemeen Welzijnswerk
• (bijv. Gedragstraining)
➢ Centra Geestelijke Gezondheidszorg
• (bijv. Zedendelinquenten)
➢ Drughulpverlening
• (bijv. drugbehandelingskamer; De Sleutel)
➢ Reguliere hulp- en dienstverlening
• (bijv. OCMW, VDAB,…)
3.4 Contexten: bijzonderheden
➢ Capaciteit → December 2023 (10,600 → 11,988 gedetineerden) → grondslapers
➢ Beklaagd vs. veroordeeld
• Ethisch argument om te rechtvaardigen dat je mensen opsluit waar nog geen bewijs is voor
de daden?
• Contaminatie: als je mensen samen zet zullen ze leren van elkaar?
4. Misdrijven: cijfers
➢ Slachtofferbevraging?
• Meldingsbereidheid: er niet vanuit gaan dat die er is
• Schaamte
• Angst
➢ Geregistreerde Criminaliteit?
• Politie – Parket – Rechtbank ~ vertraging
• Gebrek aan bewijs
• Prioriteit justitie: sommige zaken verjaren door gebrek aan aandacht
➢ Zelfrapportage?
• Bereidwilligheid → dark numbers proberen verkleinen
• Sociaal wenselijkheid
3
Forensische
orthopedagogiek
OLIVIER COLLINS
,H1: INLEIDING
1. Forensische orthopedagogiek:
1.1 In woorden?
Definitie die op de brede
orthopedagogiek toe te passen is
Te simplistisch/te eng om enkel te
focussen op dader?
1.2 In beelden?
➢ Wat zie, hoor en voel je?
• Instructies:
- Kijk (soms gaat het snel)
- Luister (als er iets wordt gezegd)
- Verwerk (noteer indien nodig)
- Overleg (per twee)
- Cluster (waar het kan)
➢ Bijzonderheden?
• Daders
- Kunnen ook slachtoffers zijn (misbruik, verwaarlozing, geweld)
- Aanwezigheid van psychopathologie (depressief, suïcidaal, persoonlijkheid)
- Focus op risico’s, mens is meer dan zijn persoonlijkheid stoornis
• Familie van daders
- Verdriet, leven wordt overhoop gehaald (Amerikaanse vader, Vlaams meisje)
- Zorgen toekomst (Amerikaanse vader)
- Impact op familie
1.3 Daders als slachtoffers?
➢ Justitieel en Forensisch?
• Rechtsspraak
• Dader, slachtoffer en hun families
➢ Justitiële Context → Connotatie
• Straffen, bescherming maatschappij, dwang
• FOD Justitie, gevangenissen,….
➢ Forensische Context → Ruimer
• Gaat ook over zorg, vrijwilligheid, vertrouwelijkheid
• Externe partners (bijv. FPC, De Rode Antraciet)
1
,1.4 Forensische orthopedagogiek – monopolie?
➢ Multidisciplinair!
• Divers: diverse doelgroepen, levenslang leren
• Gekwetst: gaat vaak om mensen die al sinds
het begin moeten vechten om te overleven
• Motivatie: meestal wel sprake van een
gedeelde probleemdefinitie
• Netwerk: moeilijk om informatie te verkrijgen
• Vertrouwen: is vaak afwezig, omdat het tegen
➢ Bijzonder? hen gebruikt kan worden
• Veiligheid: op je goede zijn
• Groep: vaak in groep werken
• Validiteit: kies een instrument die aantoonbaar
in een forensische setting gebruikt kan worden
• Effect:
• Finaliteit:
• Tijdsgeest: tijdsgeest nu is vooral gericht op
strenger optreden
• Beleid:
2. Strafbare feiten
➢ Misdrijf: Gedraging die door de wet is omschreven en waarop een straf is gesteld
➢ Wet: Enkel de wet kan gedragingen strafbaar stellen
➢ Straf: In de wet omschreven gedraging die strafbaar gesteld is met strafrechtelijke straf
➢ Tijds- en contextgebonden:
• Toename in cijfers ivm volksgezondheid → corona
➢ Wettelijke Indeling Misdrijven ~ Ernst
➢ Indeling o.b.v. aard/type, bijv.
• Geweldsdelicten
• Zedendelicten
• Vermogensdelicten
• Verkeersdelicten
• Drugsdelicten
• Vernieling en openbare orde
➢ Jeugddelinquentierecht:
• Jeugddelict = handeling van minderjarige (12 ≤ jaar) die indien gepleegd door een
meerderjarige, bestraft zou worden o.b.v. het Strafwetboek (…)
➢ “Statusdelicten” (bijv. spijbelen; MOF)?
• Vroeger konden jongeren ook geplaatst worden in een gemeenschapsinstelling obv deze
zaken, nu niet meer
• Kunne we enkel spreken van forensische orthopedagogiek als het over daders gaat?
➢ 12-minners → enkel vanaf 12 jaar over dader spreken?
2
, 3. Forensische contexten
3.1 Straffen & maatregelen
➢ Straffen en maatregelen …
• Straf: repressief en leed berokkenen aan dader
• Maatregelen: resocialisatie dader & bescherming maatschappij
• Onderscheid moeilijk(er) in de praktijk/voor dader, aangezien ze allebei in een gesloten
setting terecht komen
➢ … Forensische Contexten
• Vrijheidsberovende contexten
• Niet–vrijheidsberovende contexten
3.2 Contexten: vrijheidsberovend
➢ Gevangenissen (gesloten – open)
➢ Detentiehuizen (kortgestraften; < 3 jr; band behouden; begeleiding gevangenispersoneel)
➢ Transitiehuizen (min 18m vóór voorw. vrijlating, band opbouwen; begeleiding externe partner)
➢ Elektronisch Toezicht (“beperkte detentie”)
➢ Internering: Gespecialiseerde forensische hulpverlening in:
• Forensische Psychiatrische Centra (FPC’s)
• Forensische afdelingen psychiatrische ziekenhuizen
• Forensische VAPH Units
➢ Gemeenschapsinstellingen/Vlaams detentiecentrum/Forensische KJP,…
3.3 Contexten: niet-vrijheidsberovend
➢ Justitiehuizen
• (Strafrechtelijke opdracht: Begeleiding-toezicht-opvolging voorwaarden,…om recidive te
voorkomen; andere opdrachten)
➢ Centra Algemeen Welzijnswerk
• (bijv. Gedragstraining)
➢ Centra Geestelijke Gezondheidszorg
• (bijv. Zedendelinquenten)
➢ Drughulpverlening
• (bijv. drugbehandelingskamer; De Sleutel)
➢ Reguliere hulp- en dienstverlening
• (bijv. OCMW, VDAB,…)
3.4 Contexten: bijzonderheden
➢ Capaciteit → December 2023 (10,600 → 11,988 gedetineerden) → grondslapers
➢ Beklaagd vs. veroordeeld
• Ethisch argument om te rechtvaardigen dat je mensen opsluit waar nog geen bewijs is voor
de daden?
• Contaminatie: als je mensen samen zet zullen ze leren van elkaar?
4. Misdrijven: cijfers
➢ Slachtofferbevraging?
• Meldingsbereidheid: er niet vanuit gaan dat die er is
• Schaamte
• Angst
➢ Geregistreerde Criminaliteit?
• Politie – Parket – Rechtbank ~ vertraging
• Gebrek aan bewijs
• Prioriteit justitie: sommige zaken verjaren door gebrek aan aandacht
➢ Zelfrapportage?
• Bereidwilligheid → dark numbers proberen verkleinen
• Sociaal wenselijkheid
3
