SAMENVATTING GEZINSPEDAGOGIEK
2025-2026
INHOUDSOPGAVE
Deel 1: Wat is gezinspedagogiek? (p.13-54) ..........................................................................................................................3
1. Ouderschap versus opvoeding: noodzakelijk onderscheid..................................................................................................... 4
1.1. Parenting en Upbringing: 2 begrippen, 2 werelden ....................................................................................................... 4
1.2. De keuze voor opvoeding ................................................................................................................................................ 4
2. Paradigmatische brillen .......................................................................................................................................................... 6
2.1. Ontwikkelingspsychologisch paradigma ......................................................................................................................... 6
2.2. Sociologisch paradigma ................................................................................................................................................... 8
2.3. Cultureelantropologisch paradigma ............................................................................................................................. 10
2.4. Pedagogisch-normatief paradigma ............................................................................................................................... 11
2.5. Sociaalpedagogisch paradigma ..................................................................................................................................... 13
3. De normatieve oriëntatie van gezinspedagogiek................................................................................................................. 14
3.1. Waarden als uitgangspunt ............................................................................................................................................ 14
3.2. Van wat werkt naar waartoe......................................................................................................................................... 15
Deel 2: Wie hoort bij het gezin? (p.58-111) .........................................................................................................................16
1. Het gezin als construct .......................................................................................................................................................... 16
1.1. Oude wijn in nieuwe vaten ........................................................................................................................................... 17
2. Het burgerlijk kerngezin ........................................................................................................................................................ 19
3. Vergrijzing en ontgroening ................................................................................................................................................... 20
4. Herkomst van het gezin ........................................................................................................................................................ 23
5. Samenstelling van het gezin ................................................................................................................................................. 25
6. Socio-economische statuut van het gezin ............................................................................................................................ 26
7. Gezinnen in armoede ............................................................................................................................................................ 29
7.1. Objectieve indicator ...................................................................................................................................................... 30
7.2. Subjectieve indicator ..................................................................................................................................................... 31
7.3. Deprivatie-indicator ...................................................................................................................................................... 33
7.4. Kansarmoede-index....................................................................................................................................................... 34
8. Veranderende gezinsvorming ............................................................................................................................................... 36
9. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 37
Deel 3: Wat is een goede ouder? (p.115-138) .....................................................................................................................37
1. Historische verschuivingen in het ideaal van goed ouderschap .......................................................................................... 38
1.1. Van morele vorming naar zelfontplooiing .................................................................................................................... 39
1.2. De wetenschap als normerende kracht ........................................................................................................................ 42
1.3. Pedagogisering van ouders ........................................................................................................................................... 43
2. De typologie van opvoedingsstijlen ...................................................................................................................................... 45
2.1. De autoritatieve opvoedingsstijl als norm .................................................................................................................... 46
3. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 46
Deel 4: Wie zorgt voor de zorg? (p. 141-198) ......................................................................................................................47
1. Van huisvrouw tot tweeverdiener: een historische kijk op gezin en zorg ............................................................................ 47
2. Feminisme in beweging: van stemrecht naar #MeToo.......................................................................................................... 49
2.1. De eerste feministische golf .......................................................................................................................................... 49
2.2. De tweede feministische golf ........................................................................................................................................ 50
1
, 2.3. De derde feministische golf ........................................................................................................................................... 51
2.4. De vierde feministische golf .......................................................................................................................................... 52
3. Tijdverdeling in gezinnen de (on)zichtbare arbeid van zorg ................................................................................................... 54
3.1. De genderkloof in het onderwijs .................................................................................................................................... 54
3.2. De genderkloof in het private domein ............................................................................................................................ 56
3.3. De genderkloof op de arbeidsmarkt .............................................................................................................................. 59
4. Beleid als hefboom voor gelijkheid tussen arbeid en gezin ................................................................................................... 61
4.1. Individuele maatregelen ................................................................................................................................................ 61
4.2. Financiële maatregelen ................................................................................................................................................. 64
4.3. Collectieve maatregelen................................................................................................................................................ 66
5. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 67
Deel 5: Wat als opvoeding moeilijk gaat? (p. 201-244) ......................................................................................................67
1. Een veld in beweging ............................................................................................................................................................. 67
2. Van opvoedingsondersteuning naar gezinsondersteuning ................................................................................................... 71
2.1. Van versnippering naar integratie .................................................................................................................................. 71
2.2. Het Vlaamse antwoord: Huis van het Kind .................................................................................................................... 71
3. Proportioneel universalisme als leidend principe ................................................................................................................. 74
3.1. Van een theoretisch concept … ..................................................................................................................................... 74
3.2. Naar een praktische uitwerking ..................................................................................................................................... 76
4. Sociale cohesie in gezinsondersteuning ............................................................................................................................... 78
4.1. tussen relationele nabijheid en maatschappelijke rechtvaardigheid............................................................................ 78
4.2. Sociale cohesie als beleidsdoel .................................................................................................................................... 79
4.3. Sociale cohesie als pedagogische en politieke ruimte.................................................................................................. 81
5. Evidencebased gezinsondersteuning .................................................................................................................................... 81
5.1. Hoe evidencebased werken de weg vond naar gezinsondersteuning........................................................................... 82
5.2. Wat telt als bewijs?........................................................................................................................................................ 83
5.3. Wat betekent werken? ................................................................................................................................................... 84
5.4. Evidence-informed en contextgevoelige gezinsondersteuning..................................................................................... 85
6. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 85
Deel 6: Wat als het gezin uiteenvalt? (p.262-328) .............................................................................................................86
1. Wanneer ouders uit elkaar gaan ............................................................................................................................................ 86
1.1. Echtscheiding in cijfers en context ................................................................................................................................ 86
1.2. Ouderschap na echtscheiding: gezag en verblijf ........................................................................................................... 87
1.3. Ouderlijke verantwoordelijkheid en het belang van het kind ......................................................................................... 88
1.4. Echtscheiding en kinderen: onderzoek, beleving en pedagogische betekenis ............................................................. 89
2. Wanneer een kind tijdelijk een ander thuis krijgt ................................................................................................................... 90
2.1. Pleegzorg in perspectief................................................................................................................................................. 91
2.2. De woelige geschiedenis van pleegzorg ........................................................................................................................ 93
2.3. Opvoeden in gedeeld ouderschap ................................................................................................................................. 94
2.4. Pleegzorg als gedeelde praktijk van opvoeding ............................................................................................................. 98
3. Wanneer een kind definitief een ander thuis krijgt ..............................................................................................................100
3.1. De weg naar adoptie: van principe tot praktijk.............................................................................................................100
3.2. De organisatie van adoptie in Vlaanderen ...................................................................................................................101
3.3. Adoptie: een dalende trend .........................................................................................................................................102
3.4. Wat als adoptie achter de rug is? ................................................................................................................................103
4. Slotbeschouwing .................................................................................................................................................................104
Deel 7: Uitleiding (p.332-334) ......................................................................................................................................... 105
2
,DEEL 1: WAT IS GEZINSPEDAGOGIEK? (P.13-54)
Opvoeding is als thema alomtegenwoordig (tv, beleidsnota’s, podcasts, sociale media)
⇨ Gezinnen worden voortdurend aangesproken op hun (dis)functioneren
Verwachting naar ouders toe: ‘juiste’ doen, ‘goede’ willen doen + pedagogisch competent zijn!
⇨ goed ouderschap wordt vaak voorgesteld als een kwestie van kennis, inzet en discipline
• ‘Wat is het effect van schermtijd op kinderen?’
• ‘Moeten ouders hun kinderen verplichten om klusjes te doen?’
Tegelijkertijd groeit beleidsmatige bezorgdheid over zogenaamde risicogezinnen
⇨ voldoen niet aan dominante ideeën over hoe opvoeding eruit moet zien
DUS aandacht voor ondersteunende of corrigerende maatregelen
Op die manier ° een discours* waarin opvoeding vrl wordt benaderd vanuit
- Controle
- Effectiviteit
- Meetbaarheid
- Voorspelbaarheid
Werkelijk iedereen heeft een mening over hoe opvoeding moet lopen
+ voelen zich genoodzaakt om zich als expert te zien (neiging)
Ook vanuit de gedachte dat vroeger alles beter was
*(geheel van taalgebruik, ideeën en opvattingen dat binnen een groep of context bepaalt hoe over
onderwerpen gedacht en gesproken wordt)
Door dit discours: ‘opvoeding’ vaker verengt tot ‘ouderschap’
⇨ ° van verzameling gedragsmatige, instrumentele en psychologiserende praktijken
• Vaardigheden aanleren
• Alternatieve handelingen voorstellen
• Vaardigheden verbeteren
⇨ Zodat ze een goede ouder kunnen zijn en daardoor goede opvoeding kunnen geven
Deze manier van denken sluit aan bij instrumentele logica van opvoeding
⇨ opvoeding = middel om bepaalde doelen te bereiken
GEVAAR: verliezen van bredere perspectief van opvoeding
⇨ wordt gereduceerd tot ouderlijke competenties (ouderschap)
MAAR moet benaderd worden als relationeel, sociaal en moreel proces dat ingebed is in culturele en politieke
structuren!
BELANGRIJK: dit perspectief over opvoeding is niet fout (maakt dingen zichtbaar, bespreekbaar en heeft voor
dingen gezorgd)
⇨ MAAR vanuit sociaal-pedagogisch perspectief onvolledig
ALTERNATIEF: Sociaalpedagogisch perspectief: opvoeding ≠ private aangelegenheid
⇨ web van relaties tussen kind, scholen, buurt, beleid en s’leving waarin waarden, verwachtingen en
machtsverhoudingen voortdurend op elkaar inwerken!
DUS men focust zich op tussenruimte (persoonlijke ervaringen – m’pelijke structuren)
Wanneer ‘opvoeding’ volledig samenvalt met ‘ouderschap’ dan verdwijnt iets bijzonder fundamenteel uit ons
beeld/spreken over opvoeding !
- WANT wordt herleid tot het handelen van ouders
- MAAR is meer dan bewust en intentioneel handelen
- DUS we vertrekken vanuit de vraag van hoe opvoeding überhaupt het best begrepen moet worden
3
,Kinderen leren door samenleven wat normaal is
⇨ dit leren gebeurt omdat kinderen deel uitmaakt van de s’leving
• Hoe logisch het ook klinkt is het niet altijd vanzelfsprekend geweest dat kinderen vanaf geboorte (en
niet pas in VWheid) deel uitmaken van s’leving !
Op deze manier wordt opvoeding begrepen als een vorm van samenleven, praktijk waarin we ons tot elkaar en
tot de wereld verhouden
⇨ niet louter een techniek van kinderbegeleiding
“Gezinspedagogiek beidt een kader om na te denken over wat opvoeding zou kunnen of moeten zijn in een
democratische en pluralistische samenleving.”
1. OUDERSCHAP VERSUS OPVOEDING: NOODZAKELIJK ONDERSCHEID
1.1. PARENTING EN UPBRINGING: 2 BEGRIPPEN, 2 WERELDEN
Onderscheid tussen ouderschap en opvoeding = fundamenteel voor positionering van dit handboek
+ vormt analytisch startpunt om volgende concepten beter te begrijpen
Onderscheid tussen ouderschap en opvoeding = terug te brengen tot onderscheid tussen …
• Parenting (‘ouderschap’): geheel van handelingen, vaardigheden en strategieën die ouders inzetten
ten aanzien van hun kind
⇨ sterk verbonden met onderzoek en evidentie (instrumenteel kader)
3 soorten vragen:
o Wat werkt?
o Welk gedrag van ouders leidt tot welk gedrag bij kinderen?
o Hoe kunnen ouders efficiënter handelen?
Suggereren opvoedingstechnieken om opvoeding efficiënter te laten verlopen (Super Nanny)
+ Verantwoordelijkheid bij de ouders ⇨ nooit naar context waarin opvoeding moet gebeuren
• Upbringing (gemakshalve vertaling als ‘opvoeden’)
- Opvoeden verwijst traditioneel naar de intentioneel praktijk van volwassenen die kinderen begeleiden
in hun ontwikkeling (nadruk: vorming + beïnvloeding)
- MAAR upbringing betekent veel meer dan dat!
⇨ Het gehele proces waarin kinderen worden opgenomen in een wereld van betekenissen, gewoontes
en relaties (+ deel worden van een bredere sociale, eco en culturele orde)
Vraagt geen opvoedingstechnieken WANT gebeurd gewoon van zichzelf
⇨ bv door dagelijkse interacties (wachten, afspraken volgen, omgaan met conflict, etc)
DUS kinderen leren al heel vroeg wat ‘gepast’ gedrag is zonder dat dit expliciet wordt aangeleerd ⇨ ze
merken dit op!
o Niet alleen thuis! = school, opvang, buurt, online, ..
= allemaal pedagogische ruimtes
⇨ hierin leren ze hoe relaties werken, macht, regels, etc) DUS heel belangrijk!
Pedagogische ruimtes = kinderen leven in verschillende pedagogische ruimte waar er onbewust regels en
ideëen aan hen worden overgedragen
⇨ fundamentele principe van upbringing is dat pedagogische ruimtes impactvol zijn
DUS niet alles wat kinderen leren is het gevolg van bewuste keuzes van opvoeders!
1.2. DE KEUZE VOOR OPVOEDING
Doordachte keuze in boek om ‘upbringing’ wel te vertalen naar ‘opvoeding’!
⇨ niet omdat vertaling perfect is MAAR omdat opvoeding binnen de Nederlandstalige gezinspedagogiek het
meest ingeburgerde en theoretisch vruchtbaarste concept is!
4
,In traditie verwijst opvoeding naar de manier waarop kinderen en volwassenen samen een leefwereld vormen
van betekenissen, regels, verwachtingen en responsiviteit*
⇨ sluit nauw aan met de term ‘upbringing’ = opnemen van kinderen in een moreel en cultureel universum,
waarin opvoeders niet enkel handelne maar ook zelf gevormd worden door de relatie met het kind en s’leving!
*Responsiviteit = bereidheid en vermogen van opvoeders om zich te laten raken door wat het kind toont en
daarop afgestemd te antwoorden
Daarbovenop sluit de term ‘opvoeding’ aan bij de Vlaamse sociaalpedagogsiche traditie waarin opvoeding
wordt begrepen als een publieke verantwoordelijkheid!
≠ privézaak, maar m’pelijke praktijk
DUS opvoeding vormt de adequaatste Nederlandstalige vertaling van ‘upbringing’, op voorwaarde dat we
het niet reduceren tot technieken of interventies!
Terug naar onderscheid tussen ouderschap en opvoeding
⇨ doordachte keuze, zowel een …
1) Epistemologische keuze
⇨ Hoe genereren we kennis over opvoeding?
o Gedragswetenschappelijke methoden (vragenlijsten, metingen)
o Evidence-based kennis = geldig als het meetbaar is
o MAAR: Deze keuzes zijn normatief → bepalen wat ‘goed’ is
o Impact: Beleid neemt deze kennis over → normaliseert bepaalde technieken, marginaliseert andere
o Gevaar: Weinig ruimte voor andere interpretaties
2) Politieke keuze
• Kennis is niet waardevrij
o Hangt samen met ideeën over verantwoordelijkheid, normaliteit en sturing
o Beleid en wetenschap bepalen:
§ Wat ‘goede opvoeding’ is
§ Hoe gezinnen zich ‘moeten’ gedragen
• Focus op individuele tekortkomingen
o Problemen worden vaak bij ouders gelegd (bv. “Wat doet de ouder fout?”)
o Maar: Structurele factoren (bv. armoede) worden genegeerd
• Verantwoordelijkheid
o Opvoeding = publieke zaak (ouders + s’leving: school, instellingen)
o Politiek: Wie is verantwoordelijk als het misgaat?
DUS wat en hoe we meten heeft een politiek gevolg (link met epistemologie en politiek)
⇨ draagt bij aan het normaliseren van bepaalde technieken en marginaliseren van andere
GEVAAR: weinig ruimte voor andere interpretaties!
In Vlaanderen werkt deze denkwijze door in beleidsinitiatieven
⇨ beleidsnota’s verwijzen vaak naar ‘versterking van opvoedingsvaardigheden’ of ‘professionalisering van
ouderschap’ ⇨ verhogen van competenties + verlagen van risico’s
- Via gestandaardiseerde interventies + screeningsinstrumenten
- Opvoeding = meting van interventie (ipv relationeel proces van samenleven)
- GEVOLG: normaliserend discours over ‘juiste’ opvoeding
o Weinig ruimte voor opvoedingsdiversiteit!
o Ouders die afwijken van de dominante norm van de middenklasse ouder
(praktisch niet haalbaar door omstandigheden zoals armoede)
= snel geproblematiseerd (‘onbekwaam’, ‘onverschillig’, ‘slechte ouder’)
o Zo ° de moraliserende kijk op opvoeding waarbij ‘goed’ ouderschap samenvalt met …
§ Sociale conformiteit
§ Aansluiting bij middenklasse
5
, Volgens Foucault komt dit discours overeen met ‘Dispositief’= een geheel van instituties, discoursen,
technieken en praktijken die samen een bepaald soort WH mogelijk maken en menselijk gedrag richting geven.
⇨ wat als normaal, wenselijk, problematisch of abnormaal wordt beschouwd
Zorgt dat er een zeer breed m’pelijk draagvlak (investering) is voor ‘goede’ opvoeding
- Goede opvoeding: normaliserende discours (rust, stabiliteit, betrokkenheid, ..)
- DUS dat wat we als normaal beschouwen = versterken
+ de rest problematisering (niet in investeren)
= opvoeding wordt zo een punt van overheidssturing via wetgeving, opvoedingsondersteuning en
publieke communicatie
PROBLEMATISCH want …
- Epistemologische vernauwing
- Opvoeding = interpretatieve en morele praktijk, waarin betekenis, waarden en machtsverhoudingen
een rol spelen
- Oog hebben voor relationele, onvoorspelbare (niet meetbare) en het publieke karakter van opvoeding
Politiek gezien sluit ouderschap vaak aan bij het ‘neoliberaal beleidskader’
- Ouders = individuele investeerders in de ontwikkeling van hun kind
- Nadruk op zelfredzaamheid, efficiëntie en controle
- Opvoeding sluit aan bij ‘parenting economy’ ⇨ gezin = minionderneming
- BV: beleid die nadruk legt op vroegtijdig taalstimulering (investering ⇨ ↑ rendement)
- In praktijk vaak onopgemerkt een vorm van moralisering
o goede ouders = hun kinderen meetbaar vooruithelpen
o slechte ouders = laten kansen liggen
2. PARADIGMATISCHE BRILLEN
2.1. ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGISCH PARADIGMA
Meest vertrouwde/dominante vertrekpunt in het denken over opvoeding, ouderschap en opgroeien
- Centrale vraag: “Wat is goede ontwikkeling?” + “Welke ouderlijke handelingen of omgevings-condities
bevorderen goede ontwikkeling?”
- Vertrekken van het individuele kind met meetbare effecten voor uitkomsten
- Opvoeding = reeks beïnvloedbare factoren die de individuele ontw vh kind mee aansturen
o Dynamisch proces van wederzijdse beïnvloeding: de ouder biedt nabijheid, structuur en
voorbeeld + het kind reageert, leer en beïnvloedt op zijn beurt de ouder
o MAAR veel modellen gaan ervan uit dat de ouder gedrag stelt ten opzicht ven kind, terwijl
kind ook de ouder beïnvloedt! (kijk kritiek)
- Ouders = opvoedingsfiguren (kennis van zaken) die optimale voorwaarden kunnen creëren voor de
groei van hun kind
- Ontwikkeling = wordt geobserveerd en vergeleken met anderen (gemiddelden in zindelijkheid)
Theoretische kaders van dit paradigma
1) Hechtingstheorie van John Bowlby en Mary Ainsworth
- Relatie tussen kind en zijn primaire verzorger = fundamentele betekenis voor de sociaal-emotionele
stabiliteit in latere levensfasen
- Hechting = aangeboren neigingspatronen van kinderen om nabijheid te zoeken bij een vertrouwde
volwassenen, vooral in situaties van spanning of angst
o Ouder = veilige haven van beschikbaarheid + maakt exploratie nodig + vangt angst op
- Empirisch onderzoek: Strange Situation Procedure (Ainsworth)
o “Hoe gebruikt kind zijn ouder als basis bij lichte stress?”
o In onderzoek creëeren ze die lichte stress
(moment van scheiding, nieuwe omgeving, nieuwe persoon)
o Obv observatie van kind onderscheid men een # hechtingspatronen
o Conclusie: kwaliteit van hechting hangt sterk samen met ouderlijke sensitiviteit*
6
2025-2026
INHOUDSOPGAVE
Deel 1: Wat is gezinspedagogiek? (p.13-54) ..........................................................................................................................3
1. Ouderschap versus opvoeding: noodzakelijk onderscheid..................................................................................................... 4
1.1. Parenting en Upbringing: 2 begrippen, 2 werelden ....................................................................................................... 4
1.2. De keuze voor opvoeding ................................................................................................................................................ 4
2. Paradigmatische brillen .......................................................................................................................................................... 6
2.1. Ontwikkelingspsychologisch paradigma ......................................................................................................................... 6
2.2. Sociologisch paradigma ................................................................................................................................................... 8
2.3. Cultureelantropologisch paradigma ............................................................................................................................. 10
2.4. Pedagogisch-normatief paradigma ............................................................................................................................... 11
2.5. Sociaalpedagogisch paradigma ..................................................................................................................................... 13
3. De normatieve oriëntatie van gezinspedagogiek................................................................................................................. 14
3.1. Waarden als uitgangspunt ............................................................................................................................................ 14
3.2. Van wat werkt naar waartoe......................................................................................................................................... 15
Deel 2: Wie hoort bij het gezin? (p.58-111) .........................................................................................................................16
1. Het gezin als construct .......................................................................................................................................................... 16
1.1. Oude wijn in nieuwe vaten ........................................................................................................................................... 17
2. Het burgerlijk kerngezin ........................................................................................................................................................ 19
3. Vergrijzing en ontgroening ................................................................................................................................................... 20
4. Herkomst van het gezin ........................................................................................................................................................ 23
5. Samenstelling van het gezin ................................................................................................................................................. 25
6. Socio-economische statuut van het gezin ............................................................................................................................ 26
7. Gezinnen in armoede ............................................................................................................................................................ 29
7.1. Objectieve indicator ...................................................................................................................................................... 30
7.2. Subjectieve indicator ..................................................................................................................................................... 31
7.3. Deprivatie-indicator ...................................................................................................................................................... 33
7.4. Kansarmoede-index....................................................................................................................................................... 34
8. Veranderende gezinsvorming ............................................................................................................................................... 36
9. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 37
Deel 3: Wat is een goede ouder? (p.115-138) .....................................................................................................................37
1. Historische verschuivingen in het ideaal van goed ouderschap .......................................................................................... 38
1.1. Van morele vorming naar zelfontplooiing .................................................................................................................... 39
1.2. De wetenschap als normerende kracht ........................................................................................................................ 42
1.3. Pedagogisering van ouders ........................................................................................................................................... 43
2. De typologie van opvoedingsstijlen ...................................................................................................................................... 45
2.1. De autoritatieve opvoedingsstijl als norm .................................................................................................................... 46
3. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 46
Deel 4: Wie zorgt voor de zorg? (p. 141-198) ......................................................................................................................47
1. Van huisvrouw tot tweeverdiener: een historische kijk op gezin en zorg ............................................................................ 47
2. Feminisme in beweging: van stemrecht naar #MeToo.......................................................................................................... 49
2.1. De eerste feministische golf .......................................................................................................................................... 49
2.2. De tweede feministische golf ........................................................................................................................................ 50
1
, 2.3. De derde feministische golf ........................................................................................................................................... 51
2.4. De vierde feministische golf .......................................................................................................................................... 52
3. Tijdverdeling in gezinnen de (on)zichtbare arbeid van zorg ................................................................................................... 54
3.1. De genderkloof in het onderwijs .................................................................................................................................... 54
3.2. De genderkloof in het private domein ............................................................................................................................ 56
3.3. De genderkloof op de arbeidsmarkt .............................................................................................................................. 59
4. Beleid als hefboom voor gelijkheid tussen arbeid en gezin ................................................................................................... 61
4.1. Individuele maatregelen ................................................................................................................................................ 61
4.2. Financiële maatregelen ................................................................................................................................................. 64
4.3. Collectieve maatregelen................................................................................................................................................ 66
5. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 67
Deel 5: Wat als opvoeding moeilijk gaat? (p. 201-244) ......................................................................................................67
1. Een veld in beweging ............................................................................................................................................................. 67
2. Van opvoedingsondersteuning naar gezinsondersteuning ................................................................................................... 71
2.1. Van versnippering naar integratie .................................................................................................................................. 71
2.2. Het Vlaamse antwoord: Huis van het Kind .................................................................................................................... 71
3. Proportioneel universalisme als leidend principe ................................................................................................................. 74
3.1. Van een theoretisch concept … ..................................................................................................................................... 74
3.2. Naar een praktische uitwerking ..................................................................................................................................... 76
4. Sociale cohesie in gezinsondersteuning ............................................................................................................................... 78
4.1. tussen relationele nabijheid en maatschappelijke rechtvaardigheid............................................................................ 78
4.2. Sociale cohesie als beleidsdoel .................................................................................................................................... 79
4.3. Sociale cohesie als pedagogische en politieke ruimte.................................................................................................. 81
5. Evidencebased gezinsondersteuning .................................................................................................................................... 81
5.1. Hoe evidencebased werken de weg vond naar gezinsondersteuning........................................................................... 82
5.2. Wat telt als bewijs?........................................................................................................................................................ 83
5.3. Wat betekent werken? ................................................................................................................................................... 84
5.4. Evidence-informed en contextgevoelige gezinsondersteuning..................................................................................... 85
6. Slotbeschouwing ................................................................................................................................................................... 85
Deel 6: Wat als het gezin uiteenvalt? (p.262-328) .............................................................................................................86
1. Wanneer ouders uit elkaar gaan ............................................................................................................................................ 86
1.1. Echtscheiding in cijfers en context ................................................................................................................................ 86
1.2. Ouderschap na echtscheiding: gezag en verblijf ........................................................................................................... 87
1.3. Ouderlijke verantwoordelijkheid en het belang van het kind ......................................................................................... 88
1.4. Echtscheiding en kinderen: onderzoek, beleving en pedagogische betekenis ............................................................. 89
2. Wanneer een kind tijdelijk een ander thuis krijgt ................................................................................................................... 90
2.1. Pleegzorg in perspectief................................................................................................................................................. 91
2.2. De woelige geschiedenis van pleegzorg ........................................................................................................................ 93
2.3. Opvoeden in gedeeld ouderschap ................................................................................................................................. 94
2.4. Pleegzorg als gedeelde praktijk van opvoeding ............................................................................................................. 98
3. Wanneer een kind definitief een ander thuis krijgt ..............................................................................................................100
3.1. De weg naar adoptie: van principe tot praktijk.............................................................................................................100
3.2. De organisatie van adoptie in Vlaanderen ...................................................................................................................101
3.3. Adoptie: een dalende trend .........................................................................................................................................102
3.4. Wat als adoptie achter de rug is? ................................................................................................................................103
4. Slotbeschouwing .................................................................................................................................................................104
Deel 7: Uitleiding (p.332-334) ......................................................................................................................................... 105
2
,DEEL 1: WAT IS GEZINSPEDAGOGIEK? (P.13-54)
Opvoeding is als thema alomtegenwoordig (tv, beleidsnota’s, podcasts, sociale media)
⇨ Gezinnen worden voortdurend aangesproken op hun (dis)functioneren
Verwachting naar ouders toe: ‘juiste’ doen, ‘goede’ willen doen + pedagogisch competent zijn!
⇨ goed ouderschap wordt vaak voorgesteld als een kwestie van kennis, inzet en discipline
• ‘Wat is het effect van schermtijd op kinderen?’
• ‘Moeten ouders hun kinderen verplichten om klusjes te doen?’
Tegelijkertijd groeit beleidsmatige bezorgdheid over zogenaamde risicogezinnen
⇨ voldoen niet aan dominante ideeën over hoe opvoeding eruit moet zien
DUS aandacht voor ondersteunende of corrigerende maatregelen
Op die manier ° een discours* waarin opvoeding vrl wordt benaderd vanuit
- Controle
- Effectiviteit
- Meetbaarheid
- Voorspelbaarheid
Werkelijk iedereen heeft een mening over hoe opvoeding moet lopen
+ voelen zich genoodzaakt om zich als expert te zien (neiging)
Ook vanuit de gedachte dat vroeger alles beter was
*(geheel van taalgebruik, ideeën en opvattingen dat binnen een groep of context bepaalt hoe over
onderwerpen gedacht en gesproken wordt)
Door dit discours: ‘opvoeding’ vaker verengt tot ‘ouderschap’
⇨ ° van verzameling gedragsmatige, instrumentele en psychologiserende praktijken
• Vaardigheden aanleren
• Alternatieve handelingen voorstellen
• Vaardigheden verbeteren
⇨ Zodat ze een goede ouder kunnen zijn en daardoor goede opvoeding kunnen geven
Deze manier van denken sluit aan bij instrumentele logica van opvoeding
⇨ opvoeding = middel om bepaalde doelen te bereiken
GEVAAR: verliezen van bredere perspectief van opvoeding
⇨ wordt gereduceerd tot ouderlijke competenties (ouderschap)
MAAR moet benaderd worden als relationeel, sociaal en moreel proces dat ingebed is in culturele en politieke
structuren!
BELANGRIJK: dit perspectief over opvoeding is niet fout (maakt dingen zichtbaar, bespreekbaar en heeft voor
dingen gezorgd)
⇨ MAAR vanuit sociaal-pedagogisch perspectief onvolledig
ALTERNATIEF: Sociaalpedagogisch perspectief: opvoeding ≠ private aangelegenheid
⇨ web van relaties tussen kind, scholen, buurt, beleid en s’leving waarin waarden, verwachtingen en
machtsverhoudingen voortdurend op elkaar inwerken!
DUS men focust zich op tussenruimte (persoonlijke ervaringen – m’pelijke structuren)
Wanneer ‘opvoeding’ volledig samenvalt met ‘ouderschap’ dan verdwijnt iets bijzonder fundamenteel uit ons
beeld/spreken over opvoeding !
- WANT wordt herleid tot het handelen van ouders
- MAAR is meer dan bewust en intentioneel handelen
- DUS we vertrekken vanuit de vraag van hoe opvoeding überhaupt het best begrepen moet worden
3
,Kinderen leren door samenleven wat normaal is
⇨ dit leren gebeurt omdat kinderen deel uitmaakt van de s’leving
• Hoe logisch het ook klinkt is het niet altijd vanzelfsprekend geweest dat kinderen vanaf geboorte (en
niet pas in VWheid) deel uitmaken van s’leving !
Op deze manier wordt opvoeding begrepen als een vorm van samenleven, praktijk waarin we ons tot elkaar en
tot de wereld verhouden
⇨ niet louter een techniek van kinderbegeleiding
“Gezinspedagogiek beidt een kader om na te denken over wat opvoeding zou kunnen of moeten zijn in een
democratische en pluralistische samenleving.”
1. OUDERSCHAP VERSUS OPVOEDING: NOODZAKELIJK ONDERSCHEID
1.1. PARENTING EN UPBRINGING: 2 BEGRIPPEN, 2 WERELDEN
Onderscheid tussen ouderschap en opvoeding = fundamenteel voor positionering van dit handboek
+ vormt analytisch startpunt om volgende concepten beter te begrijpen
Onderscheid tussen ouderschap en opvoeding = terug te brengen tot onderscheid tussen …
• Parenting (‘ouderschap’): geheel van handelingen, vaardigheden en strategieën die ouders inzetten
ten aanzien van hun kind
⇨ sterk verbonden met onderzoek en evidentie (instrumenteel kader)
3 soorten vragen:
o Wat werkt?
o Welk gedrag van ouders leidt tot welk gedrag bij kinderen?
o Hoe kunnen ouders efficiënter handelen?
Suggereren opvoedingstechnieken om opvoeding efficiënter te laten verlopen (Super Nanny)
+ Verantwoordelijkheid bij de ouders ⇨ nooit naar context waarin opvoeding moet gebeuren
• Upbringing (gemakshalve vertaling als ‘opvoeden’)
- Opvoeden verwijst traditioneel naar de intentioneel praktijk van volwassenen die kinderen begeleiden
in hun ontwikkeling (nadruk: vorming + beïnvloeding)
- MAAR upbringing betekent veel meer dan dat!
⇨ Het gehele proces waarin kinderen worden opgenomen in een wereld van betekenissen, gewoontes
en relaties (+ deel worden van een bredere sociale, eco en culturele orde)
Vraagt geen opvoedingstechnieken WANT gebeurd gewoon van zichzelf
⇨ bv door dagelijkse interacties (wachten, afspraken volgen, omgaan met conflict, etc)
DUS kinderen leren al heel vroeg wat ‘gepast’ gedrag is zonder dat dit expliciet wordt aangeleerd ⇨ ze
merken dit op!
o Niet alleen thuis! = school, opvang, buurt, online, ..
= allemaal pedagogische ruimtes
⇨ hierin leren ze hoe relaties werken, macht, regels, etc) DUS heel belangrijk!
Pedagogische ruimtes = kinderen leven in verschillende pedagogische ruimte waar er onbewust regels en
ideëen aan hen worden overgedragen
⇨ fundamentele principe van upbringing is dat pedagogische ruimtes impactvol zijn
DUS niet alles wat kinderen leren is het gevolg van bewuste keuzes van opvoeders!
1.2. DE KEUZE VOOR OPVOEDING
Doordachte keuze in boek om ‘upbringing’ wel te vertalen naar ‘opvoeding’!
⇨ niet omdat vertaling perfect is MAAR omdat opvoeding binnen de Nederlandstalige gezinspedagogiek het
meest ingeburgerde en theoretisch vruchtbaarste concept is!
4
,In traditie verwijst opvoeding naar de manier waarop kinderen en volwassenen samen een leefwereld vormen
van betekenissen, regels, verwachtingen en responsiviteit*
⇨ sluit nauw aan met de term ‘upbringing’ = opnemen van kinderen in een moreel en cultureel universum,
waarin opvoeders niet enkel handelne maar ook zelf gevormd worden door de relatie met het kind en s’leving!
*Responsiviteit = bereidheid en vermogen van opvoeders om zich te laten raken door wat het kind toont en
daarop afgestemd te antwoorden
Daarbovenop sluit de term ‘opvoeding’ aan bij de Vlaamse sociaalpedagogsiche traditie waarin opvoeding
wordt begrepen als een publieke verantwoordelijkheid!
≠ privézaak, maar m’pelijke praktijk
DUS opvoeding vormt de adequaatste Nederlandstalige vertaling van ‘upbringing’, op voorwaarde dat we
het niet reduceren tot technieken of interventies!
Terug naar onderscheid tussen ouderschap en opvoeding
⇨ doordachte keuze, zowel een …
1) Epistemologische keuze
⇨ Hoe genereren we kennis over opvoeding?
o Gedragswetenschappelijke methoden (vragenlijsten, metingen)
o Evidence-based kennis = geldig als het meetbaar is
o MAAR: Deze keuzes zijn normatief → bepalen wat ‘goed’ is
o Impact: Beleid neemt deze kennis over → normaliseert bepaalde technieken, marginaliseert andere
o Gevaar: Weinig ruimte voor andere interpretaties
2) Politieke keuze
• Kennis is niet waardevrij
o Hangt samen met ideeën over verantwoordelijkheid, normaliteit en sturing
o Beleid en wetenschap bepalen:
§ Wat ‘goede opvoeding’ is
§ Hoe gezinnen zich ‘moeten’ gedragen
• Focus op individuele tekortkomingen
o Problemen worden vaak bij ouders gelegd (bv. “Wat doet de ouder fout?”)
o Maar: Structurele factoren (bv. armoede) worden genegeerd
• Verantwoordelijkheid
o Opvoeding = publieke zaak (ouders + s’leving: school, instellingen)
o Politiek: Wie is verantwoordelijk als het misgaat?
DUS wat en hoe we meten heeft een politiek gevolg (link met epistemologie en politiek)
⇨ draagt bij aan het normaliseren van bepaalde technieken en marginaliseren van andere
GEVAAR: weinig ruimte voor andere interpretaties!
In Vlaanderen werkt deze denkwijze door in beleidsinitiatieven
⇨ beleidsnota’s verwijzen vaak naar ‘versterking van opvoedingsvaardigheden’ of ‘professionalisering van
ouderschap’ ⇨ verhogen van competenties + verlagen van risico’s
- Via gestandaardiseerde interventies + screeningsinstrumenten
- Opvoeding = meting van interventie (ipv relationeel proces van samenleven)
- GEVOLG: normaliserend discours over ‘juiste’ opvoeding
o Weinig ruimte voor opvoedingsdiversiteit!
o Ouders die afwijken van de dominante norm van de middenklasse ouder
(praktisch niet haalbaar door omstandigheden zoals armoede)
= snel geproblematiseerd (‘onbekwaam’, ‘onverschillig’, ‘slechte ouder’)
o Zo ° de moraliserende kijk op opvoeding waarbij ‘goed’ ouderschap samenvalt met …
§ Sociale conformiteit
§ Aansluiting bij middenklasse
5
, Volgens Foucault komt dit discours overeen met ‘Dispositief’= een geheel van instituties, discoursen,
technieken en praktijken die samen een bepaald soort WH mogelijk maken en menselijk gedrag richting geven.
⇨ wat als normaal, wenselijk, problematisch of abnormaal wordt beschouwd
Zorgt dat er een zeer breed m’pelijk draagvlak (investering) is voor ‘goede’ opvoeding
- Goede opvoeding: normaliserende discours (rust, stabiliteit, betrokkenheid, ..)
- DUS dat wat we als normaal beschouwen = versterken
+ de rest problematisering (niet in investeren)
= opvoeding wordt zo een punt van overheidssturing via wetgeving, opvoedingsondersteuning en
publieke communicatie
PROBLEMATISCH want …
- Epistemologische vernauwing
- Opvoeding = interpretatieve en morele praktijk, waarin betekenis, waarden en machtsverhoudingen
een rol spelen
- Oog hebben voor relationele, onvoorspelbare (niet meetbare) en het publieke karakter van opvoeding
Politiek gezien sluit ouderschap vaak aan bij het ‘neoliberaal beleidskader’
- Ouders = individuele investeerders in de ontwikkeling van hun kind
- Nadruk op zelfredzaamheid, efficiëntie en controle
- Opvoeding sluit aan bij ‘parenting economy’ ⇨ gezin = minionderneming
- BV: beleid die nadruk legt op vroegtijdig taalstimulering (investering ⇨ ↑ rendement)
- In praktijk vaak onopgemerkt een vorm van moralisering
o goede ouders = hun kinderen meetbaar vooruithelpen
o slechte ouders = laten kansen liggen
2. PARADIGMATISCHE BRILLEN
2.1. ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGISCH PARADIGMA
Meest vertrouwde/dominante vertrekpunt in het denken over opvoeding, ouderschap en opgroeien
- Centrale vraag: “Wat is goede ontwikkeling?” + “Welke ouderlijke handelingen of omgevings-condities
bevorderen goede ontwikkeling?”
- Vertrekken van het individuele kind met meetbare effecten voor uitkomsten
- Opvoeding = reeks beïnvloedbare factoren die de individuele ontw vh kind mee aansturen
o Dynamisch proces van wederzijdse beïnvloeding: de ouder biedt nabijheid, structuur en
voorbeeld + het kind reageert, leer en beïnvloedt op zijn beurt de ouder
o MAAR veel modellen gaan ervan uit dat de ouder gedrag stelt ten opzicht ven kind, terwijl
kind ook de ouder beïnvloedt! (kijk kritiek)
- Ouders = opvoedingsfiguren (kennis van zaken) die optimale voorwaarden kunnen creëren voor de
groei van hun kind
- Ontwikkeling = wordt geobserveerd en vergeleken met anderen (gemiddelden in zindelijkheid)
Theoretische kaders van dit paradigma
1) Hechtingstheorie van John Bowlby en Mary Ainsworth
- Relatie tussen kind en zijn primaire verzorger = fundamentele betekenis voor de sociaal-emotionele
stabiliteit in latere levensfasen
- Hechting = aangeboren neigingspatronen van kinderen om nabijheid te zoeken bij een vertrouwde
volwassenen, vooral in situaties van spanning of angst
o Ouder = veilige haven van beschikbaarheid + maakt exploratie nodig + vangt angst op
- Empirisch onderzoek: Strange Situation Procedure (Ainsworth)
o “Hoe gebruikt kind zijn ouder als basis bij lichte stress?”
o In onderzoek creëeren ze die lichte stress
(moment van scheiding, nieuwe omgeving, nieuwe persoon)
o Obv observatie van kind onderscheid men een # hechtingspatronen
o Conclusie: kwaliteit van hechting hangt sterk samen met ouderlijke sensitiviteit*
6
