DOELENLIJST DE WERELD
1. WE HEBBEN EEN VERLEDEN
1.1 PREHISTORIE
JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
??? – 3500 v.C.
Eerste tijdsperiode op de tijdlijn
JE KAN UITLEGGEN HOE EN WANNEER DE AARDE ONTSTAAN IS.
14 miljard j geleden
één oerster spatte uiteen met een grote knal = oerknal ➔ °miljarden sterren (o.a. zon)
Rond zon: rondslingerende gassen en deeltjes
4,6 miljard j geleden → °gloeiende bol uit die gassen en deeltjes = aarde
koelde langzaam af in wolk v waterdamp → wolk viel neer als regen ➔ oceanen, zeeën, …
Eerste leven: in water
Eerste leven op land: insecten & schorpioenen
Later: zoogdieren & vogels
JE KAN AANGEVEN WANNEER DE DINOSAURIËRS IN ONZE STREKEN LEEFDEN EN HOE ZE
UITGESTORVEN ZIJN.
150 miljoen j geleden in onze streken → reusachtige reptielen = dinosauriërs – vlees- en planteneters
65 miljoen j geleden → enorme meteoriet botste tegen de aarde ➔ veel stof ➔ jarenlange verduistering
➔ temp ↓ ➔ dinosauriërs sterven uit
Geraamtes gevonden → te zien in Brussel
JE KAN OMSCHRIJVEN HOE DE EERSTE MENSEN LEEFDEN.
40 miljoen j geleden → zoogdier in Afrikaans regenwoud = voorouder vd mens – bewoog op handen & voeten
Klimaat droger ➔ regenwoud ~~> grasland → mensapen – liepen rechtop
leerden beter handen gebruiken – werktuigen maken v keien, takken, beenderen
overleven? → Vlees & planten eten
zwierven rond als jagers & verzamelaars
JE KAN DE 5 MENSENSOORTEN IN DE JUISTE VOLGORDE WEERGEVEN.
Australopithecus – Homo habilis – Homo erectus – Neanderthaler – Homo sapiens
JE KAN UITLEGGEN HOE ZE IN DE PREHISTORIE VUUR MAAKTEN.
Een stokje draaien in riet/droog gras/…
Een stuk touw heen en weer bewegen langs een tak, met riet/droog gras/… eronder (vonken opvangen)
Marie Robyns - 2025
,2 stenen over elkaar wrijven, met riet/droog gras/… eronder (vonken opvangen) = vuurstenen
Een tak vonken maken met een steen
JE KAN AANGEVEN WAAROM DE MENS EVOLUEERDE VAN ZWERVER NAAR BOER.
12 000 j geleden warmde de aarde op → vruchtbare gronden
→ leerden graan oogsten, dieren kweken, hutten bouwen ➔ bleven op dezelfde plaats
JE KAN AANGEVEN WAAR DE EERSTE BOEREN IN ONS LAND LEEFDEN.
Naast de rivieren → vruchtbare gronden, water
Haspengouw, silex
JE KAN UITLEGGEN WAT SILEX IS EN WAARVOOR HET GEBRUIKT WERD.
Silex = een vuursteen waarvan werktuigen en wapens werden gemaakt
Vb. punt v/e speer
1.2 OUDHEID
OUDHEID JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
3500 v.C. – 500
2e periode op de tijdsband
JE KAN AANGEVEN HOE DE RIVIER DE NIJL IN HET OUDE EGYPTE HET WERK BEPAALDE.
De rivier liet vruchtbaar slib achter → graan verbouwen – grond bewerken met sikkels & ploegen
→ vee houden
→ potten bakken
→ hutten & huizen bouwen
JE KAN VOLGENDE BEGRIPPEN VERKLAREN: FARAO, HIËROGLIEFEN, MUMMIE, FARAO EN
SARCOFAAG.
Farao = hoofd van het land, had een sterk leger, had alle macht, inde belastingen vr leger & grote werken
Hiërogliefen = het Egyptisch schrift (muurschilderingen)
Mummie = manier om lichamen te bewaren (bv vd farao)
Sarcofaag = stenen gist = hierin ging de houten kist (met mummie in) als graf, werd vaag versierd
JE KAN TONEN OP EEN KAART HOE VER HET ROMEINSE RIJK ZICH UITSTREKTE IN DE 2E EEUW.
Afbeelding 8 p.13 Mikado
JE KENT DE BEGRIPPEN: ACROPOLIS, HEERBAAN, BELGICA, COLOSSEUM, CIRCUS MAXIMUS,
GLADIATORENGEVECHT, AMFITHEATER.
Acropolis = complex van heiligdommen, getuigt vd pracht vd Griekse oudheid
Heerbaan = verharde wegen aangelegd door de Romeinen → leger makkelijke verplaatsing in hun rijk
Belgica = Romeinse provincie, deel vh Romeinse rijk (versterkte stad in onze streken = Tongeren)
Colosseum = amfitheater, hier werden o.a. gladiatoren gevechten gehouden
Circus maximus = groot stadion in het centrum van Rome, hier werden o.a. paardenrenwedstrijden gehouden
Marie Robyns - 2025
,Gladiatorengevecht = een gladiator (mens) moet een stier zien dood te steken in een gevecht
Amfitheater = een rond/ovaal openlucht gebouw voor o.a. gladiatorengevechten
JE KAN DE PROBLEMEN IN HET OUDE ROME VERGELIJKEN MET DIE V D GROOTSTAD VANDAAG.
Veel mensen in een stad ➔ afval, verkeersopstoppingen, werkloosheid
gewone man: appartemensblokken vs rijke man: luxe villa → rijk vs arm
voedsel voor in de stad aangevoerd vh platteland
→ is er nu nog steeds
JE KAN DEZE FIGUREN SCHETSEN IN DE ROMEINSE OUDHEID: JULIUS CAESAR, AMBIORIX.
Julius Caesar: veldheer in 1e eeuw v.C., veroverde veel gebieden voor het Romeinse rijk
Ambiorix: leidde in 1e eeuw v.C. de opstand vd Galliërs tegen de Romeinen
1.3 MIDDELEEUWEN
JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
500 – 1500
3e periode op de tijdsband
JE KAN UITLEGGEN HOE EN WANNEER ER EEN EINDE KWAM AAN HET ROMEINSE RIJK.
Rond 500
door Germaanse invallen
JE KAN DE ROL VAN DE NOORMANNEN IN DEZE TIJD SITUEREN.
Noormannen deden plunderingen ➔ onveiligheid
JE KAN DE ROL VAN DE ABDIJEN EN DE KERK IN DEZE PERIODE VERWOORDEN.
Abdijen → als bescherming tegen plunderaars
Kerk → christelijke godsdienst was een belangrijk deel voor mensen uit de middeleeuwen
JE KAN DE ROL VAN DE STEDEN GENT EN BRUGGE UITLEGGEN.
Gent = grote stad in Europa, aan samenvloeiing Schelde & Leie, aan belangrijke handelsweg naar de kust
➔ belangrijk voor handel
Graaf van Vlaanderen had er een burcht, in de stad grote abdijen
Brugge = concurrent v Gent, “het Venetië van het Noorden”
Zeearm vh Zwin verbond Brugge met de Noordzee ➔ handelaars kwamen er naartoe
JE KAN DE ROL VAN BOEREN, ADELLIJKEN EN GEESTELIJKEN BESCHRIJVEN.
Boeren → werkten in ruil vr bescherming vr de Adel (= rijken) en Geestelijken (= belangrijke mensen vd kerk)
JE KAN DE BEGRIPPEN AMBACHTSLUI, HANDELAARS EN GILDEN UITLEGGEN.
Marie Robyns - 2025
, Handelaars = kochten grondstoffen (wol, vlas) op verre markten → verenigd in Gilden
Ambachtslui = verwerkte de grondstoffen tot luxegoederen → georganiseerd in ambachten (per specialiteit)
Specialiteiten = weven, spinnen, vollen, verven, scheren, …
JE HERKENT AFBEELDINGEN VAN DEZE PERIODE.
Zie Mikado p. 19
1.4 NIEUWE TIJDEN: NIEUWE TIJD & NIEUWSTE TIJD
JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
1500 – 1945 → (1500-1800 & 1800-1945)
4e & 5e periode op de tijdsband
JE KAN DE ROL VD VORSTEN EN HET SPAANSE WERELDRIJK IN DEZE PERIODE OMSCHRIJVEN.
Vorsten → rond 1500 macht overgenomen in Europa
→ hebben vuurwapens & machtige legers → betaalden met belastinggeld & winsten uit verre kolonies
JE WEET WIE COLUMBUS, VASCO DA GAMA WAREN EN WELKE ONTDEKKINGSREIZEN ZE
ONDERNAMEN.
Met hun schip ontdekten ze:
Columbus → Amerika
Vasco Da Gama → Indië (reisde rond Afrika)
JE KENT DE ROL VAN ANTWERPEN ALS WERELDHAVEN IN DE 16DE EEUW.
A’pen → behoorde tot Spaanse wereldrijk
→ luxegoederen aangevoerd & verhandeld → buitenlandse kooplui zorgde hiervoor (import & export)
JE KENT DE UITVINDINGEN UIT DE NIEUWE TIJDEN: HET KOMPAS, HET KARVEEL, DE
BOEKDRUKKUNST, HET MOTORVLIEGTUIG, DE AUTO.
Kompas = hielp scheepslui met het vinden van hun route// gaf het noorden aan
Karveel = verbeterd soort schip → kon op volle zee varen
Boekdrukkunst = ze konden boeken drukken (stempelgewijs) i.p.v. monniken die het overschrijven
Motorvliegtuig = gebroeders Wright vlogen er het eerst mee
Auto = rond 20e eeuw belangrijkste transportmiddel
JE KAN DE FENOMENEN SLAVERNIJ EN KOLONISATIE TOELICHTEN.
Europeanen gingen opzoek naar rijkdom, dit konden ze vinden in o.a. Amerika en Indië.
Veroveringen gingen gepaard met wreedheid → veel Amerikanen & indianen kwamen om (vuurwapens &
ziektes die de veroveraars mee hadden)
Gebruikten de plaatselijke bevolking als slaaf in de zilvermijnen/katoenplantages (voor hen laten werken)
→ uit Afrika slaven naar Amerika voeren (met geweld) om daar te laten werken
JE KAN DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE SITUEREN IN DE TIJD EN AANGEVEN WELKE INDUSTRIE
WAAR IN BELGIË STERK GROEIDE.
Marie Robyns - 2025
1. WE HEBBEN EEN VERLEDEN
1.1 PREHISTORIE
JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
??? – 3500 v.C.
Eerste tijdsperiode op de tijdlijn
JE KAN UITLEGGEN HOE EN WANNEER DE AARDE ONTSTAAN IS.
14 miljard j geleden
één oerster spatte uiteen met een grote knal = oerknal ➔ °miljarden sterren (o.a. zon)
Rond zon: rondslingerende gassen en deeltjes
4,6 miljard j geleden → °gloeiende bol uit die gassen en deeltjes = aarde
koelde langzaam af in wolk v waterdamp → wolk viel neer als regen ➔ oceanen, zeeën, …
Eerste leven: in water
Eerste leven op land: insecten & schorpioenen
Later: zoogdieren & vogels
JE KAN AANGEVEN WANNEER DE DINOSAURIËRS IN ONZE STREKEN LEEFDEN EN HOE ZE
UITGESTORVEN ZIJN.
150 miljoen j geleden in onze streken → reusachtige reptielen = dinosauriërs – vlees- en planteneters
65 miljoen j geleden → enorme meteoriet botste tegen de aarde ➔ veel stof ➔ jarenlange verduistering
➔ temp ↓ ➔ dinosauriërs sterven uit
Geraamtes gevonden → te zien in Brussel
JE KAN OMSCHRIJVEN HOE DE EERSTE MENSEN LEEFDEN.
40 miljoen j geleden → zoogdier in Afrikaans regenwoud = voorouder vd mens – bewoog op handen & voeten
Klimaat droger ➔ regenwoud ~~> grasland → mensapen – liepen rechtop
leerden beter handen gebruiken – werktuigen maken v keien, takken, beenderen
overleven? → Vlees & planten eten
zwierven rond als jagers & verzamelaars
JE KAN DE 5 MENSENSOORTEN IN DE JUISTE VOLGORDE WEERGEVEN.
Australopithecus – Homo habilis – Homo erectus – Neanderthaler – Homo sapiens
JE KAN UITLEGGEN HOE ZE IN DE PREHISTORIE VUUR MAAKTEN.
Een stokje draaien in riet/droog gras/…
Een stuk touw heen en weer bewegen langs een tak, met riet/droog gras/… eronder (vonken opvangen)
Marie Robyns - 2025
,2 stenen over elkaar wrijven, met riet/droog gras/… eronder (vonken opvangen) = vuurstenen
Een tak vonken maken met een steen
JE KAN AANGEVEN WAAROM DE MENS EVOLUEERDE VAN ZWERVER NAAR BOER.
12 000 j geleden warmde de aarde op → vruchtbare gronden
→ leerden graan oogsten, dieren kweken, hutten bouwen ➔ bleven op dezelfde plaats
JE KAN AANGEVEN WAAR DE EERSTE BOEREN IN ONS LAND LEEFDEN.
Naast de rivieren → vruchtbare gronden, water
Haspengouw, silex
JE KAN UITLEGGEN WAT SILEX IS EN WAARVOOR HET GEBRUIKT WERD.
Silex = een vuursteen waarvan werktuigen en wapens werden gemaakt
Vb. punt v/e speer
1.2 OUDHEID
OUDHEID JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
3500 v.C. – 500
2e periode op de tijdsband
JE KAN AANGEVEN HOE DE RIVIER DE NIJL IN HET OUDE EGYPTE HET WERK BEPAALDE.
De rivier liet vruchtbaar slib achter → graan verbouwen – grond bewerken met sikkels & ploegen
→ vee houden
→ potten bakken
→ hutten & huizen bouwen
JE KAN VOLGENDE BEGRIPPEN VERKLAREN: FARAO, HIËROGLIEFEN, MUMMIE, FARAO EN
SARCOFAAG.
Farao = hoofd van het land, had een sterk leger, had alle macht, inde belastingen vr leger & grote werken
Hiërogliefen = het Egyptisch schrift (muurschilderingen)
Mummie = manier om lichamen te bewaren (bv vd farao)
Sarcofaag = stenen gist = hierin ging de houten kist (met mummie in) als graf, werd vaag versierd
JE KAN TONEN OP EEN KAART HOE VER HET ROMEINSE RIJK ZICH UITSTREKTE IN DE 2E EEUW.
Afbeelding 8 p.13 Mikado
JE KENT DE BEGRIPPEN: ACROPOLIS, HEERBAAN, BELGICA, COLOSSEUM, CIRCUS MAXIMUS,
GLADIATORENGEVECHT, AMFITHEATER.
Acropolis = complex van heiligdommen, getuigt vd pracht vd Griekse oudheid
Heerbaan = verharde wegen aangelegd door de Romeinen → leger makkelijke verplaatsing in hun rijk
Belgica = Romeinse provincie, deel vh Romeinse rijk (versterkte stad in onze streken = Tongeren)
Colosseum = amfitheater, hier werden o.a. gladiatoren gevechten gehouden
Circus maximus = groot stadion in het centrum van Rome, hier werden o.a. paardenrenwedstrijden gehouden
Marie Robyns - 2025
,Gladiatorengevecht = een gladiator (mens) moet een stier zien dood te steken in een gevecht
Amfitheater = een rond/ovaal openlucht gebouw voor o.a. gladiatorengevechten
JE KAN DE PROBLEMEN IN HET OUDE ROME VERGELIJKEN MET DIE V D GROOTSTAD VANDAAG.
Veel mensen in een stad ➔ afval, verkeersopstoppingen, werkloosheid
gewone man: appartemensblokken vs rijke man: luxe villa → rijk vs arm
voedsel voor in de stad aangevoerd vh platteland
→ is er nu nog steeds
JE KAN DEZE FIGUREN SCHETSEN IN DE ROMEINSE OUDHEID: JULIUS CAESAR, AMBIORIX.
Julius Caesar: veldheer in 1e eeuw v.C., veroverde veel gebieden voor het Romeinse rijk
Ambiorix: leidde in 1e eeuw v.C. de opstand vd Galliërs tegen de Romeinen
1.3 MIDDELEEUWEN
JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
500 – 1500
3e periode op de tijdsband
JE KAN UITLEGGEN HOE EN WANNEER ER EEN EINDE KWAM AAN HET ROMEINSE RIJK.
Rond 500
door Germaanse invallen
JE KAN DE ROL VAN DE NOORMANNEN IN DEZE TIJD SITUEREN.
Noormannen deden plunderingen ➔ onveiligheid
JE KAN DE ROL VAN DE ABDIJEN EN DE KERK IN DEZE PERIODE VERWOORDEN.
Abdijen → als bescherming tegen plunderaars
Kerk → christelijke godsdienst was een belangrijk deel voor mensen uit de middeleeuwen
JE KAN DE ROL VAN DE STEDEN GENT EN BRUGGE UITLEGGEN.
Gent = grote stad in Europa, aan samenvloeiing Schelde & Leie, aan belangrijke handelsweg naar de kust
➔ belangrijk voor handel
Graaf van Vlaanderen had er een burcht, in de stad grote abdijen
Brugge = concurrent v Gent, “het Venetië van het Noorden”
Zeearm vh Zwin verbond Brugge met de Noordzee ➔ handelaars kwamen er naartoe
JE KAN DE ROL VAN BOEREN, ADELLIJKEN EN GEESTELIJKEN BESCHRIJVEN.
Boeren → werkten in ruil vr bescherming vr de Adel (= rijken) en Geestelijken (= belangrijke mensen vd kerk)
JE KAN DE BEGRIPPEN AMBACHTSLUI, HANDELAARS EN GILDEN UITLEGGEN.
Marie Robyns - 2025
, Handelaars = kochten grondstoffen (wol, vlas) op verre markten → verenigd in Gilden
Ambachtslui = verwerkte de grondstoffen tot luxegoederen → georganiseerd in ambachten (per specialiteit)
Specialiteiten = weven, spinnen, vollen, verven, scheren, …
JE HERKENT AFBEELDINGEN VAN DEZE PERIODE.
Zie Mikado p. 19
1.4 NIEUWE TIJDEN: NIEUWE TIJD & NIEUWSTE TIJD
JE KAN DEZE PERIODE CORRECT SITUEREN OP DE TIJDSBAND.
1500 – 1945 → (1500-1800 & 1800-1945)
4e & 5e periode op de tijdsband
JE KAN DE ROL VD VORSTEN EN HET SPAANSE WERELDRIJK IN DEZE PERIODE OMSCHRIJVEN.
Vorsten → rond 1500 macht overgenomen in Europa
→ hebben vuurwapens & machtige legers → betaalden met belastinggeld & winsten uit verre kolonies
JE WEET WIE COLUMBUS, VASCO DA GAMA WAREN EN WELKE ONTDEKKINGSREIZEN ZE
ONDERNAMEN.
Met hun schip ontdekten ze:
Columbus → Amerika
Vasco Da Gama → Indië (reisde rond Afrika)
JE KENT DE ROL VAN ANTWERPEN ALS WERELDHAVEN IN DE 16DE EEUW.
A’pen → behoorde tot Spaanse wereldrijk
→ luxegoederen aangevoerd & verhandeld → buitenlandse kooplui zorgde hiervoor (import & export)
JE KENT DE UITVINDINGEN UIT DE NIEUWE TIJDEN: HET KOMPAS, HET KARVEEL, DE
BOEKDRUKKUNST, HET MOTORVLIEGTUIG, DE AUTO.
Kompas = hielp scheepslui met het vinden van hun route// gaf het noorden aan
Karveel = verbeterd soort schip → kon op volle zee varen
Boekdrukkunst = ze konden boeken drukken (stempelgewijs) i.p.v. monniken die het overschrijven
Motorvliegtuig = gebroeders Wright vlogen er het eerst mee
Auto = rond 20e eeuw belangrijkste transportmiddel
JE KAN DE FENOMENEN SLAVERNIJ EN KOLONISATIE TOELICHTEN.
Europeanen gingen opzoek naar rijkdom, dit konden ze vinden in o.a. Amerika en Indië.
Veroveringen gingen gepaard met wreedheid → veel Amerikanen & indianen kwamen om (vuurwapens &
ziektes die de veroveraars mee hadden)
Gebruikten de plaatselijke bevolking als slaaf in de zilvermijnen/katoenplantages (voor hen laten werken)
→ uit Afrika slaven naar Amerika voeren (met geweld) om daar te laten werken
JE KAN DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE SITUEREN IN DE TIJD EN AANGEVEN WELKE INDUSTRIE
WAAR IN BELGIË STERK GROEIDE.
Marie Robyns - 2025
