GEZINSPEDAGOGIEK
Samenvatting
,Deel 1: Wat is gezinspedagogiek?
1. Ouderschap versus opvoeding: een noodzakelijk
onderscheid
1.1 Parenting en upbringing: twee begrippen, twee werelden
Onderscheid tussen ouderschap/parenting en opvoeding/upbringing:
1) Parenting ouderschap (handelen van ouders)
- Een handeling of een reeks handelingen, als een bundel van
activiteiten, vaardigheden en verantwoordelijkheden die ouders
opnemen ten aanzien van hun kinderen
- Ouders ondersteunen in hun opvoedingsvaardigheden en goed ouderschap
bevorderen
- Versterken van ouderlijke competenties binnen de logica van ‘doen dat werkt’
- Sluit aan bij een gedragsmatige, instrumentele benadering van opvoeding
waarin effectiviteit, controle en voorspelbaarheid centraal staan
- Vb. Opvoedingsprogramma’s, cursussen…
2) Upbringing opvoeding (middel om bepaalde doelen te bereiken)
- Wordt vaak gemakshalve vertaald als opvoeden
o Opvoeden = intentionele praktijk van volwassenen die kinderen
begeleiden in hun ontwikkeling, de nadruk ligt daarbij op vorming en
beïnvloeding (op het handelen van de opvoeder in relatie tot degene die
opgevoed wordt)
o De nadruk ligt op het doelgericht handelen = de opvoeder beïnvloedt het
kind op zich op een bepaalde manier te gedragen in overeenstemming
met maatschappelijke verwachtingen
o Vb. Ouder leert zijn kind om ‘dank je wel’ te zeggen na het krijgen van een
geschenk
- Upbringing omvat meer dan dat
- Het verwijst niet enkel naar wat opvoeders doen, maar naar het gehele proces
waarin kinderen worden opgenomen in een wereld van betekenissen,
gewoonten en relaties
- Het gaat niet enkel om beïnvloeden, maar om deel te worden van een bredere
morele, sociale, economische en culturele orde
- We kiezen ervoor om upbringing te vertalen als opvoeding = manier waarop
kinderen en volwassenen samen een leefwereld vormen van
betekenissen, regels, verwachtingen en responsiviteit
o Responsiviteit = meer dan enkel reageren op signalen van het kind,
verwijst naar de bereidheid en het vermogen van opvoeders om zich te
laten raken door war het kind toont en daarop afgestemd te antwoorden
o Responsiviteit veronderstelt dus wederkerigheid = niet alleen leert het
kind van de volwassene, ook de volwassene laat zich vormen door wat het
kind vraagt, toont of weigert
o Gaat om de vraag hoe de samenleving zichzelf in stand houdt en
vernieuwt via de overdracht van waarden, kennis en engagement tussen
generaties
o Dit sluit aan bij upbringing = het opnemen van kinderen in een moreel en
cultureel universum, waarin opvoeders niet enkel handelen, maar ook zelf
gevorm worden door de relatie met het kind en met de samenleving
1.2 De keuze voor opvoeding
- Door het begrip opvoeding naar voren te schuiven, sluiten we bovendien aan bij een
vlaamse sociaalpedagogische traditie waarin opvoeding wordt begrepen als een
publieke verantwoordelijkheid
- Opvoeding is geen privézaak maar een maatschappelijke praktijk waarin vragen over
rechtvaardigheid en participatie een prominente rol spelen
, - We kiezen opvoeding dankzij de gelaagdheid van het begrip
- Het laat toe om om zowel het intentionele als het relationele aspect van
opvoedingspraktijken te vatten waarbij opvoeding als handelen en als samenleving
wordt geïnterpreteerd
- We mogen het begrip niet reduceren tot technieken of interventies
Het onderscheid tussen ouderschap en opvoeding is zowel:
1) Epistemologisch
- Verwijst naar de manier waarop kennis over opvoeden wordt gevormd = welke
vragen onderzoekers stellen, welke methoden ze gebruiken…
- Gebeurd vaak binnen een gedragswetenschappelijke logica waarin opvoeding
wordt herleid tot observeerbare en meetbare uitkomsten
2) Politiek
- Kennis is niet waardenvrij
- Ze hangt samen met bredere ideeën over verantwoordelijkheid, normaliteit en
sturing
- Door te bepalen wat als goede of effectieve opvoeding geldt, beïnvloeden beleid
en wetenschap mee hoe gezinnen zich moeten gedragen en welke normen als
vanzelfsprekend worden gezien
o Vb. Verspreiding van evidence based programma’s
- Nadruk ligt op het verhogen van competenties en het verminderen van risico’s,
doorgaans via gestandaardiseerde interventies en screeningsinstrumenten
- Opvoeding wordt zo een object van meting en interventie, eerder dan een relationeel
proces van samenleving
- Draagt het risico met zich mee om een normaliserend discours over juiste opvoeding op
te zetten
- Dit discours laat weinig ruimte voor opvoedingsdiversiteit
- Hierdoor worden die gezinnen onderwer van interventie, enkel vanwege zogezegde
afwijkende opvattingen
Foucault:
- Zou dit omschrijven als dispositief = geheel van instituties, discoursen en technieken
en praktijken die samen een bepaald soort werkelijkheid mogelijk maken en menselijk
gedrag richting geven
o Maakt een bepaalde manier van kijken vanzelfsprekend en geeft menselijk
gedrag richting
- Geen enkelvoudig instrument van macht maar een netwerk van maatregelen,
kennisvormen en routines waarmee de samenleving zichzelf bestuurt
o Vb. beleidsteksten, mediacampagnes, pedagogische opleidingen…
o Bepalen allemaal impliciet wat als goede opvoeding telt
- Opvoeding wordt zo een punt van overheidsbesturing via wetgeving,
opvoedingsondersteuning en publieke commuicatie
- Onderzoeken vertrekken doorgaans vanuit een causaal model, waarin men
veronderstelt dat bepaalde ouderlijke gedragingen oorzakelijke effecten hebben op
specifieke kinduitkomsten
- Het opvoedingsproces wordt als het ware geatomiseerd = ouderschap wordt herleid
tot afzonderlijke, meetbare, componenten, zoals warmte, consistentie en betrokkenheid
die statistisch kunnen worden geanalyseerd
- Vanuit pedagogisch perspectief is dit een epistemologische vernauwing
- Ze miskent dat opvoeding ook een interpretatieve en morele praktijk isn waarbij
betekenis, waarden en machtsverhoudingen een rol spelen
- De keuze voor opvoeding is daarom ook een keuze voor een ander
wetenschapsparadigma = een pedagogisch weten dat niet reduceert tot meten, maar
oog heeft voor het relationele, onvoorspelbare en het publieke karakter van opvoeding
, - In het spreken over opvoeding stellen we vragen naar betekenis, normativiteit en
verantwoordelijkheid
- Ouderschap focust vaak op gedrag van individuele ouders en de effectiviteit van hun
opvoedingsstrategieën
- Politiek gezien sluit ouderschap vaak aan bij wat gemakshalve wordt omschreven als
een neoliberaal beleidskader waarin ouders worden voorgesteld als individuele
investeerders in de ontwikkeling van hun kinderen met nadruk op zelfredzaamheid,
efficiëntie en controle
- Opvoeding dreigt zo aan te sluiten bij parenting economy = gezin fungeert als
minionderneming en ouders als verantwoordelijke producenten van de toekomstige
burger
o Vb. Wie voldoende investeert in zijn kind, krijgt een beter rendement in de vorm
van schoolse prestaties en arbeidskansen
- In zulke praktijken sluipt ongemerkt een vorm van moralisering binnen
Opvoeding als concept en vertrekpunt:
- Benadrukt dat opvoeding niet enkel een individuele opdracht is, maar een
gedeelde, relationele en maatschappelijke verantwoordelijkheid
- Opvoeden doen we samen
- Kind groeit niet op in een vacuüm maar in een netwerk van relaties zoals familie,
school, buurt en beleid waarin waarden voortdurend doorgegeven, betwist en
herzien worden
- Wie nadenkt over opvoeding, denkt dus niet aleen over ouderschap maar ook over de
samenleving die we samen vormen
- Opvoeding raakt aan vragen van rechtvaardigheid, solidariteit en publieke
berantwoordelijkheid = wat beschouwen we als een goed leven en hoe dragen we daar
samen aan bij
- Onderzoek toont aan dat beleidsdiscoursen omtrent opvoeding vaak structurele
ongelijkheden zoals armoede of migratie individualiseren
- Ouders die afwijken van de dominantie norm van de reflexieve middenklasouder (ouder
die beschikt over tijd, opleiding en middelen) worden sneller geproblematiseerd
- Wie niet aan dat ideaal beantwoord (omdat tijd, taal of financiële zekerheid ontbreken)
wordt sneller gezien als onverschillig of onbekwaam
- Zo ontstaat een moraliserende kijk op opvoeding, waarbij goed ouderschap
samenvalt met sociale conformiteit en aansluiting bij middenklassewaarden
o In werkelijkheid toont het vooral de beperkte ruimte die beleid laat
voor andere vormen van zorg en verantwoordelijkheid en dus ook van
opvoeding
2. Paradigmatische brillen
- Elk theoretisch kader legt zijn eigen aspecten, bevat impliciete aannames en heeft
verhelderende en beperkte aspecten
- We kiezen niet tegen de andere perspectieven, maar vanuit een bepaald perspectief =
een sociaalpedagogische oriëntatie die vertrekt vanuit het eerder gemaakte
onderscheid tussen ouderschap en opvoeding
- Sociaalpedagogische positionering = een reflexief en verbindend perspectief dat
de relationele, maatschappelijke en normatieve dimensie van opvoeding in samenhang
wil begrijpen
2.1 Ontwikkelingspsychologisch paradigma
- Meest vertrouwde vertrekpunt
- Komt veelvuldig aan bod in maatschappelijke debatten, media en beleidsdiscours
Samenvatting
,Deel 1: Wat is gezinspedagogiek?
1. Ouderschap versus opvoeding: een noodzakelijk
onderscheid
1.1 Parenting en upbringing: twee begrippen, twee werelden
Onderscheid tussen ouderschap/parenting en opvoeding/upbringing:
1) Parenting ouderschap (handelen van ouders)
- Een handeling of een reeks handelingen, als een bundel van
activiteiten, vaardigheden en verantwoordelijkheden die ouders
opnemen ten aanzien van hun kinderen
- Ouders ondersteunen in hun opvoedingsvaardigheden en goed ouderschap
bevorderen
- Versterken van ouderlijke competenties binnen de logica van ‘doen dat werkt’
- Sluit aan bij een gedragsmatige, instrumentele benadering van opvoeding
waarin effectiviteit, controle en voorspelbaarheid centraal staan
- Vb. Opvoedingsprogramma’s, cursussen…
2) Upbringing opvoeding (middel om bepaalde doelen te bereiken)
- Wordt vaak gemakshalve vertaald als opvoeden
o Opvoeden = intentionele praktijk van volwassenen die kinderen
begeleiden in hun ontwikkeling, de nadruk ligt daarbij op vorming en
beïnvloeding (op het handelen van de opvoeder in relatie tot degene die
opgevoed wordt)
o De nadruk ligt op het doelgericht handelen = de opvoeder beïnvloedt het
kind op zich op een bepaalde manier te gedragen in overeenstemming
met maatschappelijke verwachtingen
o Vb. Ouder leert zijn kind om ‘dank je wel’ te zeggen na het krijgen van een
geschenk
- Upbringing omvat meer dan dat
- Het verwijst niet enkel naar wat opvoeders doen, maar naar het gehele proces
waarin kinderen worden opgenomen in een wereld van betekenissen,
gewoonten en relaties
- Het gaat niet enkel om beïnvloeden, maar om deel te worden van een bredere
morele, sociale, economische en culturele orde
- We kiezen ervoor om upbringing te vertalen als opvoeding = manier waarop
kinderen en volwassenen samen een leefwereld vormen van
betekenissen, regels, verwachtingen en responsiviteit
o Responsiviteit = meer dan enkel reageren op signalen van het kind,
verwijst naar de bereidheid en het vermogen van opvoeders om zich te
laten raken door war het kind toont en daarop afgestemd te antwoorden
o Responsiviteit veronderstelt dus wederkerigheid = niet alleen leert het
kind van de volwassene, ook de volwassene laat zich vormen door wat het
kind vraagt, toont of weigert
o Gaat om de vraag hoe de samenleving zichzelf in stand houdt en
vernieuwt via de overdracht van waarden, kennis en engagement tussen
generaties
o Dit sluit aan bij upbringing = het opnemen van kinderen in een moreel en
cultureel universum, waarin opvoeders niet enkel handelen, maar ook zelf
gevorm worden door de relatie met het kind en met de samenleving
1.2 De keuze voor opvoeding
- Door het begrip opvoeding naar voren te schuiven, sluiten we bovendien aan bij een
vlaamse sociaalpedagogische traditie waarin opvoeding wordt begrepen als een
publieke verantwoordelijkheid
- Opvoeding is geen privézaak maar een maatschappelijke praktijk waarin vragen over
rechtvaardigheid en participatie een prominente rol spelen
, - We kiezen opvoeding dankzij de gelaagdheid van het begrip
- Het laat toe om om zowel het intentionele als het relationele aspect van
opvoedingspraktijken te vatten waarbij opvoeding als handelen en als samenleving
wordt geïnterpreteerd
- We mogen het begrip niet reduceren tot technieken of interventies
Het onderscheid tussen ouderschap en opvoeding is zowel:
1) Epistemologisch
- Verwijst naar de manier waarop kennis over opvoeden wordt gevormd = welke
vragen onderzoekers stellen, welke methoden ze gebruiken…
- Gebeurd vaak binnen een gedragswetenschappelijke logica waarin opvoeding
wordt herleid tot observeerbare en meetbare uitkomsten
2) Politiek
- Kennis is niet waardenvrij
- Ze hangt samen met bredere ideeën over verantwoordelijkheid, normaliteit en
sturing
- Door te bepalen wat als goede of effectieve opvoeding geldt, beïnvloeden beleid
en wetenschap mee hoe gezinnen zich moeten gedragen en welke normen als
vanzelfsprekend worden gezien
o Vb. Verspreiding van evidence based programma’s
- Nadruk ligt op het verhogen van competenties en het verminderen van risico’s,
doorgaans via gestandaardiseerde interventies en screeningsinstrumenten
- Opvoeding wordt zo een object van meting en interventie, eerder dan een relationeel
proces van samenleving
- Draagt het risico met zich mee om een normaliserend discours over juiste opvoeding op
te zetten
- Dit discours laat weinig ruimte voor opvoedingsdiversiteit
- Hierdoor worden die gezinnen onderwer van interventie, enkel vanwege zogezegde
afwijkende opvattingen
Foucault:
- Zou dit omschrijven als dispositief = geheel van instituties, discoursen en technieken
en praktijken die samen een bepaald soort werkelijkheid mogelijk maken en menselijk
gedrag richting geven
o Maakt een bepaalde manier van kijken vanzelfsprekend en geeft menselijk
gedrag richting
- Geen enkelvoudig instrument van macht maar een netwerk van maatregelen,
kennisvormen en routines waarmee de samenleving zichzelf bestuurt
o Vb. beleidsteksten, mediacampagnes, pedagogische opleidingen…
o Bepalen allemaal impliciet wat als goede opvoeding telt
- Opvoeding wordt zo een punt van overheidsbesturing via wetgeving,
opvoedingsondersteuning en publieke commuicatie
- Onderzoeken vertrekken doorgaans vanuit een causaal model, waarin men
veronderstelt dat bepaalde ouderlijke gedragingen oorzakelijke effecten hebben op
specifieke kinduitkomsten
- Het opvoedingsproces wordt als het ware geatomiseerd = ouderschap wordt herleid
tot afzonderlijke, meetbare, componenten, zoals warmte, consistentie en betrokkenheid
die statistisch kunnen worden geanalyseerd
- Vanuit pedagogisch perspectief is dit een epistemologische vernauwing
- Ze miskent dat opvoeding ook een interpretatieve en morele praktijk isn waarbij
betekenis, waarden en machtsverhoudingen een rol spelen
- De keuze voor opvoeding is daarom ook een keuze voor een ander
wetenschapsparadigma = een pedagogisch weten dat niet reduceert tot meten, maar
oog heeft voor het relationele, onvoorspelbare en het publieke karakter van opvoeding
, - In het spreken over opvoeding stellen we vragen naar betekenis, normativiteit en
verantwoordelijkheid
- Ouderschap focust vaak op gedrag van individuele ouders en de effectiviteit van hun
opvoedingsstrategieën
- Politiek gezien sluit ouderschap vaak aan bij wat gemakshalve wordt omschreven als
een neoliberaal beleidskader waarin ouders worden voorgesteld als individuele
investeerders in de ontwikkeling van hun kinderen met nadruk op zelfredzaamheid,
efficiëntie en controle
- Opvoeding dreigt zo aan te sluiten bij parenting economy = gezin fungeert als
minionderneming en ouders als verantwoordelijke producenten van de toekomstige
burger
o Vb. Wie voldoende investeert in zijn kind, krijgt een beter rendement in de vorm
van schoolse prestaties en arbeidskansen
- In zulke praktijken sluipt ongemerkt een vorm van moralisering binnen
Opvoeding als concept en vertrekpunt:
- Benadrukt dat opvoeding niet enkel een individuele opdracht is, maar een
gedeelde, relationele en maatschappelijke verantwoordelijkheid
- Opvoeden doen we samen
- Kind groeit niet op in een vacuüm maar in een netwerk van relaties zoals familie,
school, buurt en beleid waarin waarden voortdurend doorgegeven, betwist en
herzien worden
- Wie nadenkt over opvoeding, denkt dus niet aleen over ouderschap maar ook over de
samenleving die we samen vormen
- Opvoeding raakt aan vragen van rechtvaardigheid, solidariteit en publieke
berantwoordelijkheid = wat beschouwen we als een goed leven en hoe dragen we daar
samen aan bij
- Onderzoek toont aan dat beleidsdiscoursen omtrent opvoeding vaak structurele
ongelijkheden zoals armoede of migratie individualiseren
- Ouders die afwijken van de dominantie norm van de reflexieve middenklasouder (ouder
die beschikt over tijd, opleiding en middelen) worden sneller geproblematiseerd
- Wie niet aan dat ideaal beantwoord (omdat tijd, taal of financiële zekerheid ontbreken)
wordt sneller gezien als onverschillig of onbekwaam
- Zo ontstaat een moraliserende kijk op opvoeding, waarbij goed ouderschap
samenvalt met sociale conformiteit en aansluiting bij middenklassewaarden
o In werkelijkheid toont het vooral de beperkte ruimte die beleid laat
voor andere vormen van zorg en verantwoordelijkheid en dus ook van
opvoeding
2. Paradigmatische brillen
- Elk theoretisch kader legt zijn eigen aspecten, bevat impliciete aannames en heeft
verhelderende en beperkte aspecten
- We kiezen niet tegen de andere perspectieven, maar vanuit een bepaald perspectief =
een sociaalpedagogische oriëntatie die vertrekt vanuit het eerder gemaakte
onderscheid tussen ouderschap en opvoeding
- Sociaalpedagogische positionering = een reflexief en verbindend perspectief dat
de relationele, maatschappelijke en normatieve dimensie van opvoeding in samenhang
wil begrijpen
2.1 Ontwikkelingspsychologisch paradigma
- Meest vertrouwde vertrekpunt
- Komt veelvuldig aan bod in maatschappelijke debatten, media en beleidsdiscours
