Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
WAT IS GEZINSPEDAGOGIEK
1) OUDERSCHAP VERSUS OPVOEDING: EEN NOODZAKELIJK ONDERSHEID
PARENTING EN UPBRINGING: 2 BEGRIPPEN, 2 WERELDEN
Het onderscheid tussen ouderschap en opvoeding is terug te brengen tot een
onderscheid tussen de begrippen parenting en upbringing.
Parenting = ouderschap Upbringing =opvoeden
- ouderschap als een reeks van - opvoeden in de zin van het
handelingen, activiteiten, handelen van de opvoeder in
vaardigheden en relatie tot degene die wordt
verantwoordelijkheden taz van het opgevoed, volwassene die kind
kind begeleidt (traditionele opvatting)
voorbeeld: opvoedingsprogramma’s die voorbeeld: kind leert om dank je wel te
ouders leren omgaan met zeggen (traditionele opvatting).
opvoedingssituaties, zoals een cursus of Het feit dat de ouder bewust
een online module. Hoe kan een ouder het ingrijpt zodat het kind de sociale
kind leren opruimen: duidelijke afspraken, regel leert, gaat om het doelgericht
belonen of juist negeren. handelen. De opvoeder beïnvloedt
aanleren van specifieke het kind om zich op een bepaalde
vaardigheden/technieken waarmee manier te gedragen in
ouders het gedrag van hun kind overeenstemming met de mt
kunnen sturen verwachtingen
- het versterken van ouderlijke - upbringing is meer: het gehele
competenties: ‘doen wat werkt’ proces van de handelingen van
opvoeders en het kind die wordt
Dus: gedragsmatige, instrumentele opgenomen een wereld van
benadering van opvoeding waarin betekenissen, gewoonten en
effectiviteit, controle en relaties
voorspelbaarheid centraal staan. - beïnvloeden (opvoeden) + deel
worden van bredere morele,
sociale, economische en culturele
orde
Dus: het gehele proces waarin
kinderen worden opgenomen in een
wereld van betekenissen, gewoonten
en relaties
DE VERTALING VAN UPBRINGING
- Erziehung (Duits): bevat de dubbele beweging (opvoeden en upbringing) wel.
Opvoeding wordt hier gezien als het doelgericht handelen en de sociale insluiting
in een gemeenschappelijke wereld
- het Nederlands beschikt niet over zo een term
o ‘opgroeien’ sluit het best aan bij de term upbringing: het verwijst naar de
biologische of ontwikkelingsmatige groei + het proces van ingroeien in een
gedeelde wereld (bewoond, betekenisvol en normatief geladen).
toch schiet dit begrip te kort over de actieve en normatieve
betrokkenheid van opvoeders, want kinderen groeien niet vanzelf
op. Ze worden grootgebracht
- upbringing onvertaald laten?
o zo zou alles worden gereduceerd tot opvoeden = het intentionele handelen
(zonder de processen en de contexten)
1
,Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
o door upbringing te behouden we de gelaagdheid = handelingen +
relationele ruimte waarin mensen samen opgroeien
KEUZE VOOR ‘OPVOEDING’
Toch vertalen we upbringing in dit boek als ‘opvoeding’
Traditioneel Vlaamse sociaalpedagogische traditie
- opvoeding = de manier waarop - opvoeding = een publieke
kinderen en volwassenen samen verantwoordelijkheid. We
een leefwereld vormen van spreken niet van een privézaak
betekenissen, regels, maar van een maatschappelijk
verwachtingen en responsiviteit (= praktijk
bereidheid om zich te laten raken - Vragen over rechtvaardigheid,
door het kind en daarop te solidariteit en participatie
antwoorden). - Voorbeeld: Hoe gaan scholen om met
- Vragen: Hoe houdt een sl zichzelf opvoedingsvragen? Scholen zijn bezig
in stand? Hoe wordt een sl met zowel kennisoverdracht als sociale
vernieuwt via de overdracht van vorming, burgerschap of de zorgzame
omgang tussen lln. Opvoeding is dus
waarden, kennis en engagement breder dan enkel het gezin.
tussen generaties.
- Deze interpretatie sluit nauw aan
bij wat Ramaekers en Hodgson
bedoelen met upbringing (= het
opnemen van kinderen in een
moreel en cultureel universum,
waarin opvoeders niet enkel
handelen maar ook zelf gevormd
worden door de relatie met het
kind en met de sl).
We kiezen dus voor ‘opvoeding’ dankzij de gelaagde betekenis ervan (intentioneel +
relationele aspect als handelen + samenleven). Dit is dus de beste vertaling, zolang we
ze niet reduceren tot technieken of interventies.
HET ONDERSCHEID IS ZOWEL EPISTEMOLOGISCH ALS POLITIEK
Epistemologisch Politiek
- de manier waarop kennis over - kennis is niet waardevrij, maar het
opvoeding wordt gevormd hangt samen met bredere ideeën
- welke vragen opvoeders stellen, over verantwoordelijkheid,
welke methoden we gebruiken, normaliteit en sturing
welke vormen van kennis - de bepaling wat als
betrouwbaar zijn goede/effectieve opvoeding geldt
- opvoeding = observeerbare en (epistemologisch) beïnvloedt
meetbare uitkomsten beleid (politiek), wetenschap en
- volgens gedragsmatige logica wat als vanzelfsprekend wordt
ervaren
- Voorbeeld: Programma’s zoals Triple P
(positive parenting program) of The
Incredible Years. Ze zijn gebaseerd op
behavioristische principes en
empirische metingen als indicator van
2
,Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
een goede opvoeding. Ouders zijn
uitvoerders van strategieën die leiden
tot meetbare resultaten.
Epistemologische keuzes heeft politieke gevolgen.
Vlaanderen: denkwijze werkt door op beleidsinitiatieven.
- De nadruk ligt op het verhogen van competenties en het verminderen van risico’s
(via interventies en screeningsinstrumenten). Opvoeding wordt een object van
meting en interventie.
- Kan waardevol zijn, maar risico te veel inzetten op de juiste opvoeding met weinig
ruimte voor superdiversiteit
- Voorbeeld: manier waarop sommige ondersteuningsprogramma’s ouders
aanmoedigen om hun kinderen dagelijks een-op-eentijd te geven of om vaste
avond rituelen te volgen. Voor sommige gezinnen (bv. kleine appartementjes) is
dit onhaalbaar. Toch worden zijn gezien als minder betrokken ouders. De
interventies zijn dus vooral gericht op ede middenklasse.
EPISTEMOLOGISCH
Foucault omschrijft het bovenstaande een dispositief. Het is een geheel van instituties,
discoursen, technieken en praktijken die samen een bepaald soort werkelijkheid
mogelijk maken en menselijk gedrag een richting geven. Het is dus geen instrument
van macht, maar een netwerk van maatregelen, kennisvormen en routines waarmee de
sl zichzelf bestuurt.
- Bijvoorbeeld: beleidsteksten, mediacampagnes, pedagogische opleidingen en
opvoedingsprogramma’s die allemaal, vaak impliciet, bepalen wat als goede
opvoeding geldt.
- Opvoeding = overheidssturing via wetgeving, opvoedingsondersteuning en
publieke communicatie.
Ook wetenschappelijke studies maken gebruik van dit paradigma
(gedragswetenschappelijke benadering).
- Longitudinale cohortstudies: gebruik van grote groepen kinderen die gedurende
vele jaren worden gevolgd om te onderzoeken hoe opvoeding samenhangt met
hun ontwikkeling.
- Ze vertrekken vanuit een causaal model (bepaalde ouderlijke gedragingen
warmte/discipline/… specifieke uitkomsten schoolprestaties/gedrag/…)
- Het opvoedingsproces wordt als het ware geatomiseerd = afzonderlijke, meetbare
componenten (warmte, consistentie en betrokkenheid) die kunnen worden
statistisch geanalyseerd
Vanuit een pedagogisch perspectief is dit een epistemologische vernauwing (het
omvat veel meer dan dat).
- Opvoeding heeft ook een interpretatieve en morele praktijk, waarin betekenis,
waarden en machtsverhoudingen een rol spelen.
- Niet een causaliteit, maar een dialoog tussen mensen in een sociaal culturele
wereld.
De keuze voor ‘OPVOEDING’ is dus ook een keuze voor een ander
wetenschapsparadigma (anders dan het gedragswet.): een pedagogisch weten
3
, Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
dat niet reduceert tot meten, maar oog heeft voor het RELATIONELE, het
ONVOORSPELBARE en het PUBLIEKE KARAKTER van opvoeding
- vragen naar betekenis, normativiteit en verantwoordelijkheid: Wat betekent het
om iemand op te voeden, en wie draagt daarin collectief verantwoordelijkheid?
- uitnodiging tot reflectie over brede morele, sociale en maatschappelijke context
waarin kinderen opgroeien
- Waartoe voeden we op?
- Waarden, ideaalbeelden en toekomstbeelden schuilen achter het opvoeden
OUDERSCHAP focust zich op het gedrag van INDIVIDUELE OUDERS en
EFFECTIVITEIT van opvoedingsstrategieën.
- Hoe voeden we op?
POLITIEK
Politiek gezien sluit ouderschap aan bij een NEOLIBERAAL BELEIDSKADER waarin ouders
worden voorgesteld als individuele investeerders in de ontwikkeling van hun kinderen,
met nadruk op zelfredzaamheid, efficiëntie en controle.
- Opvoeding dreigt aan te sluiten bij parenting economy (het gezin is een
minionderneming en ouders als verantwoordelijke producenten van toekomstige
burger).
- Termen zoals competenties, opbrengsten en return on investment, meetbare
ontwikkelingsuitkomsten en vroege interventies
- Voorbeeld: beleidsinitiatieven die ouders aansporen om al vanaf de kleutertijd te
investeren in de cognitieve en sociale ontwikkeling van hun kinderen. Zo worden
ze benadert als actieve producenten van toekomstig maatschappelijk succes.
Wie voldoende investeert in z’n kind, krijgt een beter rendement in de vorm van
schoolse prestaties of arbeidsmarktkansen
- Van relationele praktijk van zorg en samenleven vorm van
kapitaalopbouw waarin ouders verantwoordelijk zijn voor de output van
hun kind
Implicaties zijn snel zichtbaar
- Voorbeeld: schoolrapporten die oudergedrag mee evalueren, apps die opvoeding
vertalen in data zoals slaapstatistieken, schermtijd, emotionele regulatie…
- In deze praktijken sluipt een vorm van moralisering binnen
- Goede ouders zijn zij die hun kinderen meetbaar vooruit helpen, slechte
ouders laten kansen liggen
Opvoeding als CONCEPT EN VERTREKPUNT plaatst er een ander perspectief tegenover.
- Niet enkele een individuele opdracht, maar een gedeelde, relationele en
maatschappelijke verantwoordelijkheid (samen).
- Het kind groeit op in een netwerk van relaties (familie, school, buurt en beleid)
- Cfr. Vlaams sociaalpedagogische traditie: wat beschouwen we als goed leven en
hoe dragen we daar samen toe bij?
4
WAT IS GEZINSPEDAGOGIEK
1) OUDERSCHAP VERSUS OPVOEDING: EEN NOODZAKELIJK ONDERSHEID
PARENTING EN UPBRINGING: 2 BEGRIPPEN, 2 WERELDEN
Het onderscheid tussen ouderschap en opvoeding is terug te brengen tot een
onderscheid tussen de begrippen parenting en upbringing.
Parenting = ouderschap Upbringing =opvoeden
- ouderschap als een reeks van - opvoeden in de zin van het
handelingen, activiteiten, handelen van de opvoeder in
vaardigheden en relatie tot degene die wordt
verantwoordelijkheden taz van het opgevoed, volwassene die kind
kind begeleidt (traditionele opvatting)
voorbeeld: opvoedingsprogramma’s die voorbeeld: kind leert om dank je wel te
ouders leren omgaan met zeggen (traditionele opvatting).
opvoedingssituaties, zoals een cursus of Het feit dat de ouder bewust
een online module. Hoe kan een ouder het ingrijpt zodat het kind de sociale
kind leren opruimen: duidelijke afspraken, regel leert, gaat om het doelgericht
belonen of juist negeren. handelen. De opvoeder beïnvloedt
aanleren van specifieke het kind om zich op een bepaalde
vaardigheden/technieken waarmee manier te gedragen in
ouders het gedrag van hun kind overeenstemming met de mt
kunnen sturen verwachtingen
- het versterken van ouderlijke - upbringing is meer: het gehele
competenties: ‘doen wat werkt’ proces van de handelingen van
opvoeders en het kind die wordt
Dus: gedragsmatige, instrumentele opgenomen een wereld van
benadering van opvoeding waarin betekenissen, gewoonten en
effectiviteit, controle en relaties
voorspelbaarheid centraal staan. - beïnvloeden (opvoeden) + deel
worden van bredere morele,
sociale, economische en culturele
orde
Dus: het gehele proces waarin
kinderen worden opgenomen in een
wereld van betekenissen, gewoonten
en relaties
DE VERTALING VAN UPBRINGING
- Erziehung (Duits): bevat de dubbele beweging (opvoeden en upbringing) wel.
Opvoeding wordt hier gezien als het doelgericht handelen en de sociale insluiting
in een gemeenschappelijke wereld
- het Nederlands beschikt niet over zo een term
o ‘opgroeien’ sluit het best aan bij de term upbringing: het verwijst naar de
biologische of ontwikkelingsmatige groei + het proces van ingroeien in een
gedeelde wereld (bewoond, betekenisvol en normatief geladen).
toch schiet dit begrip te kort over de actieve en normatieve
betrokkenheid van opvoeders, want kinderen groeien niet vanzelf
op. Ze worden grootgebracht
- upbringing onvertaald laten?
o zo zou alles worden gereduceerd tot opvoeden = het intentionele handelen
(zonder de processen en de contexten)
1
,Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
o door upbringing te behouden we de gelaagdheid = handelingen +
relationele ruimte waarin mensen samen opgroeien
KEUZE VOOR ‘OPVOEDING’
Toch vertalen we upbringing in dit boek als ‘opvoeding’
Traditioneel Vlaamse sociaalpedagogische traditie
- opvoeding = de manier waarop - opvoeding = een publieke
kinderen en volwassenen samen verantwoordelijkheid. We
een leefwereld vormen van spreken niet van een privézaak
betekenissen, regels, maar van een maatschappelijk
verwachtingen en responsiviteit (= praktijk
bereidheid om zich te laten raken - Vragen over rechtvaardigheid,
door het kind en daarop te solidariteit en participatie
antwoorden). - Voorbeeld: Hoe gaan scholen om met
- Vragen: Hoe houdt een sl zichzelf opvoedingsvragen? Scholen zijn bezig
in stand? Hoe wordt een sl met zowel kennisoverdracht als sociale
vernieuwt via de overdracht van vorming, burgerschap of de zorgzame
omgang tussen lln. Opvoeding is dus
waarden, kennis en engagement breder dan enkel het gezin.
tussen generaties.
- Deze interpretatie sluit nauw aan
bij wat Ramaekers en Hodgson
bedoelen met upbringing (= het
opnemen van kinderen in een
moreel en cultureel universum,
waarin opvoeders niet enkel
handelen maar ook zelf gevormd
worden door de relatie met het
kind en met de sl).
We kiezen dus voor ‘opvoeding’ dankzij de gelaagde betekenis ervan (intentioneel +
relationele aspect als handelen + samenleven). Dit is dus de beste vertaling, zolang we
ze niet reduceren tot technieken of interventies.
HET ONDERSCHEID IS ZOWEL EPISTEMOLOGISCH ALS POLITIEK
Epistemologisch Politiek
- de manier waarop kennis over - kennis is niet waardevrij, maar het
opvoeding wordt gevormd hangt samen met bredere ideeën
- welke vragen opvoeders stellen, over verantwoordelijkheid,
welke methoden we gebruiken, normaliteit en sturing
welke vormen van kennis - de bepaling wat als
betrouwbaar zijn goede/effectieve opvoeding geldt
- opvoeding = observeerbare en (epistemologisch) beïnvloedt
meetbare uitkomsten beleid (politiek), wetenschap en
- volgens gedragsmatige logica wat als vanzelfsprekend wordt
ervaren
- Voorbeeld: Programma’s zoals Triple P
(positive parenting program) of The
Incredible Years. Ze zijn gebaseerd op
behavioristische principes en
empirische metingen als indicator van
2
,Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
een goede opvoeding. Ouders zijn
uitvoerders van strategieën die leiden
tot meetbare resultaten.
Epistemologische keuzes heeft politieke gevolgen.
Vlaanderen: denkwijze werkt door op beleidsinitiatieven.
- De nadruk ligt op het verhogen van competenties en het verminderen van risico’s
(via interventies en screeningsinstrumenten). Opvoeding wordt een object van
meting en interventie.
- Kan waardevol zijn, maar risico te veel inzetten op de juiste opvoeding met weinig
ruimte voor superdiversiteit
- Voorbeeld: manier waarop sommige ondersteuningsprogramma’s ouders
aanmoedigen om hun kinderen dagelijks een-op-eentijd te geven of om vaste
avond rituelen te volgen. Voor sommige gezinnen (bv. kleine appartementjes) is
dit onhaalbaar. Toch worden zijn gezien als minder betrokken ouders. De
interventies zijn dus vooral gericht op ede middenklasse.
EPISTEMOLOGISCH
Foucault omschrijft het bovenstaande een dispositief. Het is een geheel van instituties,
discoursen, technieken en praktijken die samen een bepaald soort werkelijkheid
mogelijk maken en menselijk gedrag een richting geven. Het is dus geen instrument
van macht, maar een netwerk van maatregelen, kennisvormen en routines waarmee de
sl zichzelf bestuurt.
- Bijvoorbeeld: beleidsteksten, mediacampagnes, pedagogische opleidingen en
opvoedingsprogramma’s die allemaal, vaak impliciet, bepalen wat als goede
opvoeding geldt.
- Opvoeding = overheidssturing via wetgeving, opvoedingsondersteuning en
publieke communicatie.
Ook wetenschappelijke studies maken gebruik van dit paradigma
(gedragswetenschappelijke benadering).
- Longitudinale cohortstudies: gebruik van grote groepen kinderen die gedurende
vele jaren worden gevolgd om te onderzoeken hoe opvoeding samenhangt met
hun ontwikkeling.
- Ze vertrekken vanuit een causaal model (bepaalde ouderlijke gedragingen
warmte/discipline/… specifieke uitkomsten schoolprestaties/gedrag/…)
- Het opvoedingsproces wordt als het ware geatomiseerd = afzonderlijke, meetbare
componenten (warmte, consistentie en betrokkenheid) die kunnen worden
statistisch geanalyseerd
Vanuit een pedagogisch perspectief is dit een epistemologische vernauwing (het
omvat veel meer dan dat).
- Opvoeding heeft ook een interpretatieve en morele praktijk, waarin betekenis,
waarden en machtsverhoudingen een rol spelen.
- Niet een causaliteit, maar een dialoog tussen mensen in een sociaal culturele
wereld.
De keuze voor ‘OPVOEDING’ is dus ook een keuze voor een ander
wetenschapsparadigma (anders dan het gedragswet.): een pedagogisch weten
3
, Gezinspedagogiek 2025-2026 Prof Jochen Devlieghere
dat niet reduceert tot meten, maar oog heeft voor het RELATIONELE, het
ONVOORSPELBARE en het PUBLIEKE KARAKTER van opvoeding
- vragen naar betekenis, normativiteit en verantwoordelijkheid: Wat betekent het
om iemand op te voeden, en wie draagt daarin collectief verantwoordelijkheid?
- uitnodiging tot reflectie over brede morele, sociale en maatschappelijke context
waarin kinderen opgroeien
- Waartoe voeden we op?
- Waarden, ideaalbeelden en toekomstbeelden schuilen achter het opvoeden
OUDERSCHAP focust zich op het gedrag van INDIVIDUELE OUDERS en
EFFECTIVITEIT van opvoedingsstrategieën.
- Hoe voeden we op?
POLITIEK
Politiek gezien sluit ouderschap aan bij een NEOLIBERAAL BELEIDSKADER waarin ouders
worden voorgesteld als individuele investeerders in de ontwikkeling van hun kinderen,
met nadruk op zelfredzaamheid, efficiëntie en controle.
- Opvoeding dreigt aan te sluiten bij parenting economy (het gezin is een
minionderneming en ouders als verantwoordelijke producenten van toekomstige
burger).
- Termen zoals competenties, opbrengsten en return on investment, meetbare
ontwikkelingsuitkomsten en vroege interventies
- Voorbeeld: beleidsinitiatieven die ouders aansporen om al vanaf de kleutertijd te
investeren in de cognitieve en sociale ontwikkeling van hun kinderen. Zo worden
ze benadert als actieve producenten van toekomstig maatschappelijk succes.
Wie voldoende investeert in z’n kind, krijgt een beter rendement in de vorm van
schoolse prestaties of arbeidsmarktkansen
- Van relationele praktijk van zorg en samenleven vorm van
kapitaalopbouw waarin ouders verantwoordelijk zijn voor de output van
hun kind
Implicaties zijn snel zichtbaar
- Voorbeeld: schoolrapporten die oudergedrag mee evalueren, apps die opvoeding
vertalen in data zoals slaapstatistieken, schermtijd, emotionele regulatie…
- In deze praktijken sluipt een vorm van moralisering binnen
- Goede ouders zijn zij die hun kinderen meetbaar vooruit helpen, slechte
ouders laten kansen liggen
Opvoeding als CONCEPT EN VERTREKPUNT plaatst er een ander perspectief tegenover.
- Niet enkele een individuele opdracht, maar een gedeelde, relationele en
maatschappelijke verantwoordelijkheid (samen).
- Het kind groeit op in een netwerk van relaties (familie, school, buurt en beleid)
- Cfr. Vlaams sociaalpedagogische traditie: wat beschouwen we als goed leven en
hoe dragen we daar samen toe bij?
4
