MATERIEEL STRAFRECHT
H1 SITUERING
Zie powerpoint
H2 FUNCTIES EN ACHTERGRONDEN
HISTORISCHE WORTELS – BEGELEIDE ZELFSTUDIE
JAGERS VERZAMELAARS
Niet echt nood aan strafrecht
Je vindt hier gn strafrecht trg
Egaliteit & stabiliteit
• Leven in kleine groepen
• Sterke onderlinge banden
• Schaamte & schuld als rem
• Egaliteit, cohesie, stabiliteit
Egaliteit: niet de dominantie van enkelen maar de gelijkheid binnen de groep moest voor stabiliteit en de nodige
cohesie zorgen
• Geen behoefte aan echt strafrecht
LANDBOUWERS
Mplke verandering
Wat met opbrengst v stuk grond?
Beperken als toelaten van geweld
Heterogeniteit & onrust
• Leven in grotere groepen
• Complexe sociale structuren
Eerste rechtssystemen
• Geen remmen door relaties
• Groot risico op escalatie
• Tussenkomst van het strafrecht
• Strafrecht om geweld te beperken en te beheersen
• Strafrecht om (overheids)geweld toe te laten (op basis van afgesproken lijst van wat ongewenst is en hoe stellen
van gedrag gestraft zal worden)
1
,ARCHAÏSCH
Geen strafrecht
• Primitieve maatschappij
• Talio-recht
Oog om oog, tand om tand
Men neemt het recht om een conflict op
te lossen in eigen handen
• Vergelding & verzoeking
Niet altijd duidelijk waarom er vijandigheid is tegen leden van een andere clan
• Geen proportionaliteit
• Recht van de sterkste
Talio-recht zorgt eig voor meer conflicten
We vinden dit ook nog terug in hedendaagse samenlevingen
• Privéaangelegenheid
• Cfr. Albanië Reizen Waes: De Bloedwraak
Jongen kan niet buiten komen, moet binnen blijven omdat zijn vader iemand heeft vermoord
Ze kunnen niet verhuizen omdat kopers worden bedreigd als ze hun huis willen kopen
MIDDELEEUWEN
Overheid steeds meer prominente rol
Escalatie van private wraak
Tussenkomst vorst
Overheid als bemiddelaar
• Compositio | Fredus
Vorst werpt zich op als bemiddelaar en neemt het conflict uit handen vd partijen
Strafrecht is een vorm van publiekrecht geworden want regelt relatie tss burger en overheid
Compositio = bloedgeld waarmee je de wraak afkoopt (voorloper van schadeveregoeding voor slachtoffer)
Fredus = vredesgeld waarmee je de vorst vergoedt (voorloper geldboete)
Geldboete vloeit rechtstreeks naar overheid dus niet naar(!) slachtoffer
o Dus: strafrecht wordt publiekrecht
Oud-Germaanse strafproces
Periode van handafhakking en vierendeling
• Passieve rechter
De rondreizende rechters voeren de enquêde du pays uit → als er een misdrijf was waren er 2 procedures →
infamia procedure en irrationele procedure
• Infamia-procedure
Wat was de naam en faam van de betrokkene?
• Irrationele bewijsvoering
Procedure met godsbewijzen → irrationele experimenten
• Ongelijke & wrede straffen
2
, Geldboete meest opgelegde straf maar daarnaast onterende en lijfstraffen mogelijk
Toenmame vd macht is zichtbaar in de intensiteit van de straffen
Verandering dringt zich op
• Nood aan een meer humane procedure
• Nood aan een meer eerlijke procedure
• Minder ernstige misdrijven => civiel strafproces
• Passieve rechter blijft
• Verdachte en OM op gelijke voet
• Bewijzen van schuld en onschuld
• Ernstigste misdrijven => Inquisitoire strafproces
• Actieve rechter (die ook OM is !)
Actieve rechter gaat zelf op zoek naar waarheid
Wel alle macht bij rechter → soms te actief en gebruik van foltertechnieken
• Aanpassing bewijsvoering
• Godsbewijzen verboden
• Infamia vervangen door waarheidsvinding
• Overmatige focus op bekentenis
• Aan de straffen veranderde niets
VERLICHTING
Als mpij beslissen wat wel/niet kan, welke straffen hierop staan en niet 1 persoon die vanboven staat
Verlichtingsdenken
• Reageren tegen
• Willekeur van de rechters
• Wrede onderzoeksmethoden
• Wrede en ongelijke straffen
• Auteurs
• Montesquieu (trias politica)
Scheiding der machten (wetgevende, uitvoerende, rechterlijke)
• Locke – Rousseau (sociaal contract)
Overheid heeft een positieve beschermingsverplichting en een negatieve onthoudingsverplichting
3
, Magna Charta strafrecht
• Legaliteit; Proportionaliteit; Subsidiariteit
Legaliteit = juridische basis voor overheidsoptreden (duidelijkheid over wetten en straffen)
o Affecteert het misdrijf, de straf, de vervolging, de straftoemeting én de strafuitvoering
o = het strafrecht kan enkel rijn rechtvaardiging vinden in de wet
o Nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege
Proportionaliteit = de straf moet in verhouding staan tot de ernst vh misdrijf dat werd gepleegd
Subsidiariteit = strafrecht kan maar ingezet worden als laatste middel om te reageren op ongewenst gedrag
(ultimum remedium)
Franse revolutie
• “Revolutionair” strafrecht
• Code Lepeletier (1791): MSR & FSR, jury
• Code Merlin (1795): MSR, mild, proportioneel, vast
Code Lepeletier + merlin = Antwoord formuleren op alle frustraties uit het vorig tijdvak
Omwille vh legaliteitsbeginsel pleitten de revolutionairen voor vaste straffen
Codificaties van Napoleon
• Code pénal (1810): zwaar, ‘proportioneel’ min-max
Vond vorige strafwetboeken te zacht
Data niet kennen → wel onthouden: na de FR zeer snel werk gemaakt van het tot boek stellen van het
strafrecht door de komst van Napoleon
~ Belgische onafhankelijkheid in 1830
VANDAAG
Strafwetboek (1867)
• Ontwerp Haus, Nypels
• ≠ Châtel–D’Haenens (1979) | ontwerp Legros (1985)
• + Complementaire wetten (Nieuw sociaal verweer)
Vb. verzachtende omstandigheden komt uit periode nieuw sociaal verweer
• Geruchtmakende strafzaken
• Nieuw strafwetboek (iwt 6 april 2026)
Wetboek van Strafvordering (1808)
• + VT 1878
• ≠ Bekaert (1974)
• ≠ Commissie Franchimont (1991)
• ? Wetsontwerp strafvordering(Prof Traest et al)
4
H1 SITUERING
Zie powerpoint
H2 FUNCTIES EN ACHTERGRONDEN
HISTORISCHE WORTELS – BEGELEIDE ZELFSTUDIE
JAGERS VERZAMELAARS
Niet echt nood aan strafrecht
Je vindt hier gn strafrecht trg
Egaliteit & stabiliteit
• Leven in kleine groepen
• Sterke onderlinge banden
• Schaamte & schuld als rem
• Egaliteit, cohesie, stabiliteit
Egaliteit: niet de dominantie van enkelen maar de gelijkheid binnen de groep moest voor stabiliteit en de nodige
cohesie zorgen
• Geen behoefte aan echt strafrecht
LANDBOUWERS
Mplke verandering
Wat met opbrengst v stuk grond?
Beperken als toelaten van geweld
Heterogeniteit & onrust
• Leven in grotere groepen
• Complexe sociale structuren
Eerste rechtssystemen
• Geen remmen door relaties
• Groot risico op escalatie
• Tussenkomst van het strafrecht
• Strafrecht om geweld te beperken en te beheersen
• Strafrecht om (overheids)geweld toe te laten (op basis van afgesproken lijst van wat ongewenst is en hoe stellen
van gedrag gestraft zal worden)
1
,ARCHAÏSCH
Geen strafrecht
• Primitieve maatschappij
• Talio-recht
Oog om oog, tand om tand
Men neemt het recht om een conflict op
te lossen in eigen handen
• Vergelding & verzoeking
Niet altijd duidelijk waarom er vijandigheid is tegen leden van een andere clan
• Geen proportionaliteit
• Recht van de sterkste
Talio-recht zorgt eig voor meer conflicten
We vinden dit ook nog terug in hedendaagse samenlevingen
• Privéaangelegenheid
• Cfr. Albanië Reizen Waes: De Bloedwraak
Jongen kan niet buiten komen, moet binnen blijven omdat zijn vader iemand heeft vermoord
Ze kunnen niet verhuizen omdat kopers worden bedreigd als ze hun huis willen kopen
MIDDELEEUWEN
Overheid steeds meer prominente rol
Escalatie van private wraak
Tussenkomst vorst
Overheid als bemiddelaar
• Compositio | Fredus
Vorst werpt zich op als bemiddelaar en neemt het conflict uit handen vd partijen
Strafrecht is een vorm van publiekrecht geworden want regelt relatie tss burger en overheid
Compositio = bloedgeld waarmee je de wraak afkoopt (voorloper van schadeveregoeding voor slachtoffer)
Fredus = vredesgeld waarmee je de vorst vergoedt (voorloper geldboete)
Geldboete vloeit rechtstreeks naar overheid dus niet naar(!) slachtoffer
o Dus: strafrecht wordt publiekrecht
Oud-Germaanse strafproces
Periode van handafhakking en vierendeling
• Passieve rechter
De rondreizende rechters voeren de enquêde du pays uit → als er een misdrijf was waren er 2 procedures →
infamia procedure en irrationele procedure
• Infamia-procedure
Wat was de naam en faam van de betrokkene?
• Irrationele bewijsvoering
Procedure met godsbewijzen → irrationele experimenten
• Ongelijke & wrede straffen
2
, Geldboete meest opgelegde straf maar daarnaast onterende en lijfstraffen mogelijk
Toenmame vd macht is zichtbaar in de intensiteit van de straffen
Verandering dringt zich op
• Nood aan een meer humane procedure
• Nood aan een meer eerlijke procedure
• Minder ernstige misdrijven => civiel strafproces
• Passieve rechter blijft
• Verdachte en OM op gelijke voet
• Bewijzen van schuld en onschuld
• Ernstigste misdrijven => Inquisitoire strafproces
• Actieve rechter (die ook OM is !)
Actieve rechter gaat zelf op zoek naar waarheid
Wel alle macht bij rechter → soms te actief en gebruik van foltertechnieken
• Aanpassing bewijsvoering
• Godsbewijzen verboden
• Infamia vervangen door waarheidsvinding
• Overmatige focus op bekentenis
• Aan de straffen veranderde niets
VERLICHTING
Als mpij beslissen wat wel/niet kan, welke straffen hierop staan en niet 1 persoon die vanboven staat
Verlichtingsdenken
• Reageren tegen
• Willekeur van de rechters
• Wrede onderzoeksmethoden
• Wrede en ongelijke straffen
• Auteurs
• Montesquieu (trias politica)
Scheiding der machten (wetgevende, uitvoerende, rechterlijke)
• Locke – Rousseau (sociaal contract)
Overheid heeft een positieve beschermingsverplichting en een negatieve onthoudingsverplichting
3
, Magna Charta strafrecht
• Legaliteit; Proportionaliteit; Subsidiariteit
Legaliteit = juridische basis voor overheidsoptreden (duidelijkheid over wetten en straffen)
o Affecteert het misdrijf, de straf, de vervolging, de straftoemeting én de strafuitvoering
o = het strafrecht kan enkel rijn rechtvaardiging vinden in de wet
o Nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege
Proportionaliteit = de straf moet in verhouding staan tot de ernst vh misdrijf dat werd gepleegd
Subsidiariteit = strafrecht kan maar ingezet worden als laatste middel om te reageren op ongewenst gedrag
(ultimum remedium)
Franse revolutie
• “Revolutionair” strafrecht
• Code Lepeletier (1791): MSR & FSR, jury
• Code Merlin (1795): MSR, mild, proportioneel, vast
Code Lepeletier + merlin = Antwoord formuleren op alle frustraties uit het vorig tijdvak
Omwille vh legaliteitsbeginsel pleitten de revolutionairen voor vaste straffen
Codificaties van Napoleon
• Code pénal (1810): zwaar, ‘proportioneel’ min-max
Vond vorige strafwetboeken te zacht
Data niet kennen → wel onthouden: na de FR zeer snel werk gemaakt van het tot boek stellen van het
strafrecht door de komst van Napoleon
~ Belgische onafhankelijkheid in 1830
VANDAAG
Strafwetboek (1867)
• Ontwerp Haus, Nypels
• ≠ Châtel–D’Haenens (1979) | ontwerp Legros (1985)
• + Complementaire wetten (Nieuw sociaal verweer)
Vb. verzachtende omstandigheden komt uit periode nieuw sociaal verweer
• Geruchtmakende strafzaken
• Nieuw strafwetboek (iwt 6 april 2026)
Wetboek van Strafvordering (1808)
• + VT 1878
• ≠ Bekaert (1974)
• ≠ Commissie Franchimont (1991)
• ? Wetsontwerp strafvordering(Prof Traest et al)
4
