Evolution
1. INLEIDING:
• Evolusie:
✓ Evolusie is die geleidelike verandering of ontwikkeling van iets.
• Biologiese evolusie:
✓ Enige genetiese verandering in 'n bevolking wat oor verskeie generasies geërf
word.
• Hipotese:
✓ 'n Hipotese is 'n moontlike oplossing vir 'n probleem.
• Teorie:
✓ 'n Teorie is 'n verduideliking van iets wat in die natuur waargeneem is wat deur
feite, veralgemenings, getoetste hipoteses, modelle en wette ondersteun kan word.
2. BEWYSE VAN EVOLUSIE:
• Fossiel rekord:
✓ Fossiele is die bewaarde oorblyfsels ( bv . bene en tande) of
afdrukke (soos voetspore) van organismes wat in die verlede
geleef het.
✓ Fossiele wat oor die hele aarde gevind word, is 'n belangrike
bron van bewyse aangesien dit gedetailleerde inligting en
bewyse van sistematiese verandering deur tyd verskaf.
✓ Fossiel oorblyfsels is gevind in rotse van alle ouderdomme.
✓ Fossiele van die eenvoudigste organismes word in die
oudste gesteentes aangetref (minder diversiteit) , en
fossiele van meer komplekse organismes in die nuutste
gesteentes .
✓ Dit ondersteun Darwin se evolusieteorie, wat sê dat
eenvoudige lewensvorme geleidelik tot meer komplekse
lewensvorme ontwikkel het.
• Biogeografie:
✓ Biogeografie is die studie van waar en waarom hedendaagse en uitgestorwe plant-
en dierspesies voorkom.
✓ Spesies is geneig om nader verwant te wees aan die spesies uit dieselfde gebied, as
aan ander spesies met dieselfde vorm, maar wat in verskillende gebiede leef.
1
Kopiereg@SmartSummaries
, • Modifikasie deur afkoms :
✓ Modifikasie deur afkoms handel oor ooreenkomste en verskille in die anatomie van
verskillende spesies.
✓ Organismes wat uit 'n gemeenskaplike voorouer ontwikkel, behoort sekere Kenmerke
in gemeen te hê.
✓ Organismes met dieselfde voorouer het dieselfde anatomiese plan ( pentdaktiel
ledemate). Maar hulle is anders as gevolg van uiteenlopende evolusie.
1: Pentdaktiel ledemate
• Genetiese bewyse:
✓ Een van die sterkste bewyse vir algemene afkoms kom van geenvolgordes.
✓ Hierdie bewyse word gebruik om aan te dui hoe nou organismes verwant is.
✓ Wetenskaplikes sê dat organismes nou verwant is en waarskynlik 'n
gemeenskaplike voorouer sal hê as hulle:
➢ Identiese DNA-struktuur
➢ Soortgelyke volgorde van gene
➢ Soortgelyke dele van DNA met geen funksies en
➢ Soortgelyke mutasies (mitochondriale DNA)
✓ Spesies wat nou verwant is, het 'n groter ooreenkoms met mekaar as verafgeleë
spesies.
3. VARIASIE
• Bevolking:
✓ 'n Groep organismes van dieselfde spesie wat op dieselfde tyd in dieselfde habitat
leef.
• Biologiese spesies:
✓ 'n Groep organismes wat kan kruisteel om vrugbare nageslag te produseer.
2
Kopiereg@SmartSummaries
, • Bronne van variasie: (KEEEM)
✓ Meiose:
➢ Kruis oor:
▪ Wanneer homoloë chromosome pare vorm tydens
profase I van meiose I, kan oorkruising plaasvind.
▪ Wat lei tot nuwe kombinasies van moederlike en
vaderlike genetiese materiaal in elke nuwe sel.
➢ Ewekansige rangskikkings van chromosome:
▪ Die ewekansige rangskikking van chromosome tydens metafase lei tot
gamete met 'n unieke kombinasie van allele.
▪ By die ewenaar tydens metafase laat verskillende kombinasies van
chromosome/chromatiede toe om in elke nuwe sel in te gaan as gevolg van
meiose, wat hulle anders maak.
✓ Ewekansige bevrugting:
▪ Enige spermsel staan 'n kans om enige eiersel te bevrug.
▪ Ewekansige bevrugting tussen verskillende eiersel en verskillende spermselle
wat deur meiose gevorm word, lei tot nageslag wat van mekaar
verskil.
✓ Ewekansige paring:
▪ Paring vind lukraak binne spesies plaas.
▪ Ewekansige paring tussen organismes binne 'n spesie lei tot 'n
ander stel nageslag van elke parende paar.
✓ Mutasies:
▪ 'n Mutasie verander die struktuur van 'n geen of chromosoom en daarom
verander die organisme se genotipe ook.
▪ Aangesien die genotipe die fenotipe beïnvloed, skep dit organismes met nuwe,
verskillende Kenmerke van een generasie na die volgende.
▪ Mutasies kan skadeloos, skadelik of voordelig wees.
3
Kopiereg@SmartSummaries
, • Tipes variasie:
✓ Deurlopende variasie:
➢ Die tipe variasie waar daar is tussenwaardes .
➢ Fenotipe kan deur die omgewing beïnvloed word, bv . Hoogte,
gewig, hartklop.
➢ As gevolg van die interaksie van baie gene.
➢ Voorgestel deur 'n lyngrafiek. 2: Lygrafiek
✓ Diskontinue variasie:
➢ Die tipe variasie waar daar geen tussenwaardes is nie .
➢ Omgewing het geen effek op die fenotipe nie bv .
Bloedgroepe, oogkleur, vingerafdrukke.
➢ As gevolg van die interaksie van slegs 'n paar gene. 3: Staafgrafiek
➢ Voorgestel deur 'n staafgrafiek.
4. OORSPRONG VAN 'N IDEE OOR OORSPRONG
• Lamarckisme: (Jean Baptiste de Lamarck – 1744 – 1829)
✓ Lamarck het twee wette gebruik om evolusie te verduidelik:
➢ Die oorerwing van verworwe kenmerke:
▪ Kenmerke wat gedurende die lewe van 'n individu ontwikkel is (verworwe
kenmerke) kan aan hul nageslag oorgedra word.
➢ Die wet van gebruik en ongebruik:
▪ Aangesien 'n organisme 'n struktuur of orgaan meer gereeld gebruik, word
dit beter ontwikkel of vergroot.
▪ As 'n organisme nie 'n struktuur of orgaan gereeld gebruik nie, word dit
minder ontwikkel of verminder in grootte en kan dit heeltemal verdwyn.
4
Kopiereg@SmartSummaries
1. INLEIDING:
• Evolusie:
✓ Evolusie is die geleidelike verandering of ontwikkeling van iets.
• Biologiese evolusie:
✓ Enige genetiese verandering in 'n bevolking wat oor verskeie generasies geërf
word.
• Hipotese:
✓ 'n Hipotese is 'n moontlike oplossing vir 'n probleem.
• Teorie:
✓ 'n Teorie is 'n verduideliking van iets wat in die natuur waargeneem is wat deur
feite, veralgemenings, getoetste hipoteses, modelle en wette ondersteun kan word.
2. BEWYSE VAN EVOLUSIE:
• Fossiel rekord:
✓ Fossiele is die bewaarde oorblyfsels ( bv . bene en tande) of
afdrukke (soos voetspore) van organismes wat in die verlede
geleef het.
✓ Fossiele wat oor die hele aarde gevind word, is 'n belangrike
bron van bewyse aangesien dit gedetailleerde inligting en
bewyse van sistematiese verandering deur tyd verskaf.
✓ Fossiel oorblyfsels is gevind in rotse van alle ouderdomme.
✓ Fossiele van die eenvoudigste organismes word in die
oudste gesteentes aangetref (minder diversiteit) , en
fossiele van meer komplekse organismes in die nuutste
gesteentes .
✓ Dit ondersteun Darwin se evolusieteorie, wat sê dat
eenvoudige lewensvorme geleidelik tot meer komplekse
lewensvorme ontwikkel het.
• Biogeografie:
✓ Biogeografie is die studie van waar en waarom hedendaagse en uitgestorwe plant-
en dierspesies voorkom.
✓ Spesies is geneig om nader verwant te wees aan die spesies uit dieselfde gebied, as
aan ander spesies met dieselfde vorm, maar wat in verskillende gebiede leef.
1
Kopiereg@SmartSummaries
, • Modifikasie deur afkoms :
✓ Modifikasie deur afkoms handel oor ooreenkomste en verskille in die anatomie van
verskillende spesies.
✓ Organismes wat uit 'n gemeenskaplike voorouer ontwikkel, behoort sekere Kenmerke
in gemeen te hê.
✓ Organismes met dieselfde voorouer het dieselfde anatomiese plan ( pentdaktiel
ledemate). Maar hulle is anders as gevolg van uiteenlopende evolusie.
1: Pentdaktiel ledemate
• Genetiese bewyse:
✓ Een van die sterkste bewyse vir algemene afkoms kom van geenvolgordes.
✓ Hierdie bewyse word gebruik om aan te dui hoe nou organismes verwant is.
✓ Wetenskaplikes sê dat organismes nou verwant is en waarskynlik 'n
gemeenskaplike voorouer sal hê as hulle:
➢ Identiese DNA-struktuur
➢ Soortgelyke volgorde van gene
➢ Soortgelyke dele van DNA met geen funksies en
➢ Soortgelyke mutasies (mitochondriale DNA)
✓ Spesies wat nou verwant is, het 'n groter ooreenkoms met mekaar as verafgeleë
spesies.
3. VARIASIE
• Bevolking:
✓ 'n Groep organismes van dieselfde spesie wat op dieselfde tyd in dieselfde habitat
leef.
• Biologiese spesies:
✓ 'n Groep organismes wat kan kruisteel om vrugbare nageslag te produseer.
2
Kopiereg@SmartSummaries
, • Bronne van variasie: (KEEEM)
✓ Meiose:
➢ Kruis oor:
▪ Wanneer homoloë chromosome pare vorm tydens
profase I van meiose I, kan oorkruising plaasvind.
▪ Wat lei tot nuwe kombinasies van moederlike en
vaderlike genetiese materiaal in elke nuwe sel.
➢ Ewekansige rangskikkings van chromosome:
▪ Die ewekansige rangskikking van chromosome tydens metafase lei tot
gamete met 'n unieke kombinasie van allele.
▪ By die ewenaar tydens metafase laat verskillende kombinasies van
chromosome/chromatiede toe om in elke nuwe sel in te gaan as gevolg van
meiose, wat hulle anders maak.
✓ Ewekansige bevrugting:
▪ Enige spermsel staan 'n kans om enige eiersel te bevrug.
▪ Ewekansige bevrugting tussen verskillende eiersel en verskillende spermselle
wat deur meiose gevorm word, lei tot nageslag wat van mekaar
verskil.
✓ Ewekansige paring:
▪ Paring vind lukraak binne spesies plaas.
▪ Ewekansige paring tussen organismes binne 'n spesie lei tot 'n
ander stel nageslag van elke parende paar.
✓ Mutasies:
▪ 'n Mutasie verander die struktuur van 'n geen of chromosoom en daarom
verander die organisme se genotipe ook.
▪ Aangesien die genotipe die fenotipe beïnvloed, skep dit organismes met nuwe,
verskillende Kenmerke van een generasie na die volgende.
▪ Mutasies kan skadeloos, skadelik of voordelig wees.
3
Kopiereg@SmartSummaries
, • Tipes variasie:
✓ Deurlopende variasie:
➢ Die tipe variasie waar daar is tussenwaardes .
➢ Fenotipe kan deur die omgewing beïnvloed word, bv . Hoogte,
gewig, hartklop.
➢ As gevolg van die interaksie van baie gene.
➢ Voorgestel deur 'n lyngrafiek. 2: Lygrafiek
✓ Diskontinue variasie:
➢ Die tipe variasie waar daar geen tussenwaardes is nie .
➢ Omgewing het geen effek op die fenotipe nie bv .
Bloedgroepe, oogkleur, vingerafdrukke.
➢ As gevolg van die interaksie van slegs 'n paar gene. 3: Staafgrafiek
➢ Voorgestel deur 'n staafgrafiek.
4. OORSPRONG VAN 'N IDEE OOR OORSPRONG
• Lamarckisme: (Jean Baptiste de Lamarck – 1744 – 1829)
✓ Lamarck het twee wette gebruik om evolusie te verduidelik:
➢ Die oorerwing van verworwe kenmerke:
▪ Kenmerke wat gedurende die lewe van 'n individu ontwikkel is (verworwe
kenmerke) kan aan hul nageslag oorgedra word.
➢ Die wet van gebruik en ongebruik:
▪ Aangesien 'n organisme 'n struktuur of orgaan meer gereeld gebruik, word
dit beter ontwikkel of vergroot.
▪ As 'n organisme nie 'n struktuur of orgaan gereeld gebruik nie, word dit
minder ontwikkel of verminder in grootte en kan dit heeltemal verdwyn.
4
Kopiereg@SmartSummaries
