Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
DEEL 1: INLEIDING SOCIAAL RECHT.
1. Sociale wetgeving – sociaal recht
Sociaal recht bestaat uit:
Arbeidsrecht: behandelt de individuele en collectieve betrekkingen tussen werknemers en werkgevers.
Socialezekerheidsrecht: omvat alle stelsels die voorzien in individuele sociale prestaties, solidariteit, risico’s die ertoe
strekken:
o De levensstandaard van de betrokkene te handhaven
o Hem de middelen tot een menswaardig bestaan te verschaffen
o Bepaalde bijzondere kosten op te vangen
Opmerking: Volgens sommigen is de band tussen deze twee groepen zo zwak, dat het begrip ‘sociaal
recht” eigenlijk beter weggelaten kan worden.
Er is geen eenduidige definitie van het sociale recht.
- Dit heeft tot gevolg dat er een heleboel definities zijn vh sociale recht die met elkaar concurreren.
Als men terug nr de historische oorsprong gaat kijken, dan werd het sociaal recht gedefinieerd als: het
geheel v rechtsnormen die een antwoord bieden op de ‘sociale kwestie’ die zich in Europa vanaf de 19e eeuw
stelde, en op de verdere ontwikkelingen die zich desbetreffend in de geïndustrialiseerde landen voordeed.
Sociale kwestie = het waarborgen v/e menswaardig bestaan aan alle mensen. Dit ging in de eerste
plaats over de bescherming van de meest bedreigde categorie, nl. de arbeiders.
Prof H. Lenaerts (Ugent) definieert het sociaal recht als: het geheel v rechtsregelen die het recht op arbeid en
het recht op bestaanszekerheid verzekeren.
De eigenheid en eenheid van het sociaal recht
- Kenmerken die het arbeidsrecht en het sociaalrecht onderscheiden van overige rechtstakken:
(1) Het beschermende karakter van het sociaal recht.
Dit is verbonden aan de sociale kwestie, waarbij het sociale recht in eerste instantie bescherming bood
aan de economisch zwakkere (=arbeiders).
Vandaag de dag is deze functie meer op de achtergrond, maar toch blijft ze aanwezig in het sociale recht
MAAR: dwingend recht (arbr, relatief nietig) vs recht van openbare orde/publiek recht (SZR, abs nietig)
(2) De grote plaats die de ‘sociale partners’ toekomt in de ontwikkeling van het sociaal recht.
Deze autonome regelgeving is het sterkst bij het arbeidsrecht: bij CAO’s worden de betrekkingen tussen
de werkgever en werknemer in ruime mate behandeld.
Het vertoont het voordeel bij te dragen tot de sociale stabiliteit: Men heeft een soort wetgevende
bevoegdheid om regels te maken om een soort sociale vrede te creëren tussen de partners (Want als
jullie zelf regels maken, dan ga je minder vaak ruzie hebben tussen de partijen); maar werpt vragen op v
democratische legitimiteit
(3) Procedurele geschillen in verband met arbeids-en socialezekerheidsrecht ressorteren onder
dezelfde rechtscolleges.
Eigen rechtbanken: arbeidsgerechten en de arbeidshoven.
Ook de eigenheid van het sociaal recht wordt in vraagt gesteld. Dit aangezien:
- Het arbeidsrecht:
Veeleer gezien moet worden als een onderdeel vh economisch recht (samen met het handelsrecht, fiscaal
recht, het vennootschapsrecht, etc.), arbeidsrecht wordt dan gezien als de normering vd verhouding tsn de
onderneming en de productiefactor arbeid
Dit gaat over alle regels rond aanwerving, discriminatie, ontslagrecht, collectief arbeidsrecht, recht v sociale
partners etc.
In hoofdzaak gaat arbeidsrecht over de individuele relatie tussen werknemers en werkgevers waarbij de
staat min of meer buiten blijft.
Dwingend recht (relatieve nietigheid)
- Het socialezekerheidsrecht:
Veeleer thuishoort in het publiekrecht (bestuursrecht).
Dit gaat over alle regels rond sociale prestaties v overheid, sociale bescherming v werknemers,
ziekteverzekering, pensioen, jaarlijkse vakantie etc.
In hoofdzaak gaat het socialezekerheidsrecht over de relatie tussen staat en werknemers.
Openbare orde (absolute nietigheid)
1
,Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
2. Arbeidsrechtbanken en arbeidshoven
Tot de bevoegdheid van de arbeidsrechtbank (in eerste aanleg) en arbeidshoven (in hoger beroep) behoren de
geschillen die betrekking hebben tot:
o Individuele arbeidsovereenkomst
o Geschillen tussen sociaal verzekerde werknemers of zelfstandigen
o Uitvoeringsorganen
o Bijstandsregelingen
De arbeidsgerechten zijn volwaardige autonome rechtscolleges.
- Arbeidsgerechten zijn samengesteld uit een voor het leven benoemde beroepsmagistraat (rechter) + twee
lekenrechters.
Hierbij is de één lekenrechter benoemd door de meest representatieve werknemersvaksorganisaties, en de
andere lekenrechter is benoemd door de meest representatieve wergeversorganisaties.
Ze gaan alle drie moeten oordelen; het oordeel van de meerderheid van de drie geldt.
- Deze samenstelling is anders wanneer het gaat over:
o Een zelfstandige: 2 beroepsmagistraten (rechters) + 1 lekenrechter.
Hierbij is de lekenrechter benoemd op voordracht van de beroepsorganisaties van zelfstandigen
o Personen met een handicap: 1 beroepsmagistraat + twee lekenrechters
Hierbij is de ene lekenrechter benoemd op voordracht van de beroepsorganisaties van zelfstandigen. De
andere op voordracht van de werknemersvakorganisaties.
Er zijn 9 arbeidsrechtbanken en 5 arbeidshoven in België.
Arbeidsrechtbanken zijn niet de meest problematische rechtbanken (niet te lang wachten op vonnis/straf). Het zijn
heel performante rechtbanken. Je moet ongeveer rekenen op een jaar om het vonnis te krijgen.
Naast het arbeidsrecht wordt er soms ook gegrepen naar het burgerlijk procesrecht:
- In zowel eenvoudige als complexe vorm. Zoals een burgerlijk gerecht kan het arbeidsgerecht ook medische en
andere expertises bevelen (Bv. Om de arbeidsongeschiktheid te bewijzen).
Het is mogelijk om in hoger beroep tegen vonnissen van de arbeidsgerechten, bij de arbeidshoven:
- Er kan zelfs in cassatie worden gegaan tegen arresten van de arbeidshoven, bij het Hof van Cassatie.
Hof van Cassatie neemt kennis over alle in laatste aanleg genomen vonnissen + ook over de vonnissen van de
arbeidshoven.
Hof van Cassatie treedt niet op in de beoordeling van de feiten.
» Maar wel: overtredingen van de wet of substantiële of op straffe van nietigheid voorgeschreven vormen.
De kosten van de rechtspleging komen in principe steeds ten laste van de betrokken overheid of instelling,
tenzij het beroep roekeloos of tergend is (Art 1017 GerW.).
Arbeidsgerechten zijn niet bevoegd voor collectieve arbeidsgeschillen:
- Bv. stakingen, ruzies tussen vakbonden, stakingsposten, etc.
Dit soort zaken gaan naar de rechtbank in eerste aanleg.
- De gewone gerechten zijn bevoegd inzake de toepassing van de strafbepaling opgenomen in het sociale recht.
- Inzake administratieve sancties en tuchtsancties zijn de arbeidsgerechten wel bevoegd.
- De burgerlijke rechtbanken blijven bevoegd inzake vorderingen uit onrechtmatige daad.
2
,Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
DEEL 2: ARBEIDSRECHT.
Inleidend hoofdstuk
1. Begrip en historische ontwikkeling.
Het arbeidsrecht behandelt de individuele en collectieve betrekkingen tussen werknemer en werkgever.
- Het bevat rechten en plichten voor werknemer en werkgever
Beschermend recht: ter bescherming vd werknemer (zwakke partij in de arbeidsbetrekking)
- Het arbeidsrecht moeit zich alleen in relatie waarbij de werknemer arbeid uitvoert in een ondergeschikt verband
met de werkgever.
- Zelfstandigen vallen buiten deze categorie en behoren bijgevolg niet tot het arbeidsrecht.
Het verschil tussen zelfstandige arbeid en een arbeidsovereenkomst, is dat een werknemer onder het gezag v
een werkgever arbeid presteert in ondergeschikt verband.
- De notie ‘ondergeschikt’ verband is dus essentieel.
Vroeger stelde men dat er pas spraken kon zijn v een ondergeschikt verband als de werkgever: ‘gezag, leiding
en toezicht’ uitoefende. Hierdoor ontstond er discussie (Bv. over thuisarbeid).
Hof v Cassatie maakte einde aan deze discussie dr te stellen dat leiding en toezicht allebei vallen onder ‘gezag’
Deze interpretatie staat ook in de wet, die enkel nog spreekt van ‘gezag’ (Artikelen. 2,3,4 & 5 AOW).
De belangrijkst wet in het arbeidsrecht is de wet betreffende arbeidsovereenkomsten v 3 juli 1978 =
arbeidsovereenkomstenwet.
- Het is dwingend recht, dus je kan er niet van afwijken: relatieve nietigheid
- Art 2 + 3: Definitie arbeidsovereenkomst:
o Het moet gaan over een werknemer (zelfstandigen kunnen zich nooit beroepen op het recht dat gegeven
wordt aan de werknemers).
o De werknemer moet betaald worden: loon
o Er moet ook gezag zijn.
Om te beoordelen of iemand al dan niet werkt onder gezag en in ondergeschikt verband dient steeds naar
de feitelijke en contractuele relaties gekeken te worden.
De toets of er al dan niet sprake is v ondergeschikt verband gebeurt bij de beoordeling vd
contractuele relatie tussen de betrokkenen.
Krachtlijnen van de historische ontwikkeling van het Belgische arbeidsrecht:
- Ancien Regime – midden 19e eeuw: Liberale economische opvattingen beheersen de arbeidsrelatie. Vrijheid v
arbeid, handel & nijverheid en coalitieverbod beheersen het toneel. Tijdens Ancien regime was er geen sprake v
arbeidsrecht. Het was gwn belangrijk dat de boeren hun taxen betaalden aan de leenheren, voor de rest kon het de
leenheren niets schelen hoe dat hun boeren behandeld werden. Dus een echt arbeidsrecht was er niet.
- Toen kwam de franse revolutie die het feodale systeem over hoop heeft gehaald.
- Tweede helft 19e eeuw: sociale beweging groeit en weet maatregelen ter bescherming vd arbeiders af te dwingen.
Zij gingen pleiten voor betere arbeidsomstandigheden. Stakingen werden absoluut verboden, je kon hiervoor zelf
in de gevangenis vliegen.
- Later steeds meer belang voor socialisten. Sociale zekerheid is uitgevonden door Otto von Bismarck. Socialisten kwamen ook
stilaan terecht in het parlement, maar nog niet zo belangrijk. Toen was er nog geen algemeen stemrecht.
- Na WOI: doorbraak vd politieke democratie. De wet van 24 mei 1921 schafte het stakingsverbod af en garandeerde
de vrijheid van (vak)vereniging. Hier werd de basis dus gelegd voor de ontwikkeling van het collectief arbeidsrecht.
- Einde WOII: werkgevers-en werknemersorganisaties vinden elkaar in het ‘ontwerp v overeenkomst tot sociale
solidariteit’. Werkgever en werknemer gingen van vijanden naar ‘sociale partners’.
- Jaren 80: gekenmerkt door een streven naar deregulering, maar ook wordt steeds duidelijker dat naast werkgevers
en werknemers, de overheid een belangrijke plaats toekomt in het sociale overleg.
- Jaren 2010: invoeren van eenheidsstatuut. Mede door de rechtspraak van het Grondwettelijke Hof wordt het
onderscheid tussen arbeider en bediende afgebouwd.
3
, Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
2. Bronnen van het arbeidsrecht.
- Vervolgens worden de verschillende bronnen van het arbeidsrecht besproken.
A. NATIONALE BRONNEN VAN ARBEIDSRECHT.
De Belgische grondwet
- Het hoogste nationaal recht = de grondwet.
- Art 23 GW: Oplijsting van sociale rechten: recht om een menswaardig leven te leiden, recht op vrije keuze
beroepsarbeid, recht op arbeid, recht op billijke arbeidsvoorwaarden, billijke beloning, recht op informatie, overleg,
collectief onderhandelen, etc.
- Arbeidsrecht = bevoegdheid van de federale overheid, maar er zijn enkele uitzonderingen:
Gemeenschappen: bevoegd voor:
» Gebruik van talen te regelen voor de sociale betrekkingen tussen de werkgevers en hun personeel + voor
aktes en bescheiden (Art 129 §1, 1°, 3° GW).
» Beroepsopleiding, bijscholing, sociale promotie en arbeidsgeneeskunde controleren.
Gewesten: bevoegd voor:
» Arbeidsbemiddeling.
» Arbeidsmarktbegeleiding van rechthebbende op leefloon, de controle op de beschikbaarheid van
werkzoekenden, het doelgroepenbeleid, dienstencheques en het betaalt educatief verlof (=recht aan
werknemers om een pauze te pakken in het bedrijf om een opleiding te gaan volgen; zij mogen niet
ontslagen worden tijdens dat opleidingsverlof).
Opmerking: Uitoefening bevoegdheden vd Vlaamse gemeenschap met krachtens Art 129, 1°, 3° GW: Een decreet v
1973 maakte het gebruik vh Nederlands verplicht voor alle sociale betrekkingen (contracten, etc). Ook alle
personeelsadvertenties moesten in het Nederlands. Het grondwettelijk hof heeft dit arrest in 1995 gedeeltelijk
vernietigd: Stelde dat werkaanbiedingen niet kunnen worden ingelast in het begrip ‘sociale betrekkingen tussen
werkgever en personeel’ dat in GW stond. Een werkaanbieding gaat immers uit v een bepaalde persoon en richt
zich tot een onbepaald aantal personen. Dit deel hield volgend het grondwettelijk hof dus een schending van de
GW in en werd daarom vernietigd.
Lees pg 17-18 boek.
Formele wetten (decreten & ordonnanties).
- Zijn de belangrijkste bron van het arbeidsrecht.
- Toch beperken ze zich vaak tot het vaststellen vd algemene beginselen (kaderwetten), en laten de verdere
regeling over aan KB’s of MB’s.
De eigenlijke rechtsvorming.
- = vorming v rechtsregels niet door demografisch verkozen vergaderingen of door politiek verantwoordelijke
organen, maar wel door de betrokken partijen zelf.
- Hebben een belangrijke plaats in het arbeidsrecht.
- De belangrijkste vorm v eigen rechtsvorming (= autonome rechtsvorming) = zijn de arbeidsreglementen, de
collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO’s).
Arbeidsreglementen:
- In België is het opmaken van een arbeidsreglement verplicht.
- Het regelt de loon- en arbeidsvoorwaarden v alle of bepaalde groepen v werknemers van een bepaald bedrijf of onderdeel
daarvan
Hoewel v zuiver particuliere aard, zijn de bepalingen vh arbeidsreglement bindend vr werkgever en alle
werknemers die eronder vallen, tenzij partijen er via een individuele schriftelijke arbeidsovereenkomst v
afwijken
- Ze worden opgesteld door de ondernemingsraad (= OR) (Art. 11 wet 8april tot instelling vd
arbeidsreglementen, ook wel arbeidsreglementenwet genoemd).
Indien er geen ondernemingsraad is, neemt de werkgever zelf het initiatief (Art 12 arbeidsreglementenwet).
De collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO’s):
- CAO wordt door CAO-wet v 5dec 1969 omschreven als: “een overeenkomst waarbij individuele en collectieve
betrekkingen tussen werkgevers en werknemers in ondernemingen of in een bedrijfstak worden vastgesteld” (= Art
5 CAO-wet.).
- Artikel 5: is een bron die alle domeinen van het sociale recht kan bestrijken.
- CAO kan op 3 niveaus worden afgesloten:
o Op het niveau van het bedrijf
o Op het niveau van de bedrijfstak (per paritair comité)
o Op nationaal niveau.
In het hoofdstuk over het collectief arbeidsrecht zal dieper ingegaan worden op het arbeidsreglement en
de CAO’s.
4
DEEL 1: INLEIDING SOCIAAL RECHT.
1. Sociale wetgeving – sociaal recht
Sociaal recht bestaat uit:
Arbeidsrecht: behandelt de individuele en collectieve betrekkingen tussen werknemers en werkgevers.
Socialezekerheidsrecht: omvat alle stelsels die voorzien in individuele sociale prestaties, solidariteit, risico’s die ertoe
strekken:
o De levensstandaard van de betrokkene te handhaven
o Hem de middelen tot een menswaardig bestaan te verschaffen
o Bepaalde bijzondere kosten op te vangen
Opmerking: Volgens sommigen is de band tussen deze twee groepen zo zwak, dat het begrip ‘sociaal
recht” eigenlijk beter weggelaten kan worden.
Er is geen eenduidige definitie van het sociale recht.
- Dit heeft tot gevolg dat er een heleboel definities zijn vh sociale recht die met elkaar concurreren.
Als men terug nr de historische oorsprong gaat kijken, dan werd het sociaal recht gedefinieerd als: het
geheel v rechtsnormen die een antwoord bieden op de ‘sociale kwestie’ die zich in Europa vanaf de 19e eeuw
stelde, en op de verdere ontwikkelingen die zich desbetreffend in de geïndustrialiseerde landen voordeed.
Sociale kwestie = het waarborgen v/e menswaardig bestaan aan alle mensen. Dit ging in de eerste
plaats over de bescherming van de meest bedreigde categorie, nl. de arbeiders.
Prof H. Lenaerts (Ugent) definieert het sociaal recht als: het geheel v rechtsregelen die het recht op arbeid en
het recht op bestaanszekerheid verzekeren.
De eigenheid en eenheid van het sociaal recht
- Kenmerken die het arbeidsrecht en het sociaalrecht onderscheiden van overige rechtstakken:
(1) Het beschermende karakter van het sociaal recht.
Dit is verbonden aan de sociale kwestie, waarbij het sociale recht in eerste instantie bescherming bood
aan de economisch zwakkere (=arbeiders).
Vandaag de dag is deze functie meer op de achtergrond, maar toch blijft ze aanwezig in het sociale recht
MAAR: dwingend recht (arbr, relatief nietig) vs recht van openbare orde/publiek recht (SZR, abs nietig)
(2) De grote plaats die de ‘sociale partners’ toekomt in de ontwikkeling van het sociaal recht.
Deze autonome regelgeving is het sterkst bij het arbeidsrecht: bij CAO’s worden de betrekkingen tussen
de werkgever en werknemer in ruime mate behandeld.
Het vertoont het voordeel bij te dragen tot de sociale stabiliteit: Men heeft een soort wetgevende
bevoegdheid om regels te maken om een soort sociale vrede te creëren tussen de partners (Want als
jullie zelf regels maken, dan ga je minder vaak ruzie hebben tussen de partijen); maar werpt vragen op v
democratische legitimiteit
(3) Procedurele geschillen in verband met arbeids-en socialezekerheidsrecht ressorteren onder
dezelfde rechtscolleges.
Eigen rechtbanken: arbeidsgerechten en de arbeidshoven.
Ook de eigenheid van het sociaal recht wordt in vraagt gesteld. Dit aangezien:
- Het arbeidsrecht:
Veeleer gezien moet worden als een onderdeel vh economisch recht (samen met het handelsrecht, fiscaal
recht, het vennootschapsrecht, etc.), arbeidsrecht wordt dan gezien als de normering vd verhouding tsn de
onderneming en de productiefactor arbeid
Dit gaat over alle regels rond aanwerving, discriminatie, ontslagrecht, collectief arbeidsrecht, recht v sociale
partners etc.
In hoofdzaak gaat arbeidsrecht over de individuele relatie tussen werknemers en werkgevers waarbij de
staat min of meer buiten blijft.
Dwingend recht (relatieve nietigheid)
- Het socialezekerheidsrecht:
Veeleer thuishoort in het publiekrecht (bestuursrecht).
Dit gaat over alle regels rond sociale prestaties v overheid, sociale bescherming v werknemers,
ziekteverzekering, pensioen, jaarlijkse vakantie etc.
In hoofdzaak gaat het socialezekerheidsrecht over de relatie tussen staat en werknemers.
Openbare orde (absolute nietigheid)
1
,Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
2. Arbeidsrechtbanken en arbeidshoven
Tot de bevoegdheid van de arbeidsrechtbank (in eerste aanleg) en arbeidshoven (in hoger beroep) behoren de
geschillen die betrekking hebben tot:
o Individuele arbeidsovereenkomst
o Geschillen tussen sociaal verzekerde werknemers of zelfstandigen
o Uitvoeringsorganen
o Bijstandsregelingen
De arbeidsgerechten zijn volwaardige autonome rechtscolleges.
- Arbeidsgerechten zijn samengesteld uit een voor het leven benoemde beroepsmagistraat (rechter) + twee
lekenrechters.
Hierbij is de één lekenrechter benoemd door de meest representatieve werknemersvaksorganisaties, en de
andere lekenrechter is benoemd door de meest representatieve wergeversorganisaties.
Ze gaan alle drie moeten oordelen; het oordeel van de meerderheid van de drie geldt.
- Deze samenstelling is anders wanneer het gaat over:
o Een zelfstandige: 2 beroepsmagistraten (rechters) + 1 lekenrechter.
Hierbij is de lekenrechter benoemd op voordracht van de beroepsorganisaties van zelfstandigen
o Personen met een handicap: 1 beroepsmagistraat + twee lekenrechters
Hierbij is de ene lekenrechter benoemd op voordracht van de beroepsorganisaties van zelfstandigen. De
andere op voordracht van de werknemersvakorganisaties.
Er zijn 9 arbeidsrechtbanken en 5 arbeidshoven in België.
Arbeidsrechtbanken zijn niet de meest problematische rechtbanken (niet te lang wachten op vonnis/straf). Het zijn
heel performante rechtbanken. Je moet ongeveer rekenen op een jaar om het vonnis te krijgen.
Naast het arbeidsrecht wordt er soms ook gegrepen naar het burgerlijk procesrecht:
- In zowel eenvoudige als complexe vorm. Zoals een burgerlijk gerecht kan het arbeidsgerecht ook medische en
andere expertises bevelen (Bv. Om de arbeidsongeschiktheid te bewijzen).
Het is mogelijk om in hoger beroep tegen vonnissen van de arbeidsgerechten, bij de arbeidshoven:
- Er kan zelfs in cassatie worden gegaan tegen arresten van de arbeidshoven, bij het Hof van Cassatie.
Hof van Cassatie neemt kennis over alle in laatste aanleg genomen vonnissen + ook over de vonnissen van de
arbeidshoven.
Hof van Cassatie treedt niet op in de beoordeling van de feiten.
» Maar wel: overtredingen van de wet of substantiële of op straffe van nietigheid voorgeschreven vormen.
De kosten van de rechtspleging komen in principe steeds ten laste van de betrokken overheid of instelling,
tenzij het beroep roekeloos of tergend is (Art 1017 GerW.).
Arbeidsgerechten zijn niet bevoegd voor collectieve arbeidsgeschillen:
- Bv. stakingen, ruzies tussen vakbonden, stakingsposten, etc.
Dit soort zaken gaan naar de rechtbank in eerste aanleg.
- De gewone gerechten zijn bevoegd inzake de toepassing van de strafbepaling opgenomen in het sociale recht.
- Inzake administratieve sancties en tuchtsancties zijn de arbeidsgerechten wel bevoegd.
- De burgerlijke rechtbanken blijven bevoegd inzake vorderingen uit onrechtmatige daad.
2
,Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
DEEL 2: ARBEIDSRECHT.
Inleidend hoofdstuk
1. Begrip en historische ontwikkeling.
Het arbeidsrecht behandelt de individuele en collectieve betrekkingen tussen werknemer en werkgever.
- Het bevat rechten en plichten voor werknemer en werkgever
Beschermend recht: ter bescherming vd werknemer (zwakke partij in de arbeidsbetrekking)
- Het arbeidsrecht moeit zich alleen in relatie waarbij de werknemer arbeid uitvoert in een ondergeschikt verband
met de werkgever.
- Zelfstandigen vallen buiten deze categorie en behoren bijgevolg niet tot het arbeidsrecht.
Het verschil tussen zelfstandige arbeid en een arbeidsovereenkomst, is dat een werknemer onder het gezag v
een werkgever arbeid presteert in ondergeschikt verband.
- De notie ‘ondergeschikt’ verband is dus essentieel.
Vroeger stelde men dat er pas spraken kon zijn v een ondergeschikt verband als de werkgever: ‘gezag, leiding
en toezicht’ uitoefende. Hierdoor ontstond er discussie (Bv. over thuisarbeid).
Hof v Cassatie maakte einde aan deze discussie dr te stellen dat leiding en toezicht allebei vallen onder ‘gezag’
Deze interpretatie staat ook in de wet, die enkel nog spreekt van ‘gezag’ (Artikelen. 2,3,4 & 5 AOW).
De belangrijkst wet in het arbeidsrecht is de wet betreffende arbeidsovereenkomsten v 3 juli 1978 =
arbeidsovereenkomstenwet.
- Het is dwingend recht, dus je kan er niet van afwijken: relatieve nietigheid
- Art 2 + 3: Definitie arbeidsovereenkomst:
o Het moet gaan over een werknemer (zelfstandigen kunnen zich nooit beroepen op het recht dat gegeven
wordt aan de werknemers).
o De werknemer moet betaald worden: loon
o Er moet ook gezag zijn.
Om te beoordelen of iemand al dan niet werkt onder gezag en in ondergeschikt verband dient steeds naar
de feitelijke en contractuele relaties gekeken te worden.
De toets of er al dan niet sprake is v ondergeschikt verband gebeurt bij de beoordeling vd
contractuele relatie tussen de betrokkenen.
Krachtlijnen van de historische ontwikkeling van het Belgische arbeidsrecht:
- Ancien Regime – midden 19e eeuw: Liberale economische opvattingen beheersen de arbeidsrelatie. Vrijheid v
arbeid, handel & nijverheid en coalitieverbod beheersen het toneel. Tijdens Ancien regime was er geen sprake v
arbeidsrecht. Het was gwn belangrijk dat de boeren hun taxen betaalden aan de leenheren, voor de rest kon het de
leenheren niets schelen hoe dat hun boeren behandeld werden. Dus een echt arbeidsrecht was er niet.
- Toen kwam de franse revolutie die het feodale systeem over hoop heeft gehaald.
- Tweede helft 19e eeuw: sociale beweging groeit en weet maatregelen ter bescherming vd arbeiders af te dwingen.
Zij gingen pleiten voor betere arbeidsomstandigheden. Stakingen werden absoluut verboden, je kon hiervoor zelf
in de gevangenis vliegen.
- Later steeds meer belang voor socialisten. Sociale zekerheid is uitgevonden door Otto von Bismarck. Socialisten kwamen ook
stilaan terecht in het parlement, maar nog niet zo belangrijk. Toen was er nog geen algemeen stemrecht.
- Na WOI: doorbraak vd politieke democratie. De wet van 24 mei 1921 schafte het stakingsverbod af en garandeerde
de vrijheid van (vak)vereniging. Hier werd de basis dus gelegd voor de ontwikkeling van het collectief arbeidsrecht.
- Einde WOII: werkgevers-en werknemersorganisaties vinden elkaar in het ‘ontwerp v overeenkomst tot sociale
solidariteit’. Werkgever en werknemer gingen van vijanden naar ‘sociale partners’.
- Jaren 80: gekenmerkt door een streven naar deregulering, maar ook wordt steeds duidelijker dat naast werkgevers
en werknemers, de overheid een belangrijke plaats toekomt in het sociale overleg.
- Jaren 2010: invoeren van eenheidsstatuut. Mede door de rechtspraak van het Grondwettelijke Hof wordt het
onderscheid tussen arbeider en bediende afgebouwd.
3
, Samenvatting Sociaal recht 2025-2026
2. Bronnen van het arbeidsrecht.
- Vervolgens worden de verschillende bronnen van het arbeidsrecht besproken.
A. NATIONALE BRONNEN VAN ARBEIDSRECHT.
De Belgische grondwet
- Het hoogste nationaal recht = de grondwet.
- Art 23 GW: Oplijsting van sociale rechten: recht om een menswaardig leven te leiden, recht op vrije keuze
beroepsarbeid, recht op arbeid, recht op billijke arbeidsvoorwaarden, billijke beloning, recht op informatie, overleg,
collectief onderhandelen, etc.
- Arbeidsrecht = bevoegdheid van de federale overheid, maar er zijn enkele uitzonderingen:
Gemeenschappen: bevoegd voor:
» Gebruik van talen te regelen voor de sociale betrekkingen tussen de werkgevers en hun personeel + voor
aktes en bescheiden (Art 129 §1, 1°, 3° GW).
» Beroepsopleiding, bijscholing, sociale promotie en arbeidsgeneeskunde controleren.
Gewesten: bevoegd voor:
» Arbeidsbemiddeling.
» Arbeidsmarktbegeleiding van rechthebbende op leefloon, de controle op de beschikbaarheid van
werkzoekenden, het doelgroepenbeleid, dienstencheques en het betaalt educatief verlof (=recht aan
werknemers om een pauze te pakken in het bedrijf om een opleiding te gaan volgen; zij mogen niet
ontslagen worden tijdens dat opleidingsverlof).
Opmerking: Uitoefening bevoegdheden vd Vlaamse gemeenschap met krachtens Art 129, 1°, 3° GW: Een decreet v
1973 maakte het gebruik vh Nederlands verplicht voor alle sociale betrekkingen (contracten, etc). Ook alle
personeelsadvertenties moesten in het Nederlands. Het grondwettelijk hof heeft dit arrest in 1995 gedeeltelijk
vernietigd: Stelde dat werkaanbiedingen niet kunnen worden ingelast in het begrip ‘sociale betrekkingen tussen
werkgever en personeel’ dat in GW stond. Een werkaanbieding gaat immers uit v een bepaalde persoon en richt
zich tot een onbepaald aantal personen. Dit deel hield volgend het grondwettelijk hof dus een schending van de
GW in en werd daarom vernietigd.
Lees pg 17-18 boek.
Formele wetten (decreten & ordonnanties).
- Zijn de belangrijkste bron van het arbeidsrecht.
- Toch beperken ze zich vaak tot het vaststellen vd algemene beginselen (kaderwetten), en laten de verdere
regeling over aan KB’s of MB’s.
De eigenlijke rechtsvorming.
- = vorming v rechtsregels niet door demografisch verkozen vergaderingen of door politiek verantwoordelijke
organen, maar wel door de betrokken partijen zelf.
- Hebben een belangrijke plaats in het arbeidsrecht.
- De belangrijkste vorm v eigen rechtsvorming (= autonome rechtsvorming) = zijn de arbeidsreglementen, de
collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO’s).
Arbeidsreglementen:
- In België is het opmaken van een arbeidsreglement verplicht.
- Het regelt de loon- en arbeidsvoorwaarden v alle of bepaalde groepen v werknemers van een bepaald bedrijf of onderdeel
daarvan
Hoewel v zuiver particuliere aard, zijn de bepalingen vh arbeidsreglement bindend vr werkgever en alle
werknemers die eronder vallen, tenzij partijen er via een individuele schriftelijke arbeidsovereenkomst v
afwijken
- Ze worden opgesteld door de ondernemingsraad (= OR) (Art. 11 wet 8april tot instelling vd
arbeidsreglementen, ook wel arbeidsreglementenwet genoemd).
Indien er geen ondernemingsraad is, neemt de werkgever zelf het initiatief (Art 12 arbeidsreglementenwet).
De collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO’s):
- CAO wordt door CAO-wet v 5dec 1969 omschreven als: “een overeenkomst waarbij individuele en collectieve
betrekkingen tussen werkgevers en werknemers in ondernemingen of in een bedrijfstak worden vastgesteld” (= Art
5 CAO-wet.).
- Artikel 5: is een bron die alle domeinen van het sociale recht kan bestrijken.
- CAO kan op 3 niveaus worden afgesloten:
o Op het niveau van het bedrijf
o Op het niveau van de bedrijfstak (per paritair comité)
o Op nationaal niveau.
In het hoofdstuk over het collectief arbeidsrecht zal dieper ingegaan worden op het arbeidsreglement en
de CAO’s.
4
