Grondslagen van het recht
In het dagelijks leven zijn we aan het recht onderworpen. In de eerste
plaats verschaffen rechtsregels ons informatie: we kunnen te weten komen
welke rechten en plichten we zelf hebben en welke rechten en plichten
anderen hebben. In de tweede plaats weten we op grond daarvan hoe we
ons behoren te gedragen en wat we mogen verwachten van anderen. In
de derde plaats illustreert het recht hoe ons leven bepaald en gestuurd
wordt.
Rechtssysteem
Juridische regels en juridische instituten fungeren als een systeem dat de
samenleving en het sociale leven ordent en stuurt. Dit ordenen en sturen
is gericht op de verwezenlijking van bepaalde doelstellingen. In de
rechtssociologie onderscheidt men de volgende functies van een
rechtssysteem:
1. Het scheppen van sociale orde. Recht is erop gericht dat in de
samenleving bepaalde vaste gedragspatronen optreden.
2. Het bevorderen van niet-gewelddadige conflictbeslechting. Wanneer
er conflicten zijn in de samenleving biedt het rechtssysteem de
gelegenheid om deze door een objectieve derde (rechter) te laten
beslissen.
3. Het garanderen van de individuele ontplooiing en autonomie van
burgers. Recht biedt individuen de vrijheid om, ook weer binnen
bepaalde grenzen, hun leven in te richten op de manier die ze zelf
kiezen.
4. Het bewerkstelligen van een zo rechtvaardig mogelijke verdeling van
schaarse goederen in de samenleving. Lusten en lasten moeten in
de samenleving eerlijk en doelmatig verdeeld worden.
5. Het kanaliseren van sociale verandering. Het recht kent procedures
om veranderingen op een geordende manier teweeg te laten
brengen. Hierbij hebben leden van de samenleving of hun
vertegenwoordigers inspraak.
De overheid heeft een belangrijke taak bij de verwezenlijking van de
doelstellingen van het rechtssysteem. De staat heeft daarvoor
verschillende organen in het leven geroepen. Deze organen hebben
verschillende functies. De belangrijkste functies zijn: wetgeving, bestuur
en rechtspraak.
Wetgeving is het vaststellen van algemene regels. Het vaststellen van
algemene regels in een samenleving is niet voldoende. Deze regels
moeten ook uitgevoerd en toegepast worden. De tweede belangrijke
staatsfunctie is daarom: bestuur. Bestuur houdt in dat de overheid
overheidsorganen instelt die regels uitvoeren, toepassen of op de naleving
ervan toezien. Tot slot is de rechtspraak een belangrijke functie. De rechter
,is het orgaan dat oordeelt of de overtreding van rechtsregels
daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.
Soorten rechtsregels
Recht bestaat voor een groot deel uit regels die gedrag van burgers
trachten te beïnvloeden en te sturen. Er zijn daarnaast rechtsregels die
betrekking hebben op de organisatie van het rechtssysteem. Dit zijn niet
de enige soorten rechtsregels. Er kunnen nog allerlei andere soorten
onderscheiden worden:
1. Gedragsnormen. Rechtsregels kunnen een gedraging gebieden
(=moet), verbieden (=mag niet) of toestaan (=mag wel, moet niet).
2. Sanctienormen. Een sanctienorm is een regel die aangeeft wat
degene die zich niet aan een gedragsnorm houdt te wachten staat.
De regel specificeert dus welke sanctie kan volgen op een
overtreding van de gedragsnorm.
3. Bevoegdheidsverlenende normen. Bevoegdheidsverlenende normen
geven staatsorganen een bepaalde macht. Die macht kan inhouden
dat een staatsorgaan rechten en plichten vaststelt of bepaalde
handelingen verricht.
4. Definitiebepalingen. Dit zijn bepalingen in een wet waarin de
betekenis van bepaalde termen wordt vastgelegd. Ze geven
duidelijkheid over hoe specifieke woorden of begrippen moeten
worden geïnterpreteerd.
5. Schakelbepalingen. Dit is een juridische bepaling die een koppeling
legt tussen verschillende wetsartikelen of regelingen, zodat regels
uit het ene onderdeel van de wet van toepassing worden verklaard
op een ander onderdeel.
Rechtsregels zijn regels die op een bepaalde tijd in een bepaalde
rechtsgemeenschap voorkomen. Om erachter te komen wat exact bedoeld
wordt met de term voorkomen, wordt er onderscheid gemaakt tussen
positiviteit, gelding en effectiviteit van recht:
Onder ‘positief recht’ wordt verstaan dat het recht in een bepaalde
gemeenschap door mensen vastgesteld of erkend is. Positieve
rechtsregels hebben doorgaans gelding, oftewel zijn verbindend. Dit houdt
in dat een rechtsregel op een bepaalde plaats en tijd voor een bepaalde
groep personen aanspraak op gehoorzaamheid heeft. De rechtsregel legt
rechten, plichten of bevoegdheden vast die in het algemeen juridisch
afdwingbaar zijn. Soms echter is een rechtsregel in strijd met een andere
rechtsregel en wordt hij door de rechter onverbindend verklaard.
,Met ‘effectiviteit van recht’ wordt bedoeld dat het recht in het algemeen
daadwerkelijk gehoorzaamd wordt dan wel daadwerkelijk toegepast of
gehandhaafd wordt. Er zijn rechtsregels waarom niemand zich nog
bekommert. Niemand leeft ze na, terwijl dat feit dat de overheid
stilzwijgend of uitdrukkelijk wordt aanvaard (gedoogbeleid).
Twee betekenissen van recht
Het woord recht wordt in het juridische spraakgebruik in ten minste twee
betekenissen gebruikt: die van objectief recht en die van subjectief recht.
Als gesproken wordt van het staatsrecht, betekent ‘recht’ niet
bevoegdheid of aanspraak. Het betekent dan: geheel van rechtsregels. Het
Nederlandse objectieve recht bestaat uit de verzameling van alle
Nederlandse rechtsregels. Wanneer het woord ‘recht’ wel betekenis geeft
van bevoegdheid of aanspraak wordt deze betekenis aangegeven met de
term subjectief recht. Een subjectief recht komt toe aan een of meer
personen. Aan een breed scala van wetten – behorende tot het objectieve
recht – kunnen burgers subjectieve rechten ontlenen.
In ons rechtssysteem neemt een bepaalde categorie subjectieve rechten
een prominente plaats in: de grondrechten. Naast de zogenoemde
klassieke vrijheidsrechten – die een vrije sfeer van het individu ten
opzichte van de overheid willen waarborgen – kent de Nederlandse
Grondwet de zogenoemde sociale grondrechten. Deze kunnen vooral
worden gezien als een opdracht aan de overheid om essentieel geachte
doeleinden na te streven.
Twee kanten van het subjectieve recht
Voor de rechthebbende betekent het subjectieve recht een ‘mogen’ of een
‘aanspraak’. Dit kan men de positieve kant van het subjectieve recht
noemen. Een subjectief recht heeft ook een andere kant. Anderen moeten
het subjectieve recht respecteren.
Soms correspondeert met het subjectieve recht van de één een specifieke
rechtsplicht van een ander of van anderen. Er is dan niet alleen sprake van
een algemene plicht om het subjectieve recht te respecteren, maar voor
een bepaald persoon een plicht om het subjectieve recht te realiseren. In
plaats van iets niet te doen (het subjectieve recht respecteren) bestaat er
juist de plicht om iets te doen.
Subjectief recht en objectief recht staan niet los van elkaar. Subjectieve
rechten berusten op het objectieve recht. Iemand heeft bevoegdheden,
rechten en plichten, wanneer deze gebaseerd kunnen worden op
rechtsregels die behoren tot het objectieve recht.
Dwingend en aanvullend recht
Onder regels van dwingend recht wordt verstaan: rechtsregels waar de
betrokkenen niet van mogen afwijken. Regels van aanvullend recht zijn
, rechtsregels waar betrokkenen juist wel van mogen afwijken, bijvoorbeeld
door een overeenkomst te sluiten. Aanvullend recht komt pas aan de orde
wanneer de betrokkenen niet onderling een regeling voor hun onderlinge
relatie hebben getroffen. Regels van aanvullend recht zijn vooral van
belang, omdat in het dagelijks leven partijen hun juridische relatie vaak
nauwelijks regelen. Met de regels van aanvullend recht geeft de wetgever
dus een juridisch stramien voor de talrijke gevallen waarin partijen niet
uitdrukkelijk hebben bepaald in welke rechtsverhouding ze tot elkaar
staan. Het rechtsgebied waarop we regels van aanvullend recht vooral
aantreffen, is het bestuursrecht en het verbintenissenrecht.
Verbintenisrechtelijke bepalingen zijn aanvullend recht, tenzij uit de
wettekst of anderszins blijkt dat ze een dwingendrechtelijk karakter
hebben.
Een regel die het algemeen belang raakt, is meestal dwingend recht. Dat
geldt ook voor een regel die betrekking heeft op de openbare orde of
goede zeden.
Formeel en materieel recht
Regels van materieel recht (oftewel inhoudelijk recht) geven aan welke
rechten, plichten en bevoegdheden de burgers tot wie de regel zich richt
aan die regel kunnen ontlenen. Het gaat dus om regels die betrekking
hebben op de inhoud van de rechten, plichten en bevoegdheden.
Materieel recht is onder andere te vinden in het BW, het Wetboek van
Strafrecht en de Grondwet.
Met formeel recht duidt men de regels aan waarmee materiële rechten
kunnen worden gehandhaafd, kunnen worden waargemaakt. Het
onderscheid tussen materieel recht en formeel recht correspondeert met
dat tussen regels die aangeven welke rechten en plichten er zijn en de
regels die aangeven hoe men zijn recht kan halen bij de rechter.
Formeel recht bestaat allereerst uit procesrecht. Dat zijn regels die
aangeven hoe het materiële recht gehandhaafd kan worden als dat
geschonden is. Het bevat bepalingen die aangeven welke rechter bevoegd
is, wat voor soort kwesties men aan hem kan voorleggen en op welke
wijze een procedure gevoerd moet worden. Procesrecht komt in drie
verschillende rechtsgebieden voor: het burgerlijk procesrecht,
bestuursprocesrecht en het strafprocesrecht. Er is verder ook nog
internationaal procesrecht.
Internationaal en nationaal recht
Onder internationaal recht wordt verstaan: rechtsregels die staten of
internationale organisaties hebben vastgesteld of die internationaal
In het dagelijks leven zijn we aan het recht onderworpen. In de eerste
plaats verschaffen rechtsregels ons informatie: we kunnen te weten komen
welke rechten en plichten we zelf hebben en welke rechten en plichten
anderen hebben. In de tweede plaats weten we op grond daarvan hoe we
ons behoren te gedragen en wat we mogen verwachten van anderen. In
de derde plaats illustreert het recht hoe ons leven bepaald en gestuurd
wordt.
Rechtssysteem
Juridische regels en juridische instituten fungeren als een systeem dat de
samenleving en het sociale leven ordent en stuurt. Dit ordenen en sturen
is gericht op de verwezenlijking van bepaalde doelstellingen. In de
rechtssociologie onderscheidt men de volgende functies van een
rechtssysteem:
1. Het scheppen van sociale orde. Recht is erop gericht dat in de
samenleving bepaalde vaste gedragspatronen optreden.
2. Het bevorderen van niet-gewelddadige conflictbeslechting. Wanneer
er conflicten zijn in de samenleving biedt het rechtssysteem de
gelegenheid om deze door een objectieve derde (rechter) te laten
beslissen.
3. Het garanderen van de individuele ontplooiing en autonomie van
burgers. Recht biedt individuen de vrijheid om, ook weer binnen
bepaalde grenzen, hun leven in te richten op de manier die ze zelf
kiezen.
4. Het bewerkstelligen van een zo rechtvaardig mogelijke verdeling van
schaarse goederen in de samenleving. Lusten en lasten moeten in
de samenleving eerlijk en doelmatig verdeeld worden.
5. Het kanaliseren van sociale verandering. Het recht kent procedures
om veranderingen op een geordende manier teweeg te laten
brengen. Hierbij hebben leden van de samenleving of hun
vertegenwoordigers inspraak.
De overheid heeft een belangrijke taak bij de verwezenlijking van de
doelstellingen van het rechtssysteem. De staat heeft daarvoor
verschillende organen in het leven geroepen. Deze organen hebben
verschillende functies. De belangrijkste functies zijn: wetgeving, bestuur
en rechtspraak.
Wetgeving is het vaststellen van algemene regels. Het vaststellen van
algemene regels in een samenleving is niet voldoende. Deze regels
moeten ook uitgevoerd en toegepast worden. De tweede belangrijke
staatsfunctie is daarom: bestuur. Bestuur houdt in dat de overheid
overheidsorganen instelt die regels uitvoeren, toepassen of op de naleving
ervan toezien. Tot slot is de rechtspraak een belangrijke functie. De rechter
,is het orgaan dat oordeelt of de overtreding van rechtsregels
daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.
Soorten rechtsregels
Recht bestaat voor een groot deel uit regels die gedrag van burgers
trachten te beïnvloeden en te sturen. Er zijn daarnaast rechtsregels die
betrekking hebben op de organisatie van het rechtssysteem. Dit zijn niet
de enige soorten rechtsregels. Er kunnen nog allerlei andere soorten
onderscheiden worden:
1. Gedragsnormen. Rechtsregels kunnen een gedraging gebieden
(=moet), verbieden (=mag niet) of toestaan (=mag wel, moet niet).
2. Sanctienormen. Een sanctienorm is een regel die aangeeft wat
degene die zich niet aan een gedragsnorm houdt te wachten staat.
De regel specificeert dus welke sanctie kan volgen op een
overtreding van de gedragsnorm.
3. Bevoegdheidsverlenende normen. Bevoegdheidsverlenende normen
geven staatsorganen een bepaalde macht. Die macht kan inhouden
dat een staatsorgaan rechten en plichten vaststelt of bepaalde
handelingen verricht.
4. Definitiebepalingen. Dit zijn bepalingen in een wet waarin de
betekenis van bepaalde termen wordt vastgelegd. Ze geven
duidelijkheid over hoe specifieke woorden of begrippen moeten
worden geïnterpreteerd.
5. Schakelbepalingen. Dit is een juridische bepaling die een koppeling
legt tussen verschillende wetsartikelen of regelingen, zodat regels
uit het ene onderdeel van de wet van toepassing worden verklaard
op een ander onderdeel.
Rechtsregels zijn regels die op een bepaalde tijd in een bepaalde
rechtsgemeenschap voorkomen. Om erachter te komen wat exact bedoeld
wordt met de term voorkomen, wordt er onderscheid gemaakt tussen
positiviteit, gelding en effectiviteit van recht:
Onder ‘positief recht’ wordt verstaan dat het recht in een bepaalde
gemeenschap door mensen vastgesteld of erkend is. Positieve
rechtsregels hebben doorgaans gelding, oftewel zijn verbindend. Dit houdt
in dat een rechtsregel op een bepaalde plaats en tijd voor een bepaalde
groep personen aanspraak op gehoorzaamheid heeft. De rechtsregel legt
rechten, plichten of bevoegdheden vast die in het algemeen juridisch
afdwingbaar zijn. Soms echter is een rechtsregel in strijd met een andere
rechtsregel en wordt hij door de rechter onverbindend verklaard.
,Met ‘effectiviteit van recht’ wordt bedoeld dat het recht in het algemeen
daadwerkelijk gehoorzaamd wordt dan wel daadwerkelijk toegepast of
gehandhaafd wordt. Er zijn rechtsregels waarom niemand zich nog
bekommert. Niemand leeft ze na, terwijl dat feit dat de overheid
stilzwijgend of uitdrukkelijk wordt aanvaard (gedoogbeleid).
Twee betekenissen van recht
Het woord recht wordt in het juridische spraakgebruik in ten minste twee
betekenissen gebruikt: die van objectief recht en die van subjectief recht.
Als gesproken wordt van het staatsrecht, betekent ‘recht’ niet
bevoegdheid of aanspraak. Het betekent dan: geheel van rechtsregels. Het
Nederlandse objectieve recht bestaat uit de verzameling van alle
Nederlandse rechtsregels. Wanneer het woord ‘recht’ wel betekenis geeft
van bevoegdheid of aanspraak wordt deze betekenis aangegeven met de
term subjectief recht. Een subjectief recht komt toe aan een of meer
personen. Aan een breed scala van wetten – behorende tot het objectieve
recht – kunnen burgers subjectieve rechten ontlenen.
In ons rechtssysteem neemt een bepaalde categorie subjectieve rechten
een prominente plaats in: de grondrechten. Naast de zogenoemde
klassieke vrijheidsrechten – die een vrije sfeer van het individu ten
opzichte van de overheid willen waarborgen – kent de Nederlandse
Grondwet de zogenoemde sociale grondrechten. Deze kunnen vooral
worden gezien als een opdracht aan de overheid om essentieel geachte
doeleinden na te streven.
Twee kanten van het subjectieve recht
Voor de rechthebbende betekent het subjectieve recht een ‘mogen’ of een
‘aanspraak’. Dit kan men de positieve kant van het subjectieve recht
noemen. Een subjectief recht heeft ook een andere kant. Anderen moeten
het subjectieve recht respecteren.
Soms correspondeert met het subjectieve recht van de één een specifieke
rechtsplicht van een ander of van anderen. Er is dan niet alleen sprake van
een algemene plicht om het subjectieve recht te respecteren, maar voor
een bepaald persoon een plicht om het subjectieve recht te realiseren. In
plaats van iets niet te doen (het subjectieve recht respecteren) bestaat er
juist de plicht om iets te doen.
Subjectief recht en objectief recht staan niet los van elkaar. Subjectieve
rechten berusten op het objectieve recht. Iemand heeft bevoegdheden,
rechten en plichten, wanneer deze gebaseerd kunnen worden op
rechtsregels die behoren tot het objectieve recht.
Dwingend en aanvullend recht
Onder regels van dwingend recht wordt verstaan: rechtsregels waar de
betrokkenen niet van mogen afwijken. Regels van aanvullend recht zijn
, rechtsregels waar betrokkenen juist wel van mogen afwijken, bijvoorbeeld
door een overeenkomst te sluiten. Aanvullend recht komt pas aan de orde
wanneer de betrokkenen niet onderling een regeling voor hun onderlinge
relatie hebben getroffen. Regels van aanvullend recht zijn vooral van
belang, omdat in het dagelijks leven partijen hun juridische relatie vaak
nauwelijks regelen. Met de regels van aanvullend recht geeft de wetgever
dus een juridisch stramien voor de talrijke gevallen waarin partijen niet
uitdrukkelijk hebben bepaald in welke rechtsverhouding ze tot elkaar
staan. Het rechtsgebied waarop we regels van aanvullend recht vooral
aantreffen, is het bestuursrecht en het verbintenissenrecht.
Verbintenisrechtelijke bepalingen zijn aanvullend recht, tenzij uit de
wettekst of anderszins blijkt dat ze een dwingendrechtelijk karakter
hebben.
Een regel die het algemeen belang raakt, is meestal dwingend recht. Dat
geldt ook voor een regel die betrekking heeft op de openbare orde of
goede zeden.
Formeel en materieel recht
Regels van materieel recht (oftewel inhoudelijk recht) geven aan welke
rechten, plichten en bevoegdheden de burgers tot wie de regel zich richt
aan die regel kunnen ontlenen. Het gaat dus om regels die betrekking
hebben op de inhoud van de rechten, plichten en bevoegdheden.
Materieel recht is onder andere te vinden in het BW, het Wetboek van
Strafrecht en de Grondwet.
Met formeel recht duidt men de regels aan waarmee materiële rechten
kunnen worden gehandhaafd, kunnen worden waargemaakt. Het
onderscheid tussen materieel recht en formeel recht correspondeert met
dat tussen regels die aangeven welke rechten en plichten er zijn en de
regels die aangeven hoe men zijn recht kan halen bij de rechter.
Formeel recht bestaat allereerst uit procesrecht. Dat zijn regels die
aangeven hoe het materiële recht gehandhaafd kan worden als dat
geschonden is. Het bevat bepalingen die aangeven welke rechter bevoegd
is, wat voor soort kwesties men aan hem kan voorleggen en op welke
wijze een procedure gevoerd moet worden. Procesrecht komt in drie
verschillende rechtsgebieden voor: het burgerlijk procesrecht,
bestuursprocesrecht en het strafprocesrecht. Er is verder ook nog
internationaal procesrecht.
Internationaal en nationaal recht
Onder internationaal recht wordt verstaan: rechtsregels die staten of
internationale organisaties hebben vastgesteld of die internationaal
