WEEK 1
Hoofdstuk 1 Leerboek
De alfawetenschappen houdt zich bezig met de aard en betekenis van de natuurlijke, sociale en
culturele werkelijkheid. Recht en ethiek hebben een voorschrijvend karakter.
Ethiek bezint zich op de vraag wat het goede leven is, hoe de mens in zijn levensvoering het beste
aan zijn opdracht/bestemming/plicht voldoet, welke waarden daarbij gelden en tot welke
handelingsaanwijzingen de waarden leiden (eerlijkheid, betrouwbaarheid etc.)
Positieve recht = geheel van het geldende recht op enig moment.
Rechtsbronnen:
- Internationale verdragen
- Grondwet
- Wetten
- AMvB’s
- Verordeningen
- Jurisprudentie
- Gewoonte
Gezondheidszorg krijgt meer te maken met recht:
1. Recht bakent de grenzen af die de arts in acht dient te nemen
2. Rechtsregels over de structuur van de gezondheidszorg
3. Medisch handelen door de arts wordt begrepen en beleefd in aan het recht ontleende
begrippen
Regelgeving omvat meer dan wetgeving en andere overheidsregelgeving. Er is een stroom van
normatieve documenten: richtlijnen, protocollen, standaarden, codes etc. Dit wordt door de
beroepsgroep zelf opgelegd. Het is beschrijvend, codi cerend en systematiserend.
Gezondheidsrecht is een horizontaal specialisme, het valt dus niet onder de klassieke
deelgebieden van het recht.
Gezondheidsrecht = geheel van rechtsregels dat betrekking heeft op de zorg voor de gezondheid
en de toepassing van overig burgerlijk, bestuurs- en strafrecht in dat verband.
Tuchtrecht is sanctierecht en heeft in dat opzicht verwantschap met het strafrecht. Het heeft als
doel de bewaking, bevestiging en de actualisering van de speci eke professionele normen door
middel van sanctioneren van normoverschrijdingen door beroepsbeoefenaren. Het kan zowel
privaat- als publiekrechtelijk zijn.
Hoofdstuk 15 Leerboek
Recht en ethiek willen de werkelijkheid niet beschrijven, verklaren en voorspellen maar hoe de
werkelijkheid behoort te zijn. De ethiek richt zich in volle omvang op verhoudingen tussen mensen
voor zover mensen verantwoordelijk zijn voor het bestaan en de vormgeving van die
verhoudingen. Daarmee is zij omvattender dan het recht, dat zich beperkt tot vooraf bepaalde
aspecten van verhoudingen tussen mensen.
Juridische normering is wenselijk wanneer de meerderheid van de samenleving van oordeel is dat
naleving van een norm door alle burgers zo essentieel is, dat het niet aan de verantwoordelijkheid
van de individuele burger kan worden overgelaten de norm in acht te nemen. De normen die door
het recht worden gehandhaafd, zijn essentieel voor het functioneren van de samenleving.
Vanwege de gemeenschappelijke betrokkenheid is de conclusie dat de betrokkenheid van
gezondheidsrecht en medische sheik op elkaar groter is dan de onderlinge betrokkenheid van
recht en ethiek in het algemeen.
Natuurrecht = de rechtvaardigheid van recht
Met bedsensoren en buren de vergrijzing te lijf
Een zorgorganisatie experimenteert met technologische innovaties om de druk van de vergrijzing
op de ouderenzorg te verlichten. Voorbeelden zijn polsbandjes, slimme vloeren, bedsensoren,
medicatiebrillen, incontinentiebroeken en hulpmiddelen zoals de HelpSoq. Deze toepassingen
besparen tijd, verminderen fouten en verbeteren de kwaliteit van zorg. Dankzij een samenwerking
met zorgverzekeraar CZ heeft tanteLouise ruimte om te experimenteren en worden succesvolle
innovaties landelijk gedeeld.
Toch benadrukken deskundigen dat technologie alleen niet genoeg is. Implementatie wordt
belemmerd door regelgeving, nanciering en terughoudendheid van zorgprofessionals. Bovendien
fi fi fi
,zijn er ethische vragen, bijvoorbeeld over autonomie en besluitvorming van ouderen. Sociale
innovatie is daarom net zo belangrijk: betrokkenheid van familie, mantelzorgers en buren is nodig
om signalen van sensoren op te vangen en ouderen langer zelfstandig te laten wonen.
Het nieuwe programma ‘Van ThuisUit' speelt hierop in met een dagcentrum waar ouderen
vaardigheden oefenen om thuisredzaam te blijven. De kernboodschap: de vergrijzingsgolf vraagt
om een combinatie van technologie, sociale cohesie en een herinrichting van de zorg.
Je raakt zo niet alleen de patient en de arts, je ontwricht de samenleving
Een amendement in de Asielnoodmaatregelenwet dreigt medische zorg aan ongedocumenteerde
mensen strafbaar te maken. Hoewel deskundigen de kans klein achten dat dit werkelijkheid wordt
– onder meer vanwege strijd met mensenrechten en de Zorgverzekeringswet – veroorzaakt het
veel onrust. Artsen benadrukken hun zorgplicht en weigeren patiënten in de steek te laten.
Hoogleraren gezondheidsrecht Johan Legemaate en Brigit Toebes verwachten dat de Raad van
State en de Eerste Kamer het voorstel zullen blokkeren. Toebes pleit er wel voor om de zorgplicht
steviger wettelijk vast te leggen, zodat iedereen in Nederland recht op medische zorg behoudt. Zij
waarschuwt dat het amendement de artseneed en het vertrouwen in de medische professie
ondermijnt.
Universitair hoofddocent Marleen Bekker ziet het voorstel als onderdeel van een bredere politieke
trend waarbij overheden de onafhankelijkheid van professionals aantasten. Volgens haar leidt dit
niet alleen tot gezondheidsrisico’s, maar ook tot maatschappelijke ontwrichting. Zij roept artsen
en beroepsverenigingen op om hun invloed aan te wenden om de plannen te stoppen.
Het amendement lijkt juridisch en maatschappelijk onhaalbaar, maar maakt duidelijk dat de
medische zorgplicht in Nederland kwetsbaar is en mogelijk sterker verankerd moet worden.
Donorlichaam gezocht voor hoofd
In 2017 werd aangekondigd dat de Italiaanse chirurg Sergio Canavero de eerste menselijke
hoofdtransplantatie wilde uitvoeren, met als vrijwillige patiënt de 31-jarige Valery, die lijdt aan een
ernstige spierziekte. De operatie, die circa dertig uur zou duren en tientallen miljoenen euro’s kost,
vereist een team van 150 medici. Het plan roept veel discussie op: sommigen zien een doorbraak
die patiënten nieuw leven kan geven, anderen noemen het onhaalbaar en vergelijken Canavero
met Frankenstein.
Naast medische en technische uitdagingen zijn er ook juridische en ethische vragen: wie is de
donor en wie de ontvanger, wat betekent dit voor het erfrecht en ouderschap, en hoe verhoudt dit
zich tot de Wet op de orgaandonatie, die geen rekening houdt met hele lichaamstransplantaties.
Bovendien is er een groot tekort aan donorlichamen.
Sensoren in de thuissituatie
De verwachting is dat sensortechnologie mensen helpt langer zelfstandig thuis te wonen, vooral
ouderen, maar onderzoek toont dit nog niet overtuigend aan. Inpassing in de zorgpraktijk is vaak
lastig en de relevantie verschilt per doelgroep.
Verwachte voordelen:
- Zelfstandigheid vergroten en afhankelijkheid van zorg verminderen, vooral bij ouderen met
dementie.
- Verbetering van veiligheid, gemak, comfort en kwaliteit van leven.
- Daling van zorgkosten door minder beroep op formele zorg, vooral via valpreventie en
leefstijlmonitoring.
- Alternatief voor ingrijpender vormen van onvrijwillige zorg (bijv. gps-tracker i.p.v. xatie of
camera’s).
- Meer rust en tijd voor mantelzorgers en zorgverleners door toezicht op afstand.
- Leefstijlmonitoring maakt maatwerk mogelijk door inzicht in dagelijkse patronen.
Onderzoek naar praktijkervaringen:
- Weinig studies, vaak met beperkte opzet en vooral gericht op mantelzorgers.
- Toepassing vooral bij ouderen met beginnende dementie, vaak in tijdelijke pilots.
- Innovators, zorgorganisaties en ontwikkelaars spelen een grote rol; functies zijn moeilijk te
beoordelen en kwaliteit van consumententoepassingen is vaak laag.
- Geen bewijs dat sensoren zelfstandig wonen verlengen; relevantie is beperkt tot een kleine
groep kwetsbare ouderen.
fi
,- Mantelzorgers ervaren vooral voordelen: stressvermindering, groter gevoel van controle en
uitstel van opname.
- Voor bewoners zelf vaak weinig directe meerwaarde, al kan het indirect helpen (bv. door
signalen te geven die zij zelf niet kunnen verwoorden).
- Monitoring helpt vooral bij het signaleren van geleidelijke veranderingen, niet zozeer bij acute
ongevallen.
Aansluiting bij zorgpraktijk en werken met data:
- Technische problemen (onnauwkeurige signalen, haperende systemen, te veel of te weinig
meldingen) leiden tot stress en afhaken van gebruikers.
- Mantelzorgers en zorgverleners moeten wennen en hebben scholing en ondersteuning nodig.
- Alleen betere sensoren zijn niet genoeg: systemen moeten anticiperen, personaliseren en de
gebruiker actief betrekken.
- nterpretatie van data is cruciaal: alerts krijgen betekenis pas in de context van iemands
leefwijze.
Ontwikkeling en implementatie:
- Er is vaak een mismatch tussen aanbod en behoeften van bewoners, mantelzorgers en
zorgverleners.
- Veel toepassingen zijn gedreven door technologische innovatie (technology push) en sluiten
onvoldoende aan bij de vraag (market pull).
- Betrekken van gebruikers bij ontwikkeling en implementatie is essentieel voor acceptatie en
succes.
De verwachting is dat sensortechnologie mensen helpt langer zelfstandig thuis te wonen, vooral
ouderen, maar onderzoek toont dit nog niet overtuigend aan. Inpassing in de zorgpraktijk is vaak
lastig en de relevantie verschilt per doelgroep.
Sensortechnologie kan bijdragen aan veiligheid, zelfstandigheid en zorgondersteuning, maar roept
vooral bij monitoring en toezicht belangrijke ethische vragen op.
Verdeling van lasten en baten:
- Bewoners ervaren voordelen zoals veiligheid en ondersteuning, maar ook risico’s als
privacyverlies en betutteling.
- Mantelzorgers krijgen meer geruststelling en minder zorglast, maar technologie kan leiden tot
bemoeizucht.
- Zorgverleners hebben baat bij e ciëntere zorg, mits het hun werk niet verzwaart.
- Maatschappelijk spelen kostenbesparing en uitstel van dure zorg een rol.
Bescherming van het individu:
- Autonomie kan versterkt worden, maar ook onder druk komen te staan door afhankelijkheid of
controle.
- Toestemming (informed consent) is vaak moeilijk te waarborgen, vooral bij kwetsbare of niet-
wilsbekwame personen. Rolling consent kan hierbij helpen.
- Monitoring kan als vrijheidsbeperking worden ervaren, ook al is het soms minder ingrijpend dan
alternatieven.
- Privacy en databeveiliging zijn kwetsbaar door risico’s op datalekken, misbruik en gebrek aan
duidelijke afspraken.
Bescherming van zorgrelatie en thuisomgeving:
- Zorgrelaties kunnen verschralen door minder contactmomenten en de nadruk op meetbare
gegevens, maar ook verlichting van zorglast en nieuwe gespreksmogelijkheden bieden.
- Thuis kan technologie stigmatiserend of vervreemdend werken, vooral als ze te zichtbaar of
juist onopgemerkt aanwezig is.
Bescherming van maatschappelijke waarden:
- Toegankelijkheid en betaalbaarheid zijn ongelijk verdeeld; vergoedingen verschillen per
gemeente en niet iedereen heeft de middelen of vaardigheden om met technologie om te gaan.
- Er bestaat risico op sociale ongelijkheid en uitsluiting, juist bij de kwetsbare groepen die
sensortechnologie het meest nodig hebben.
- Solidariteit en inclusiviteit zijn noodzakelijk om rechtvaardige zorg te waarborgen.
ffi
, Er zijn verschillende aandachtspunten om ethisch verantwoorde ontwikkeling en inzet van sensor
technologie te bevorderen:
- Onderzoek naar langetermijne ecten nodig
- Bescherming van privacy en autonomies van zorgontvanger
- Zorgvuldige waardeafweging en terughoudendheid
Hoofdstuk 1 Handboek
Zoals al het recht is ook het gezondheidsrecht in belangrijke mate gebaseerd op morele
uitgangspunten (respect voor autonomie, rechtvaardigheid, niet-schaden en weldoen).
Rechtsbeginselen zijn niet in alle opzichten gelijk aan morele beginselen. Ethische opvattingen
kunnen via gewoonterecht en rechtspraak juridische gelding krijgen. De wet kan haar kracht
verliezen wanneer er spanning ontstaat met ethische waarden.
Binnen het gezondheidsrecht is er sprake van zelfregulering, dit houdt in dat zij zelf vaststellen
welke regels en normen zij in acht nemen (autonoom recht). Deze regels hebben interne werking
en externe werking als het wordt geaccepteerd. Het kan ook zo zijn dat de wet een kader/
uitgangspunten voor zelfregulering geeft. Dit noemen we dan geconditioneerde zelfregulering.
Rechtsbeginselen = normen die aan het positieve recht ten grondslag liggen. Rechtsbeginselen
zijn van groot belang, omdat zij het rechtvaardigheidsgehalte van het recht kunnen toetsen en
aanwijzingen kunnen geven voor toekomstig recht. Positivering van rechtsbeginselen heeft voor-
en nadelen. Voordeel is concretere kenbaarheid en mogelijk ook afdwingbaarheid, nadeel is dat
door formulering beperking plaatsvindt. Door opname in het rechtssysteem worden aspecten van
het rechtsbeginsel harder gemaakt, maar daarbij treedt soms wel verlies van inhoud en exibiliteit
op. Er geldt tegenwoordig voor elk grondrecht dat de overheid de nodige stappen moet nemen
om het te respecteren, te beschermen en te verwezenlijken.
Beginselen die in het gezondheidsrecht belangrijk zijn:
- Zelfbeschikkingsrecht: mag niet leiden tot schade bij anderen. Iedereen heeft het, ook
minderjarigen en handelingsonbekwame.
- Beschermingsbeginsel: het nemen van verantwoordelijkheid voor diegenen die zorg/hulp
behoeven. Bescherming en solidariteit hangen nauw samen.
- Gelijkheidsbeginsel: iedereen kan aanspraak maken op een behandeling die getuigt van gelijk
respect voor ieders waardigheid.
Recht op gezondheidszorg = de verantwoordelijkheid van de overheid om enerzijds de
gezondheid van haar burgers te beschermen en te bevorderen en anderzijds erop toe te zien dat
gezondheidszorg beschikbaar is voor degenen die deze op een bepaald moment behoeven.
Dit recht is in sommige gevallen afdwingbaar.
Gezondheidszorg wordt verleend door professionals. Hoe goed de verleende zorg is, wordt
bepaald door hun handelen. Volgens een van de kernbepalingen van de WGBO (art. 7:453 BW)
moet de hulpverlener bij zijn werkzaamheden de zorg van een goed hulpverlener in acht nemen
en daarbij handelen ‘in overeenstem- ming met de op hem rustende verantwoordelijkheid,
voortvloeiend uit de voor hulpverleners geldende professionele standaard’. De professionele
standaard is daarmee een belangrijk uitgangspunt van het gezondheidsrecht. Het houdt niet
alleen in dat de hulp- verlener zelf volgens die standaard moet handelen, maar ook dat de
samenleving hem daartoe – in het belang van goede zorg – in staat moet stellen. De professionele
standaard omvat enerzijds de medisch-wetenschappelijke inzichten en de ervaring die de
beroepsgroep met medische handelingen heeft opgedaan (ook wel de medisch-professionele
standaard genoemd), en anderzijds de rechten van de patiënt en andere maatschappelijke
regelingen die op de hulpverlening van toepassing zijn.
De medisch-professionele standaard:
- Dit zijn normen die voortkomen uit medisch-wetenschappelijke inzichten en de ervaring van de
beroepsgroep.
- Het gaat om de vraag: ‘wat is goed en verantwoord medisch handelen volgens de stand van de
wetenschap en de praktijkervaring?’
- Deze normen worden grotendeels door de artsen zelf en hun beroepsorganisaties vastgesteld.
- Voorbeelden: richtlijnen, protocollen, standaarden voor behandeling of diagnose.
ff fl
Hoofdstuk 1 Leerboek
De alfawetenschappen houdt zich bezig met de aard en betekenis van de natuurlijke, sociale en
culturele werkelijkheid. Recht en ethiek hebben een voorschrijvend karakter.
Ethiek bezint zich op de vraag wat het goede leven is, hoe de mens in zijn levensvoering het beste
aan zijn opdracht/bestemming/plicht voldoet, welke waarden daarbij gelden en tot welke
handelingsaanwijzingen de waarden leiden (eerlijkheid, betrouwbaarheid etc.)
Positieve recht = geheel van het geldende recht op enig moment.
Rechtsbronnen:
- Internationale verdragen
- Grondwet
- Wetten
- AMvB’s
- Verordeningen
- Jurisprudentie
- Gewoonte
Gezondheidszorg krijgt meer te maken met recht:
1. Recht bakent de grenzen af die de arts in acht dient te nemen
2. Rechtsregels over de structuur van de gezondheidszorg
3. Medisch handelen door de arts wordt begrepen en beleefd in aan het recht ontleende
begrippen
Regelgeving omvat meer dan wetgeving en andere overheidsregelgeving. Er is een stroom van
normatieve documenten: richtlijnen, protocollen, standaarden, codes etc. Dit wordt door de
beroepsgroep zelf opgelegd. Het is beschrijvend, codi cerend en systematiserend.
Gezondheidsrecht is een horizontaal specialisme, het valt dus niet onder de klassieke
deelgebieden van het recht.
Gezondheidsrecht = geheel van rechtsregels dat betrekking heeft op de zorg voor de gezondheid
en de toepassing van overig burgerlijk, bestuurs- en strafrecht in dat verband.
Tuchtrecht is sanctierecht en heeft in dat opzicht verwantschap met het strafrecht. Het heeft als
doel de bewaking, bevestiging en de actualisering van de speci eke professionele normen door
middel van sanctioneren van normoverschrijdingen door beroepsbeoefenaren. Het kan zowel
privaat- als publiekrechtelijk zijn.
Hoofdstuk 15 Leerboek
Recht en ethiek willen de werkelijkheid niet beschrijven, verklaren en voorspellen maar hoe de
werkelijkheid behoort te zijn. De ethiek richt zich in volle omvang op verhoudingen tussen mensen
voor zover mensen verantwoordelijk zijn voor het bestaan en de vormgeving van die
verhoudingen. Daarmee is zij omvattender dan het recht, dat zich beperkt tot vooraf bepaalde
aspecten van verhoudingen tussen mensen.
Juridische normering is wenselijk wanneer de meerderheid van de samenleving van oordeel is dat
naleving van een norm door alle burgers zo essentieel is, dat het niet aan de verantwoordelijkheid
van de individuele burger kan worden overgelaten de norm in acht te nemen. De normen die door
het recht worden gehandhaafd, zijn essentieel voor het functioneren van de samenleving.
Vanwege de gemeenschappelijke betrokkenheid is de conclusie dat de betrokkenheid van
gezondheidsrecht en medische sheik op elkaar groter is dan de onderlinge betrokkenheid van
recht en ethiek in het algemeen.
Natuurrecht = de rechtvaardigheid van recht
Met bedsensoren en buren de vergrijzing te lijf
Een zorgorganisatie experimenteert met technologische innovaties om de druk van de vergrijzing
op de ouderenzorg te verlichten. Voorbeelden zijn polsbandjes, slimme vloeren, bedsensoren,
medicatiebrillen, incontinentiebroeken en hulpmiddelen zoals de HelpSoq. Deze toepassingen
besparen tijd, verminderen fouten en verbeteren de kwaliteit van zorg. Dankzij een samenwerking
met zorgverzekeraar CZ heeft tanteLouise ruimte om te experimenteren en worden succesvolle
innovaties landelijk gedeeld.
Toch benadrukken deskundigen dat technologie alleen niet genoeg is. Implementatie wordt
belemmerd door regelgeving, nanciering en terughoudendheid van zorgprofessionals. Bovendien
fi fi fi
,zijn er ethische vragen, bijvoorbeeld over autonomie en besluitvorming van ouderen. Sociale
innovatie is daarom net zo belangrijk: betrokkenheid van familie, mantelzorgers en buren is nodig
om signalen van sensoren op te vangen en ouderen langer zelfstandig te laten wonen.
Het nieuwe programma ‘Van ThuisUit' speelt hierop in met een dagcentrum waar ouderen
vaardigheden oefenen om thuisredzaam te blijven. De kernboodschap: de vergrijzingsgolf vraagt
om een combinatie van technologie, sociale cohesie en een herinrichting van de zorg.
Je raakt zo niet alleen de patient en de arts, je ontwricht de samenleving
Een amendement in de Asielnoodmaatregelenwet dreigt medische zorg aan ongedocumenteerde
mensen strafbaar te maken. Hoewel deskundigen de kans klein achten dat dit werkelijkheid wordt
– onder meer vanwege strijd met mensenrechten en de Zorgverzekeringswet – veroorzaakt het
veel onrust. Artsen benadrukken hun zorgplicht en weigeren patiënten in de steek te laten.
Hoogleraren gezondheidsrecht Johan Legemaate en Brigit Toebes verwachten dat de Raad van
State en de Eerste Kamer het voorstel zullen blokkeren. Toebes pleit er wel voor om de zorgplicht
steviger wettelijk vast te leggen, zodat iedereen in Nederland recht op medische zorg behoudt. Zij
waarschuwt dat het amendement de artseneed en het vertrouwen in de medische professie
ondermijnt.
Universitair hoofddocent Marleen Bekker ziet het voorstel als onderdeel van een bredere politieke
trend waarbij overheden de onafhankelijkheid van professionals aantasten. Volgens haar leidt dit
niet alleen tot gezondheidsrisico’s, maar ook tot maatschappelijke ontwrichting. Zij roept artsen
en beroepsverenigingen op om hun invloed aan te wenden om de plannen te stoppen.
Het amendement lijkt juridisch en maatschappelijk onhaalbaar, maar maakt duidelijk dat de
medische zorgplicht in Nederland kwetsbaar is en mogelijk sterker verankerd moet worden.
Donorlichaam gezocht voor hoofd
In 2017 werd aangekondigd dat de Italiaanse chirurg Sergio Canavero de eerste menselijke
hoofdtransplantatie wilde uitvoeren, met als vrijwillige patiënt de 31-jarige Valery, die lijdt aan een
ernstige spierziekte. De operatie, die circa dertig uur zou duren en tientallen miljoenen euro’s kost,
vereist een team van 150 medici. Het plan roept veel discussie op: sommigen zien een doorbraak
die patiënten nieuw leven kan geven, anderen noemen het onhaalbaar en vergelijken Canavero
met Frankenstein.
Naast medische en technische uitdagingen zijn er ook juridische en ethische vragen: wie is de
donor en wie de ontvanger, wat betekent dit voor het erfrecht en ouderschap, en hoe verhoudt dit
zich tot de Wet op de orgaandonatie, die geen rekening houdt met hele lichaamstransplantaties.
Bovendien is er een groot tekort aan donorlichamen.
Sensoren in de thuissituatie
De verwachting is dat sensortechnologie mensen helpt langer zelfstandig thuis te wonen, vooral
ouderen, maar onderzoek toont dit nog niet overtuigend aan. Inpassing in de zorgpraktijk is vaak
lastig en de relevantie verschilt per doelgroep.
Verwachte voordelen:
- Zelfstandigheid vergroten en afhankelijkheid van zorg verminderen, vooral bij ouderen met
dementie.
- Verbetering van veiligheid, gemak, comfort en kwaliteit van leven.
- Daling van zorgkosten door minder beroep op formele zorg, vooral via valpreventie en
leefstijlmonitoring.
- Alternatief voor ingrijpender vormen van onvrijwillige zorg (bijv. gps-tracker i.p.v. xatie of
camera’s).
- Meer rust en tijd voor mantelzorgers en zorgverleners door toezicht op afstand.
- Leefstijlmonitoring maakt maatwerk mogelijk door inzicht in dagelijkse patronen.
Onderzoek naar praktijkervaringen:
- Weinig studies, vaak met beperkte opzet en vooral gericht op mantelzorgers.
- Toepassing vooral bij ouderen met beginnende dementie, vaak in tijdelijke pilots.
- Innovators, zorgorganisaties en ontwikkelaars spelen een grote rol; functies zijn moeilijk te
beoordelen en kwaliteit van consumententoepassingen is vaak laag.
- Geen bewijs dat sensoren zelfstandig wonen verlengen; relevantie is beperkt tot een kleine
groep kwetsbare ouderen.
fi
,- Mantelzorgers ervaren vooral voordelen: stressvermindering, groter gevoel van controle en
uitstel van opname.
- Voor bewoners zelf vaak weinig directe meerwaarde, al kan het indirect helpen (bv. door
signalen te geven die zij zelf niet kunnen verwoorden).
- Monitoring helpt vooral bij het signaleren van geleidelijke veranderingen, niet zozeer bij acute
ongevallen.
Aansluiting bij zorgpraktijk en werken met data:
- Technische problemen (onnauwkeurige signalen, haperende systemen, te veel of te weinig
meldingen) leiden tot stress en afhaken van gebruikers.
- Mantelzorgers en zorgverleners moeten wennen en hebben scholing en ondersteuning nodig.
- Alleen betere sensoren zijn niet genoeg: systemen moeten anticiperen, personaliseren en de
gebruiker actief betrekken.
- nterpretatie van data is cruciaal: alerts krijgen betekenis pas in de context van iemands
leefwijze.
Ontwikkeling en implementatie:
- Er is vaak een mismatch tussen aanbod en behoeften van bewoners, mantelzorgers en
zorgverleners.
- Veel toepassingen zijn gedreven door technologische innovatie (technology push) en sluiten
onvoldoende aan bij de vraag (market pull).
- Betrekken van gebruikers bij ontwikkeling en implementatie is essentieel voor acceptatie en
succes.
De verwachting is dat sensortechnologie mensen helpt langer zelfstandig thuis te wonen, vooral
ouderen, maar onderzoek toont dit nog niet overtuigend aan. Inpassing in de zorgpraktijk is vaak
lastig en de relevantie verschilt per doelgroep.
Sensortechnologie kan bijdragen aan veiligheid, zelfstandigheid en zorgondersteuning, maar roept
vooral bij monitoring en toezicht belangrijke ethische vragen op.
Verdeling van lasten en baten:
- Bewoners ervaren voordelen zoals veiligheid en ondersteuning, maar ook risico’s als
privacyverlies en betutteling.
- Mantelzorgers krijgen meer geruststelling en minder zorglast, maar technologie kan leiden tot
bemoeizucht.
- Zorgverleners hebben baat bij e ciëntere zorg, mits het hun werk niet verzwaart.
- Maatschappelijk spelen kostenbesparing en uitstel van dure zorg een rol.
Bescherming van het individu:
- Autonomie kan versterkt worden, maar ook onder druk komen te staan door afhankelijkheid of
controle.
- Toestemming (informed consent) is vaak moeilijk te waarborgen, vooral bij kwetsbare of niet-
wilsbekwame personen. Rolling consent kan hierbij helpen.
- Monitoring kan als vrijheidsbeperking worden ervaren, ook al is het soms minder ingrijpend dan
alternatieven.
- Privacy en databeveiliging zijn kwetsbaar door risico’s op datalekken, misbruik en gebrek aan
duidelijke afspraken.
Bescherming van zorgrelatie en thuisomgeving:
- Zorgrelaties kunnen verschralen door minder contactmomenten en de nadruk op meetbare
gegevens, maar ook verlichting van zorglast en nieuwe gespreksmogelijkheden bieden.
- Thuis kan technologie stigmatiserend of vervreemdend werken, vooral als ze te zichtbaar of
juist onopgemerkt aanwezig is.
Bescherming van maatschappelijke waarden:
- Toegankelijkheid en betaalbaarheid zijn ongelijk verdeeld; vergoedingen verschillen per
gemeente en niet iedereen heeft de middelen of vaardigheden om met technologie om te gaan.
- Er bestaat risico op sociale ongelijkheid en uitsluiting, juist bij de kwetsbare groepen die
sensortechnologie het meest nodig hebben.
- Solidariteit en inclusiviteit zijn noodzakelijk om rechtvaardige zorg te waarborgen.
ffi
, Er zijn verschillende aandachtspunten om ethisch verantwoorde ontwikkeling en inzet van sensor
technologie te bevorderen:
- Onderzoek naar langetermijne ecten nodig
- Bescherming van privacy en autonomies van zorgontvanger
- Zorgvuldige waardeafweging en terughoudendheid
Hoofdstuk 1 Handboek
Zoals al het recht is ook het gezondheidsrecht in belangrijke mate gebaseerd op morele
uitgangspunten (respect voor autonomie, rechtvaardigheid, niet-schaden en weldoen).
Rechtsbeginselen zijn niet in alle opzichten gelijk aan morele beginselen. Ethische opvattingen
kunnen via gewoonterecht en rechtspraak juridische gelding krijgen. De wet kan haar kracht
verliezen wanneer er spanning ontstaat met ethische waarden.
Binnen het gezondheidsrecht is er sprake van zelfregulering, dit houdt in dat zij zelf vaststellen
welke regels en normen zij in acht nemen (autonoom recht). Deze regels hebben interne werking
en externe werking als het wordt geaccepteerd. Het kan ook zo zijn dat de wet een kader/
uitgangspunten voor zelfregulering geeft. Dit noemen we dan geconditioneerde zelfregulering.
Rechtsbeginselen = normen die aan het positieve recht ten grondslag liggen. Rechtsbeginselen
zijn van groot belang, omdat zij het rechtvaardigheidsgehalte van het recht kunnen toetsen en
aanwijzingen kunnen geven voor toekomstig recht. Positivering van rechtsbeginselen heeft voor-
en nadelen. Voordeel is concretere kenbaarheid en mogelijk ook afdwingbaarheid, nadeel is dat
door formulering beperking plaatsvindt. Door opname in het rechtssysteem worden aspecten van
het rechtsbeginsel harder gemaakt, maar daarbij treedt soms wel verlies van inhoud en exibiliteit
op. Er geldt tegenwoordig voor elk grondrecht dat de overheid de nodige stappen moet nemen
om het te respecteren, te beschermen en te verwezenlijken.
Beginselen die in het gezondheidsrecht belangrijk zijn:
- Zelfbeschikkingsrecht: mag niet leiden tot schade bij anderen. Iedereen heeft het, ook
minderjarigen en handelingsonbekwame.
- Beschermingsbeginsel: het nemen van verantwoordelijkheid voor diegenen die zorg/hulp
behoeven. Bescherming en solidariteit hangen nauw samen.
- Gelijkheidsbeginsel: iedereen kan aanspraak maken op een behandeling die getuigt van gelijk
respect voor ieders waardigheid.
Recht op gezondheidszorg = de verantwoordelijkheid van de overheid om enerzijds de
gezondheid van haar burgers te beschermen en te bevorderen en anderzijds erop toe te zien dat
gezondheidszorg beschikbaar is voor degenen die deze op een bepaald moment behoeven.
Dit recht is in sommige gevallen afdwingbaar.
Gezondheidszorg wordt verleend door professionals. Hoe goed de verleende zorg is, wordt
bepaald door hun handelen. Volgens een van de kernbepalingen van de WGBO (art. 7:453 BW)
moet de hulpverlener bij zijn werkzaamheden de zorg van een goed hulpverlener in acht nemen
en daarbij handelen ‘in overeenstem- ming met de op hem rustende verantwoordelijkheid,
voortvloeiend uit de voor hulpverleners geldende professionele standaard’. De professionele
standaard is daarmee een belangrijk uitgangspunt van het gezondheidsrecht. Het houdt niet
alleen in dat de hulp- verlener zelf volgens die standaard moet handelen, maar ook dat de
samenleving hem daartoe – in het belang van goede zorg – in staat moet stellen. De professionele
standaard omvat enerzijds de medisch-wetenschappelijke inzichten en de ervaring die de
beroepsgroep met medische handelingen heeft opgedaan (ook wel de medisch-professionele
standaard genoemd), en anderzijds de rechten van de patiënt en andere maatschappelijke
regelingen die op de hulpverlening van toepassing zijn.
De medisch-professionele standaard:
- Dit zijn normen die voortkomen uit medisch-wetenschappelijke inzichten en de ervaring van de
beroepsgroep.
- Het gaat om de vraag: ‘wat is goed en verantwoord medisch handelen volgens de stand van de
wetenschap en de praktijkervaring?’
- Deze normen worden grotendeels door de artsen zelf en hun beroepsorganisaties vastgesteld.
- Voorbeelden: richtlijnen, protocollen, standaarden voor behandeling of diagnose.
ff fl
