STAATSRECHT
DEEL I: KRACHTLIJNEN
Inleiding
Recht
- Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties afdwingbare normen die dienen
tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving (Gericht om samenleving te ordenen via re-
gels die kunnen worden afgedwongen door de overheid)
o Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
o Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
o Kan worden afgedwongen ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen familieverband
▪ Recht kan worden afgedwongen door de overheid
• Dat aspect dat recht onderscheidt van bv. moraal
- Recht ~ maatschappij
o Recht en maatschappij zijn inherent met elkaar verweven
o Recht probeert maatschappij in zekere zin te sturen
o Maatschappij ook invloed op recht, maatschappelijke drukking ook invloed op regels
Summa divisio (= de grootste onderverdeling in het recht) Publiekrecht – Privaatrecht
- Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
- Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere (rechts)personen en overhe-
den onderling (bv. staatsrecht)
o Onderscheid? Niet altijd duidelijk
De kernboodschap: België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
1. DE BELGISCHE STAAT
Het ontstaan van staten
- Oorspronkelijk ontstaan
- Afgeleid ontstaan
o Dekolonisatie (bv. Congo)
o Secessie: een deel van een land zich afscheurt van een land (bv. Kosovo)
o Dismembratio: één land die uiteenvalt in twee landen (Tsjechië en Slowakije)
o Fusie: bv. Oost en West-Duitsland
- Ontstaan van een land is juridisch gezien erg belangrijk
o Land die eigen parlement moet opstellen etc.
o Zaken die vaak enorme politieke voorgeschiedenis hebben
o Juridisch is de staat een publiekrechtelijke basisentiteit
▪ Binnen de staat krijgt het nationale recht vorm
▪ Naar buiten toe ontwikkelt zich het internationaal recht, dat tot stand komt door handelingen van
of tussen staten
, 1.1. Het ontstaan van België
Het ontstaan van België
- Congres van Wenen (1814)
o samenkomst v landen die Napoleon hadden verslagen (Vier: Pruisen, VK, Rusland en )
o Frankrijk omsingelen door bufferstaten zodat ze niet meer kunnen uitbreiden
o Nederland was niet sterk genoeg om als bufferstaat op te treden → stuk v Frankrijk afgesneden (overeen-
komt met huidige België) = Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (werd sterk genoeg geacht om als buffer-
staat Frankrijk in toom te houden)
- Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
o kreeg ook zijn eigen grondwet, met koning Willem
▪ de Koning had veel macht, de wetgever had alleen beperkte bevoegdheden en vertegenwoor-
digde meer dan het volk vooral de elite
o Snel ontevredenheid gegroeid tussen Nederlandse en Zuidelijke deel
- Zuidelijke provincies snel ontevreden
o Economische tegenstellingen (N = handel, België = industrialisering)
o Politieke ondervertegenwoordiging voor Zuiden (in parlement en regering)
o Inmenging in Kerk (onderwijs)
o Beknotting persvrijheid
▪ Willem reageerde vooral via decreten (mocht niet door rechter w getoetst)
• Reageerde heel autoritair: wilde zelf bisschoppen benoemen, etc.
o Toen reeds: taalconflict
▪ Z = Frans was gangbare taal, Willem wilde het Nederlands doorduwen
- Officieel ontstaan in 1830
- België van een secessie (afgescheurd van Verenigd Koninkrijk der Nederlanden)
- Monsterverbond van zuidelijke elites (Katholieken en Liberalen)
o samenwerking tussen twee groepen tegengas dienen tegen Willem
o Oorspronkelijk was dat gesloten om onafhankelijkheid te sluiten
▪ Wilde wat meer inspraak, politieke invloed, etc. → meer vrijheid
o Culminatie van spanningen
▪ Opera ter viering v koning Willem: de stomme van Portici
• Start een revolutie (België wint die oorlog)
• Paar revolutionairen roepen de onafhankelijkheid v België uit
o Voorlopig bewind: onafhankelijkheid 4 oktober 1830
Er zijn juridische voorwaarden waaraan een land moet voldoen om als staat te worden erkend: (dat zijn de constitu-
tieve elementen van een staat)
1.2. België als staat
1.2.1. België heeft een permanente bevolking
Elke staat oefent op duurzame wijze gezag uit over een groep van personen. Merk op dat een staat ook gezag kan
uitoefenen over personen die niet zijn nationaliteit hebben, als ze zich op zijn grondgebied bevinden.
1 januari 2024: 11.763.650
,1.2.2. België heeft een afgebakend grondgebied
Elke staat moet gezag uitoefenen over een afgebakend territoriaal gebied. In beginsel is die gezagsuitoefening
exclusief. Een territorium behoort dan slechts tot het grondgebied van één staat. Dat draagt bij tot de rechtszeker-
heid en de gelijkheid onder staten. Het grondgebied van een staat omvat de land- en wateroppervlakte binnen zijn
grenzen, net als de ondergrond en het luchtruim daarboven.
- Verdrag van Maastricht (1843) (werden de definitieve grenzen van België vastgelegd)
- Opgelet: veranderlijk
- Art. 7 Gw. en art. 167, §1, derde lid Gw
- Elk land komt toe aan één staat
- Verdrag: grondgebied vastgesteld
o Moet ook standvastig zijn, maar kan ook wel veranderen (bij wet)
1.2.3. België heeft een effectieve overheid
Dat is een entiteit die in staat is om op afdoende daadwerkelijke wijze wetten te maken, te besturen en recht te
spreken.
- Federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
o Overheid zijn die de basisfuncties van een overheid kan uitoefenen over zijn bevolking
1.2.4. België is onafhankelijk
Naar internationaal recht wordt ook vereist dat het gaat om een overheid die in staat is om op eigen gezag betrek-
kingen met andere staten te onderhouden, zoals door ambassadeurs uit te zenden en te ontvangen, …
- Diplomatie, lidmaatschap VN, talloze verdragen …
- België beschikt over diplomatieke diensten die de Staat vertegenwoordigen in heel de wereld
Uit het feit dat een entiteit bepaalde delen van een functie vervult, kan echter nog niet worden afgeleid dat er
daadwerkelijk sprake is van een onafhankelijke staat. Die entiteit moet dat ook op eigen gezag kunnen doen. Het
feit dat deelstaten in België, zoals we later zullen zien, in bepaalde mate ook verdragen kunnen sluiten, betekent
bv. niet dat ze onafhankelijk zijn.
1.2.5. België is erkend
- Soms wordt er ook nog gezegd dat er een vijfde voorwaarde is (juridisch gezien geen voorwaarde, maar in
praktijk wel)
Om gevolgen te hebben, en om ook effectief als staat te kunnen werken, is het immers nodig dat andere sta-
ten het bestaan van een nieuwe staat erkennen.
Erkenning = de rechtshandeling waarbij een staat het bestaan van een andere staat bevestigt.
- Andere landen erkennen dat het een land is
o Erkenning is eenzijdig en niet verplicht
o Kan zowel expliciet als impliciet
▪ I: handelsverdragen sluiten, etc.
- Declaratieve handeling
o Erkenning is dan een bevestiging van een bestaande realiteit
- Ze heeft terugwerkende werking: vanaf de erkenning gaan we er vanuit dat de erkende staat heeft bestaan
vanaf zijn ontstaan
- Erkenning van staten, niet van regeringen
- België: Verdrag van Londen (1839)
o België wordt door alle landen erkend
, 1.3. Gevolgen van kwalificatie als staat
1.3.1. België beschikt over rechtspersoonlijkheid
- Extern: bv. verdragen sluiten (verantwoordelijk worden gehouden aan Europees hof wegens schending v
grondwet)
o Betekent dat een Staat naar internationaal recht drager kan worden van rechten en plichten
- Intern: bv. belastingen heffen van zijn inwoners (België kan aansprakelijk worden gesteld door Belgische rech-
ter wegens fouten)
o Betekent dat de Belgische Staat ook naar nationaal recht als een afzonderlijk optredende juridische
entiteit wordt beschouwd
1.3.2. België geniet soevereiniteit
- Extern: gelijkheid, non-interventie
o Alle andere landen u grondgebied moeten respecteren
o België heeft het recht om ongestoord te functioneren, zonder gewapend geweld of bepaalde andere
vormen van dwang te moeten ondergaan van andere staten (non-interventiebeginsel)
- Intern: eigen rechtsordening bepalen
o Art. 33 Gw.: “Alle machten gaan uit van de Natie”
o Art. 34 Gw.: bevoegdheidsoverdracht aan internationale organisaties toegelaten
o België is vrij rechtsorde zelf in te vullen zoals men dat wilt (kiezen of het senaat wil, president, …)
▪ Soevereiniteit naar binnen toe moet worden genuanceerd, bv. EU verplicht België om veel
specifieke wetgeving aan te nemen
o Staten kunnen de uitoefening van hun soevereiniteit ook binnen de eigen structuren toewijzen aan
andere dan de nationale overheid, bv. door het opzetten van federale structuren. Ook dat is in België
gebeurd
1.3.3. België oefent rechtsmacht uit
Rechtsmacht is de juridische erkenning van de mogelijkheid om gezag uit te oefenen. Dat betekent zoals gezegd
grosso modo wetten maken, uitvoeren en rechtspreken.
- Uitvoeringshandelingen: territoriaal
o De rechtsmacht van een staat is in de eerste plaats territoriaal bepaald en heeft betrekking op wie en
wat zich er op het grondgebied bevindt en de gebeurtenissen die er plaatsvinden
- Normerende of rechtsprekende handelingen
o Hier is de territoriale gebondenheid van de rechtsmacht minder strikt
o Staat kan bv. soms normen opleggen aan personen die zich niet op zijn grondgebied bevinden
- In beginsel territoriaal, maar uitzonderingen
o ambassades, heel uitzonderlijk soms ook buiten zijn grondgebied
- staten oefenen soms bepaalde vormen van functionele rechtsmacht uit
- België oefent rechtsmacht uit, kan bindende beslissingen nemen over de personen die zich binnen zijn
rechtsmacht bevinden
o Door zijn ligging aan de Noordzee oefent België ook bepaalde rechtsmacht uit over een zone voorbij
zijn territoriale wateren
DEEL I: KRACHTLIJNEN
Inleiding
Recht
- Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties afdwingbare normen die dienen
tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving (Gericht om samenleving te ordenen via re-
gels die kunnen worden afgedwongen door de overheid)
o Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
o Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
o Kan worden afgedwongen ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen familieverband
▪ Recht kan worden afgedwongen door de overheid
• Dat aspect dat recht onderscheidt van bv. moraal
- Recht ~ maatschappij
o Recht en maatschappij zijn inherent met elkaar verweven
o Recht probeert maatschappij in zekere zin te sturen
o Maatschappij ook invloed op recht, maatschappelijke drukking ook invloed op regels
Summa divisio (= de grootste onderverdeling in het recht) Publiekrecht – Privaatrecht
- Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
- Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere (rechts)personen en overhe-
den onderling (bv. staatsrecht)
o Onderscheid? Niet altijd duidelijk
De kernboodschap: België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
1. DE BELGISCHE STAAT
Het ontstaan van staten
- Oorspronkelijk ontstaan
- Afgeleid ontstaan
o Dekolonisatie (bv. Congo)
o Secessie: een deel van een land zich afscheurt van een land (bv. Kosovo)
o Dismembratio: één land die uiteenvalt in twee landen (Tsjechië en Slowakije)
o Fusie: bv. Oost en West-Duitsland
- Ontstaan van een land is juridisch gezien erg belangrijk
o Land die eigen parlement moet opstellen etc.
o Zaken die vaak enorme politieke voorgeschiedenis hebben
o Juridisch is de staat een publiekrechtelijke basisentiteit
▪ Binnen de staat krijgt het nationale recht vorm
▪ Naar buiten toe ontwikkelt zich het internationaal recht, dat tot stand komt door handelingen van
of tussen staten
, 1.1. Het ontstaan van België
Het ontstaan van België
- Congres van Wenen (1814)
o samenkomst v landen die Napoleon hadden verslagen (Vier: Pruisen, VK, Rusland en )
o Frankrijk omsingelen door bufferstaten zodat ze niet meer kunnen uitbreiden
o Nederland was niet sterk genoeg om als bufferstaat op te treden → stuk v Frankrijk afgesneden (overeen-
komt met huidige België) = Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (werd sterk genoeg geacht om als buffer-
staat Frankrijk in toom te houden)
- Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
o kreeg ook zijn eigen grondwet, met koning Willem
▪ de Koning had veel macht, de wetgever had alleen beperkte bevoegdheden en vertegenwoor-
digde meer dan het volk vooral de elite
o Snel ontevredenheid gegroeid tussen Nederlandse en Zuidelijke deel
- Zuidelijke provincies snel ontevreden
o Economische tegenstellingen (N = handel, België = industrialisering)
o Politieke ondervertegenwoordiging voor Zuiden (in parlement en regering)
o Inmenging in Kerk (onderwijs)
o Beknotting persvrijheid
▪ Willem reageerde vooral via decreten (mocht niet door rechter w getoetst)
• Reageerde heel autoritair: wilde zelf bisschoppen benoemen, etc.
o Toen reeds: taalconflict
▪ Z = Frans was gangbare taal, Willem wilde het Nederlands doorduwen
- Officieel ontstaan in 1830
- België van een secessie (afgescheurd van Verenigd Koninkrijk der Nederlanden)
- Monsterverbond van zuidelijke elites (Katholieken en Liberalen)
o samenwerking tussen twee groepen tegengas dienen tegen Willem
o Oorspronkelijk was dat gesloten om onafhankelijkheid te sluiten
▪ Wilde wat meer inspraak, politieke invloed, etc. → meer vrijheid
o Culminatie van spanningen
▪ Opera ter viering v koning Willem: de stomme van Portici
• Start een revolutie (België wint die oorlog)
• Paar revolutionairen roepen de onafhankelijkheid v België uit
o Voorlopig bewind: onafhankelijkheid 4 oktober 1830
Er zijn juridische voorwaarden waaraan een land moet voldoen om als staat te worden erkend: (dat zijn de constitu-
tieve elementen van een staat)
1.2. België als staat
1.2.1. België heeft een permanente bevolking
Elke staat oefent op duurzame wijze gezag uit over een groep van personen. Merk op dat een staat ook gezag kan
uitoefenen over personen die niet zijn nationaliteit hebben, als ze zich op zijn grondgebied bevinden.
1 januari 2024: 11.763.650
,1.2.2. België heeft een afgebakend grondgebied
Elke staat moet gezag uitoefenen over een afgebakend territoriaal gebied. In beginsel is die gezagsuitoefening
exclusief. Een territorium behoort dan slechts tot het grondgebied van één staat. Dat draagt bij tot de rechtszeker-
heid en de gelijkheid onder staten. Het grondgebied van een staat omvat de land- en wateroppervlakte binnen zijn
grenzen, net als de ondergrond en het luchtruim daarboven.
- Verdrag van Maastricht (1843) (werden de definitieve grenzen van België vastgelegd)
- Opgelet: veranderlijk
- Art. 7 Gw. en art. 167, §1, derde lid Gw
- Elk land komt toe aan één staat
- Verdrag: grondgebied vastgesteld
o Moet ook standvastig zijn, maar kan ook wel veranderen (bij wet)
1.2.3. België heeft een effectieve overheid
Dat is een entiteit die in staat is om op afdoende daadwerkelijke wijze wetten te maken, te besturen en recht te
spreken.
- Federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
o Overheid zijn die de basisfuncties van een overheid kan uitoefenen over zijn bevolking
1.2.4. België is onafhankelijk
Naar internationaal recht wordt ook vereist dat het gaat om een overheid die in staat is om op eigen gezag betrek-
kingen met andere staten te onderhouden, zoals door ambassadeurs uit te zenden en te ontvangen, …
- Diplomatie, lidmaatschap VN, talloze verdragen …
- België beschikt over diplomatieke diensten die de Staat vertegenwoordigen in heel de wereld
Uit het feit dat een entiteit bepaalde delen van een functie vervult, kan echter nog niet worden afgeleid dat er
daadwerkelijk sprake is van een onafhankelijke staat. Die entiteit moet dat ook op eigen gezag kunnen doen. Het
feit dat deelstaten in België, zoals we later zullen zien, in bepaalde mate ook verdragen kunnen sluiten, betekent
bv. niet dat ze onafhankelijk zijn.
1.2.5. België is erkend
- Soms wordt er ook nog gezegd dat er een vijfde voorwaarde is (juridisch gezien geen voorwaarde, maar in
praktijk wel)
Om gevolgen te hebben, en om ook effectief als staat te kunnen werken, is het immers nodig dat andere sta-
ten het bestaan van een nieuwe staat erkennen.
Erkenning = de rechtshandeling waarbij een staat het bestaan van een andere staat bevestigt.
- Andere landen erkennen dat het een land is
o Erkenning is eenzijdig en niet verplicht
o Kan zowel expliciet als impliciet
▪ I: handelsverdragen sluiten, etc.
- Declaratieve handeling
o Erkenning is dan een bevestiging van een bestaande realiteit
- Ze heeft terugwerkende werking: vanaf de erkenning gaan we er vanuit dat de erkende staat heeft bestaan
vanaf zijn ontstaan
- Erkenning van staten, niet van regeringen
- België: Verdrag van Londen (1839)
o België wordt door alle landen erkend
, 1.3. Gevolgen van kwalificatie als staat
1.3.1. België beschikt over rechtspersoonlijkheid
- Extern: bv. verdragen sluiten (verantwoordelijk worden gehouden aan Europees hof wegens schending v
grondwet)
o Betekent dat een Staat naar internationaal recht drager kan worden van rechten en plichten
- Intern: bv. belastingen heffen van zijn inwoners (België kan aansprakelijk worden gesteld door Belgische rech-
ter wegens fouten)
o Betekent dat de Belgische Staat ook naar nationaal recht als een afzonderlijk optredende juridische
entiteit wordt beschouwd
1.3.2. België geniet soevereiniteit
- Extern: gelijkheid, non-interventie
o Alle andere landen u grondgebied moeten respecteren
o België heeft het recht om ongestoord te functioneren, zonder gewapend geweld of bepaalde andere
vormen van dwang te moeten ondergaan van andere staten (non-interventiebeginsel)
- Intern: eigen rechtsordening bepalen
o Art. 33 Gw.: “Alle machten gaan uit van de Natie”
o Art. 34 Gw.: bevoegdheidsoverdracht aan internationale organisaties toegelaten
o België is vrij rechtsorde zelf in te vullen zoals men dat wilt (kiezen of het senaat wil, president, …)
▪ Soevereiniteit naar binnen toe moet worden genuanceerd, bv. EU verplicht België om veel
specifieke wetgeving aan te nemen
o Staten kunnen de uitoefening van hun soevereiniteit ook binnen de eigen structuren toewijzen aan
andere dan de nationale overheid, bv. door het opzetten van federale structuren. Ook dat is in België
gebeurd
1.3.3. België oefent rechtsmacht uit
Rechtsmacht is de juridische erkenning van de mogelijkheid om gezag uit te oefenen. Dat betekent zoals gezegd
grosso modo wetten maken, uitvoeren en rechtspreken.
- Uitvoeringshandelingen: territoriaal
o De rechtsmacht van een staat is in de eerste plaats territoriaal bepaald en heeft betrekking op wie en
wat zich er op het grondgebied bevindt en de gebeurtenissen die er plaatsvinden
- Normerende of rechtsprekende handelingen
o Hier is de territoriale gebondenheid van de rechtsmacht minder strikt
o Staat kan bv. soms normen opleggen aan personen die zich niet op zijn grondgebied bevinden
- In beginsel territoriaal, maar uitzonderingen
o ambassades, heel uitzonderlijk soms ook buiten zijn grondgebied
- staten oefenen soms bepaalde vormen van functionele rechtsmacht uit
- België oefent rechtsmacht uit, kan bindende beslissingen nemen over de personen die zich binnen zijn
rechtsmacht bevinden
o Door zijn ligging aan de Noordzee oefent België ook bepaalde rechtsmacht uit over een zone voorbij
zijn territoriale wateren
