Hoofdstuk 1
Afhankelijke variabele: de variabele die wordt gemeten of geobserveerd. Binnen een
experiment wordt de afhankelijke variabele door het manipuleren van de onafhankelijke
variabele beïnvloed. De eventuele variatie in de waarde van de afhankelijke variabele is het
effect waarin de onderzoeker geïnteresseerd is.
Anekdotisch bewijsmateriaal: getuigenissen die de ervaringen van iemand of enkele
personen schetsen, maar ten onrechte voor wetenschappelijk bewijs worden aangezien.
Behaviorisme: een historische school die ernaar streefde om van de psychologie een
objectieve wetenschap te maken die zich alleen op gedrag richtte (en niet op mentale
processen).
Behavioristisch perspectief: een psychologische invalshoek die de bron van onze
handelingen zoekt in stimuli vanuit de omgeving, in plaats van innerlijke mentale processen.
Bias: een vooroordeel, vervorming of vertekening van een situatie, meestal op basis van
persoonlijke ervaringen en waarden.
Biologisch perspectief: het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt in
het functioneren van de genen, de hersenen en het zenuwstelsel en hormoonstelsel.
Cognitief perspectief: een van de belangrijkste psychologische perspectieven, waarbij de
nadruk ligt op mentale processen, zoals leren, geheugen, perceptie en denken als vormen
van informatieverwerking.
Confirmation bias (bevestigingsbias): de neiging om informatie die niet bij je opvattingen
aansluiten te negeren of te bekritiseren en om in plaats daarvan informatie te zoeken waar
je het wel mee eens bent.
Controleconditie: omstandigheden waaraan de leden van de controlegroep tijdens het
experiment worden blootgesteld. Deze condities zijn op bijna elk onderdeel identiek aan de
experimentele conditie, die alleen de experimentele groep ontvangt.
Controlegroep: proefpersonen die worden gebruikt als vergelijkingsmateriaal naast de
experimentele groep. De controlegroep krijgt nier de speciale behandeling waar men meer
over wilt weten.
Correlatieonderzoek: vorm van onderzoek waarbij e relatie tussen variabelen wordt
bestudeerd zonder een onafhankelijke variabele in een experiment te manipuleren. Uit
correlatieonderzoek kan geen oorzaak-gevolgrelatie worden afgeleid.
Crosscultureel psycholoog: een psycholoog die werkt in dit specialisme is geïnteresseerd in
de manieren waarop psychologische processen verschillen tussen mensen van verschillende
culturen.
Cultuur: een complexe mix van taal, opvattingen, gewoonten, waarden en tradities die
wordt ontwikkeld door een groep mensen en de wordt gedeeld met anderen in dezelfde
omgeving.
Data: informatie, in het bijzonder gegevens die door een onderzoeker zijn verzameld en die
worden gebruikt om een hypothese te toetsen. (enkelvoud: datum.)
Docent psychologie: psycholoog met als primaire taak het geven van onderwijs op
bijvoorbeeld een hbo- of bacheloropleiding of aan een universiteit.
Dubbelblindonderzoek: experimentele procedure waarbij zowel de onderzoeker als de
proefpersonen niet weten wie welke onafhankelijke variabele krijgt toegediend.
,Emotionele bias: de neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens, in
plaats van op rationele analyse van het bewijsmateriaal.
Empirisch onderzoek: onderzoeksbenadering waarbij gegevens worden verzameld door
middel van objectieve informatie uit de eerste hand, gebaseerd op sensorische ervaring en
observatie.
Evolutionaire psychologie: een relatief nieuw specialisme in de psychologie dat gedrag en
mentale processen beschouwt op basis van hun genetische aanpassingen aan overleving en
voortplanting.
Expectancy bias (verwachtingsbias): de waarnemer staat toe dat zijn of haar verwachtingen
de resultaten van een onderzoek beïnvloeden.
Experiment: type onderzoek waarbij de onderzoeker gebruikmaakt van vergelijkbare
groepen en alle omstandigheden controleert en rechtstreeks manipuleert, inclusief de
onafhankelijke variabele.
Experimenteel psycholoog: psycholoog die onderzoek doet naar elementaire psychologische
processen – in tegenstelling tot een toegepast psycholoog.
Experimentele conditie: omstandigheden waaraan de leden van de experimentele groep
tijdens de speciale behandeling worden blootgesteld.
Experimentele groep: proefpersonen die worden blootgesteld aan de speciale behandeling
die men onderzoekt.
Functionalisme: historische stroming binnen de psychologie die meende dat psychologische
processen het beste begrepen kunnen worden in het licht van hun adaptieve nut en functie.
Geen correlatie: een correlatiecoëfficiënt die aangeeft dat de variabelen geen relatie hebben
met elkaar.
Gevalstudie: onderzoek van een enkel object (of een zeer gering aantal objecten).
Holisme: visie die totaliteit altijd belangrijker vindt dan de som der delen.
Humanistische psychologie: een klinische benadering die de nadruk legt op de
mogelijkheden, groei, potentie en vrije wil van de mens.
Hypothese: voorspelling van de uitkomst van een wetenschappelijk onderzoek; een
bewering over de relatie tussen variabelen in een onderzoek.
Introspectie: beschrijving van je eigen innerlijke, bewuste ervaringen.
Natuurlijke observatie: vorm van correlatieonderzoek waarbij gedrag van mensen of dieren
in hun eigen omgeving wordt geobserveerd.
Negatieve correlatie: een correlatiecoëfficiënt die aangeeft dat de variabelen tegelijkertijd in
verschillende richtingen variëren: als de ene variabele groter wordt, wordt de aderen
kleiner.
Neurowetenschap: het vakgebied dat zich richt op begrip van hoe de hersenen gedachten,
gevoelens, motieven, bewustzijn, herinneringen en andere mentale processen creëren.
Onafhankelijke variabele: variabele die zo genoemd wordt omdat de onderzoeker hem
onafhankelijk van alle andere, zorgvuldig gecontroleerde experimentele omstandigheden
kan manipuleren.
Ontwikkelingsperspectief: een van de zes belangrijke perspectieven van de psychologie, dat
zich onderscheidt door de nadruk te leggen op erfelijkheid en omgeving, en op voorspelbare
veranderingen die zich voordoen tijdens de levensloop.
, Operationele definitie: objectieve beschrijving van een concept dat bij een wetenschappelijk
onderzoek hoort. Operationele definities kunnen concepten die worden bestudeerd
herformuleren in gedragsmatige termen (angst kan bijvoorbeeld operationeel worden
gedefinieerd als ‘zich van een stimulus af bewegen’). Operationele definities zijn ook exacte
omschrijvingen van de manier waarop een experiment moet worden uitgevoerd en waarop
belangrijke variabelen moeten worden gemeten (aantrekkingskracht kan bijvoorbeeld
worden gemeten door de hoeveelheid tijd die iemand naar een ander kijkt).
Perspectieven vanuit de gehele persoon (’whole person’): een aantal psychologische
perspectieven die draaien om een globaal inzicht in de persoonlijkheid, waaronder de
psychodynamische psychologie, humanistische psychologie en psychologie van
karaktertrekken en temperament.
Placebo: substantie die op een medicijn lijkt, maar het niet is. Placebo’s worden ook wel
suikerpillen genoemd, omdat ze van een echt geneesmiddel alleen suiker bevatten.
Positieve correlatie: een correlatiecoëfficiënt die aangeeft dat de variabelen tegelijkertijd in
dezelfde richting variëren: als de ene variabele groter of kleiner wordt, veranderd de andere
in dezelfde richting.
Pseudopsychologie: niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd.
Psychiatrie: een medisch specialisme dat zich richt op de diagnose en behandeling van
mentale stoornissen.
Psychoanalyse: een benadering van de psychologie die is gebaseerd op de veronderstelling
van Freud, die de nadruk legt op onbewuste processen. De term verwijst zowel naar Freuds
psychoanalytische theorie als naar zijn psychoanalytische behandelmethode.
Psychodynamische psychologie: een benadering die de nadruk legt op het begrijpen van het
menselijk functioneren in termen van onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en
conflicten.
Psychologie: wetenschap van gedrag en mentale processen.
Psychologie van karaktertrekken en temperament: een psychologisch perspectief dat
gedrag en persoonlijkheid ziet als de producten van fundamentele psychologische
kenmerken.
Randomisering: procedure waarbij volledig door het toeval wordt bepaald of proefpersonen
aan de experimentele groep of de controlegroep worden toegewezen; kan ook betrekking
hebben op een procedure binnen een experiment, waarbij de volgorde waarin de stimulus
wordt aangeboden volledig door het toeval wordt bepaald.
Repliceren: een onderzoek opnieuw uitvoeren om te zien of dezelfde resultaten worden
verkregen. Om bias uit te sluiten wordt replicatie vaak gedaan door iemand anders dan de
onderzoeker die het oorspronkelijke onderzoek uitvoerde.
Significant: een statische term die aangeeft dat het waarschijnlijk is dat het waargenomen
effect niet door toeval is ontstaan, maar door de onafhankelijke variabele te veranderen.
Sociocultureel perspectief: een van de zes belangrijke perspectieven van de psychologie, dat
de nadruk legt op het belang van sociale interactie, sociaal leren en een cultureel
perspectief.
Afhankelijke variabele: de variabele die wordt gemeten of geobserveerd. Binnen een
experiment wordt de afhankelijke variabele door het manipuleren van de onafhankelijke
variabele beïnvloed. De eventuele variatie in de waarde van de afhankelijke variabele is het
effect waarin de onderzoeker geïnteresseerd is.
Anekdotisch bewijsmateriaal: getuigenissen die de ervaringen van iemand of enkele
personen schetsen, maar ten onrechte voor wetenschappelijk bewijs worden aangezien.
Behaviorisme: een historische school die ernaar streefde om van de psychologie een
objectieve wetenschap te maken die zich alleen op gedrag richtte (en niet op mentale
processen).
Behavioristisch perspectief: een psychologische invalshoek die de bron van onze
handelingen zoekt in stimuli vanuit de omgeving, in plaats van innerlijke mentale processen.
Bias: een vooroordeel, vervorming of vertekening van een situatie, meestal op basis van
persoonlijke ervaringen en waarden.
Biologisch perspectief: het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt in
het functioneren van de genen, de hersenen en het zenuwstelsel en hormoonstelsel.
Cognitief perspectief: een van de belangrijkste psychologische perspectieven, waarbij de
nadruk ligt op mentale processen, zoals leren, geheugen, perceptie en denken als vormen
van informatieverwerking.
Confirmation bias (bevestigingsbias): de neiging om informatie die niet bij je opvattingen
aansluiten te negeren of te bekritiseren en om in plaats daarvan informatie te zoeken waar
je het wel mee eens bent.
Controleconditie: omstandigheden waaraan de leden van de controlegroep tijdens het
experiment worden blootgesteld. Deze condities zijn op bijna elk onderdeel identiek aan de
experimentele conditie, die alleen de experimentele groep ontvangt.
Controlegroep: proefpersonen die worden gebruikt als vergelijkingsmateriaal naast de
experimentele groep. De controlegroep krijgt nier de speciale behandeling waar men meer
over wilt weten.
Correlatieonderzoek: vorm van onderzoek waarbij e relatie tussen variabelen wordt
bestudeerd zonder een onafhankelijke variabele in een experiment te manipuleren. Uit
correlatieonderzoek kan geen oorzaak-gevolgrelatie worden afgeleid.
Crosscultureel psycholoog: een psycholoog die werkt in dit specialisme is geïnteresseerd in
de manieren waarop psychologische processen verschillen tussen mensen van verschillende
culturen.
Cultuur: een complexe mix van taal, opvattingen, gewoonten, waarden en tradities die
wordt ontwikkeld door een groep mensen en de wordt gedeeld met anderen in dezelfde
omgeving.
Data: informatie, in het bijzonder gegevens die door een onderzoeker zijn verzameld en die
worden gebruikt om een hypothese te toetsen. (enkelvoud: datum.)
Docent psychologie: psycholoog met als primaire taak het geven van onderwijs op
bijvoorbeeld een hbo- of bacheloropleiding of aan een universiteit.
Dubbelblindonderzoek: experimentele procedure waarbij zowel de onderzoeker als de
proefpersonen niet weten wie welke onafhankelijke variabele krijgt toegediend.
,Emotionele bias: de neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens, in
plaats van op rationele analyse van het bewijsmateriaal.
Empirisch onderzoek: onderzoeksbenadering waarbij gegevens worden verzameld door
middel van objectieve informatie uit de eerste hand, gebaseerd op sensorische ervaring en
observatie.
Evolutionaire psychologie: een relatief nieuw specialisme in de psychologie dat gedrag en
mentale processen beschouwt op basis van hun genetische aanpassingen aan overleving en
voortplanting.
Expectancy bias (verwachtingsbias): de waarnemer staat toe dat zijn of haar verwachtingen
de resultaten van een onderzoek beïnvloeden.
Experiment: type onderzoek waarbij de onderzoeker gebruikmaakt van vergelijkbare
groepen en alle omstandigheden controleert en rechtstreeks manipuleert, inclusief de
onafhankelijke variabele.
Experimenteel psycholoog: psycholoog die onderzoek doet naar elementaire psychologische
processen – in tegenstelling tot een toegepast psycholoog.
Experimentele conditie: omstandigheden waaraan de leden van de experimentele groep
tijdens de speciale behandeling worden blootgesteld.
Experimentele groep: proefpersonen die worden blootgesteld aan de speciale behandeling
die men onderzoekt.
Functionalisme: historische stroming binnen de psychologie die meende dat psychologische
processen het beste begrepen kunnen worden in het licht van hun adaptieve nut en functie.
Geen correlatie: een correlatiecoëfficiënt die aangeeft dat de variabelen geen relatie hebben
met elkaar.
Gevalstudie: onderzoek van een enkel object (of een zeer gering aantal objecten).
Holisme: visie die totaliteit altijd belangrijker vindt dan de som der delen.
Humanistische psychologie: een klinische benadering die de nadruk legt op de
mogelijkheden, groei, potentie en vrije wil van de mens.
Hypothese: voorspelling van de uitkomst van een wetenschappelijk onderzoek; een
bewering over de relatie tussen variabelen in een onderzoek.
Introspectie: beschrijving van je eigen innerlijke, bewuste ervaringen.
Natuurlijke observatie: vorm van correlatieonderzoek waarbij gedrag van mensen of dieren
in hun eigen omgeving wordt geobserveerd.
Negatieve correlatie: een correlatiecoëfficiënt die aangeeft dat de variabelen tegelijkertijd in
verschillende richtingen variëren: als de ene variabele groter wordt, wordt de aderen
kleiner.
Neurowetenschap: het vakgebied dat zich richt op begrip van hoe de hersenen gedachten,
gevoelens, motieven, bewustzijn, herinneringen en andere mentale processen creëren.
Onafhankelijke variabele: variabele die zo genoemd wordt omdat de onderzoeker hem
onafhankelijk van alle andere, zorgvuldig gecontroleerde experimentele omstandigheden
kan manipuleren.
Ontwikkelingsperspectief: een van de zes belangrijke perspectieven van de psychologie, dat
zich onderscheidt door de nadruk te leggen op erfelijkheid en omgeving, en op voorspelbare
veranderingen die zich voordoen tijdens de levensloop.
, Operationele definitie: objectieve beschrijving van een concept dat bij een wetenschappelijk
onderzoek hoort. Operationele definities kunnen concepten die worden bestudeerd
herformuleren in gedragsmatige termen (angst kan bijvoorbeeld operationeel worden
gedefinieerd als ‘zich van een stimulus af bewegen’). Operationele definities zijn ook exacte
omschrijvingen van de manier waarop een experiment moet worden uitgevoerd en waarop
belangrijke variabelen moeten worden gemeten (aantrekkingskracht kan bijvoorbeeld
worden gemeten door de hoeveelheid tijd die iemand naar een ander kijkt).
Perspectieven vanuit de gehele persoon (’whole person’): een aantal psychologische
perspectieven die draaien om een globaal inzicht in de persoonlijkheid, waaronder de
psychodynamische psychologie, humanistische psychologie en psychologie van
karaktertrekken en temperament.
Placebo: substantie die op een medicijn lijkt, maar het niet is. Placebo’s worden ook wel
suikerpillen genoemd, omdat ze van een echt geneesmiddel alleen suiker bevatten.
Positieve correlatie: een correlatiecoëfficiënt die aangeeft dat de variabelen tegelijkertijd in
dezelfde richting variëren: als de ene variabele groter of kleiner wordt, veranderd de andere
in dezelfde richting.
Pseudopsychologie: niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd.
Psychiatrie: een medisch specialisme dat zich richt op de diagnose en behandeling van
mentale stoornissen.
Psychoanalyse: een benadering van de psychologie die is gebaseerd op de veronderstelling
van Freud, die de nadruk legt op onbewuste processen. De term verwijst zowel naar Freuds
psychoanalytische theorie als naar zijn psychoanalytische behandelmethode.
Psychodynamische psychologie: een benadering die de nadruk legt op het begrijpen van het
menselijk functioneren in termen van onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en
conflicten.
Psychologie: wetenschap van gedrag en mentale processen.
Psychologie van karaktertrekken en temperament: een psychologisch perspectief dat
gedrag en persoonlijkheid ziet als de producten van fundamentele psychologische
kenmerken.
Randomisering: procedure waarbij volledig door het toeval wordt bepaald of proefpersonen
aan de experimentele groep of de controlegroep worden toegewezen; kan ook betrekking
hebben op een procedure binnen een experiment, waarbij de volgorde waarin de stimulus
wordt aangeboden volledig door het toeval wordt bepaald.
Repliceren: een onderzoek opnieuw uitvoeren om te zien of dezelfde resultaten worden
verkregen. Om bias uit te sluiten wordt replicatie vaak gedaan door iemand anders dan de
onderzoeker die het oorspronkelijke onderzoek uitvoerde.
Significant: een statische term die aangeeft dat het waarschijnlijk is dat het waargenomen
effect niet door toeval is ontstaan, maar door de onafhankelijke variabele te veranderen.
Sociocultureel perspectief: een van de zes belangrijke perspectieven van de psychologie, dat
de nadruk legt op het belang van sociale interactie, sociaal leren en een cultureel
perspectief.
