Werkcolleg
Onderwerp(en) Voorbereiding LUK's
e
De student kan diverse visies op
Literatuur: Morrison hoofdstuk gezondheid benoemen en kan
1 (5e editie: vanaf 1.2) uitleggen wat
1.1 Gezondheid en ziekte
gezondheidspsychologie inhoudt.
Literatuur: Morrison hoofdstuk De student kan verschillende
2, 4.1, voorbereidende niveaus van
literatuur 1: Wat zijn gezondheidsvaardigheden
Gezondheidsvaardigheden? en ontdekken aan de hand van een
1.2 Gezondheidsvaardigheden casus.
voorbereidende literatuur 2:
Sociaal economische status De student kan benoemen wat
van invloed is op therapietrouw.
De student kan uitleggen wat
Literatuur: Morrison hoofdstuk gezondheidsbevorderend gedrag
3.1 en 5.1 en 5.2 en ongezond gedrag is en kan
2.1 Gezondheidsgedrag benoemen welke factoren hierop
van invloed zijn.
De student kan uitleggen wat
stress inhoudt en kan benoemen
welke factoren hierop van invloed
zijn.
Literatuur: Morrison hoofdstuk De student kan risicofactoren en
10 tot en met 10.3 en beschermende factoren van stress
2.2 Stress en coping ontdekken aan de hand van een
hoofdstuk 11 tot en met 11.4
casus.
De student kan de verschillende
copingstijlen ontdekken aan de
hand van een casus.
, De student kan beoordelen welke
Literatuur: Morrison stressmanagementtechnieken en
hoofdstuk 12.1 en 12.2 (5e interventies passend zijn bij
3.1 Stressinterventies stressgerelateerde klachten aan de
editie: 12.2 en 12.3)
hand van een casus.
De student kan benoemen wat het
acroniem van Seligmans well-
being theory is.
Literatuur: voorbereidende De student kan de voordelen van
3.2 Positieve psychologie literatuur 1: Positieve positieve psychologie benoemen
psychologie en kan aangeven welke
interventies passend zijn aan de
hand van een casus.
De student kan de verschillende
Literatuur: voorbereidende werkstressmodellen toepassen en
literatuur 1: Theoretische op basis daarvan een passend
4.1 Werkstress modellen werkstress advies formuleren aan de hand van
behalve paragraaf 2.4: een casus.
Vitaminemodel
De student kan beredeneren hoe
burn-out en bevlogenheid kunnen
ontstaan.
Literatuur: Morrison hoofdstuk De student kan beschrijven wat de
10.2.2; verschillende dimensies bij een
voorbereidende literatuur 1: burn-out zijn.
4.2 Burn-out en bevlogenheid De student kan beoordelen welke
Burn-out of overspanning?
stressmanagementtechnieken en
interventies passend zijn bij burn-
outklachte aan de hand van een
casus.
, De student kan aan de hand van
een casus beoordelen of er sprake
is van normaal of abnormaal
Literatuur: Nevid, hoofdstuk gedrag.
1.1, 1.2 en hoofdstuk 3.1 tot De student kan benoemen wat de
5.1 Introductie psychopathologie en met 3.3 rollen zijn van de verschillende
hulpverleners in de geestelijke
gezondheidszorg aan de hand van
een casus.
De student kan de symptomen van
een stressgerelateerde stoornis
Literatuur: Nevid, hoofdstuk herkennen.
Stress gerelateerde 4.2.3, 4.2.4, 4.3 tot en met 4.4 De student kan de symptomen en
stoornissen en somatische en hoofdstuk 6.3 mogelijke verklaringen van
5.2
symptoomstoornis en somatische-symptoomstoornis en
verwante stoornissen verwante stoornissen ontdekken
aan de hand van een casus.
De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van angst-
en dwangstoornis ontdekken aan
de hand van een casus.
De student kan aangeven hoe je
mensen met een angst- en
Angststoornissen en Literatuur: Nevid, hoofdstuk 5 dwangstoornis kan ondersteunen
6.1 obsessief-compulsieve en begeleiden aan de hand van
stoornissen een casus.
De student kan verschillende
verwijs- en
behandelmogelijkheden
benoemen voor mensen met een
angst- en dwangstoornis.
De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringenvan
stemmingsstoornissen ontdekken
aan de hand van een casus.
De student kan aangeven hoe je
mensen met een
Literatuur: Nevid, hoofdstuk 7 stemmingsstoornis kan
6.2 Stemmingsstoornissen ondersteunen en begeleiden aan
de hand van een casus.
De student kan verschillende
verwijs- en
behandelmogelijkheden
benoemen voor mensen met een
stemmingsstoornis.
, De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van
Literatuur: Nevid, hoofdstuk 8 middelgerelateerde- en
Middelgerelateerde- en en hoofdstuk 9.1 tot en met verslavingsstoornissen ontdekken
7.1 verslavingsstoornissen en 9.5 aan de hand van een casus.
eetstoornissen De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van een
eetstoornis herkennen.
De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van
Literatuur: Nevid, hoofdstuk persoonlijkheidsstoornissen
12.1 tot en met 12.7 en 6.1 tot herkennen.
Persoonlijkheidsstoornissen en met 6.2.5 De student kan de symptomen en
7.2
en dissociatieve stoornissen mogelijke verklaringen van
dissociatieve stoornissen
herkennen.
Literatuur: Nevid, hoofdstuk De student kan de symptomen en
11.1 tot en met 11.3 en 11.5 mogelijke verklaringen van een
8.1 Psychotische stoornissen psychotische stoornis herkennen.
De student kan de stadia bij ziekte
aangeven aan de hand van een
casus.
Literatuur: Morrison Hoofdstuk De student kan de rol van
13 tot en met 13.3 (5e editie psychologie bij de kwaliteit van
Kwaliteit van leven + leven aangeven en kan beoordelen
8.2 vanaf 13.2 tot en met 13.5) en
OEFENTOETS! welke interventies passend zijn om
Hoofdstuk 16
de kwaliteit van leven te
verbeteren aan de hand van een
casus.
,Les 1.1
H1
De student kan diverse visies op gezondheid benoemen en kan uitleggen wat
gezondheidspsychologie inhoudt.
📌 Het biomedische model van gezondheid Gezondheid wordt in dit
model gedefinieerd als de afwezigheid van ziekte. Dit staat ook bekend als
het diagnose-receptmodel. De kernprincipes:
Ziekte heeft een specifieke oorzaak die medisch behandeld kan worden.
Verwijdering van die oorzaak leidt tot het verdwijnen van symptomen en
herstel.
De oorzaken kunnen van buiten het lichaam komen (zoals bacteriën) of intern
ontstaan (zoals celmutaties).
Het model is reductionistisch: het verklaart ziekte uitsluitend op biologisch
niveau en houdt geen rekening met psychologische, sociale of culturele
factoren.
🎯 Kritiek en beperkingen Het model negeert individuele verschillen in hoe
mensen op ziekte reageren, zoals persoonlijke overtuigingen, steunnetwerken of
cultuur.
💉 Sterke punten Ondanks de beperkingen heeft het model geleid tot veel
effectieve behandelingen, waaronder succesvolle vaccinatieprogramma’s tegen
ziektes als polio en mazelen.
📌 Het biopsychosociaal model van ziekte Dit model beschouwt
gezondheid en ziekte als het resultaat van een samenspel tussen biologische,
psychologische en sociale factoren. Het biedt een holistische
benadering van gezondheid, in tegenstelling tot het puur biologische
perspectief.
Biologische factoren: genetische aanleg, lichamelijke aandoeningen,
hersenchemie of infecties.
Psychologische factoren: gedachten, emoties, gedragspatronen,
copingstrategieën en persoonlijkheid.
Sociale factoren: relaties, cultuur, werkdruk, sociale steun, economische
omstandigheden.
🎯 Kernidee Ziekte is niet alleen een lichamelijk defect, maar ontstaat en wordt
beïnvloed door hoe iemand denkt, voelt en leeft binnen zijn sociale context.
Behandeling richt zich dus niet alleen op het lichaam, maar ook op gedrag en
omgeving.
💡 Toepassing in de praktijk Bijvoorbeeld bij depressie:
Biologisch: medicatie voor neurotransmitters
Psychologisch: cognitieve gedragstherapie
Sociaal: versterken van sociale steun of aanpakken van werkstress
🧠 Voordelen
Houdt rekening met individuele verschillen
Past beter bij chronische of mentale aandoeningen
,Stimuleert samenwerking tussen disciplines (arts, psycholoog, maatschappelijk
werker)
Nadelen
Mentale problematiek is heel erg persoonlijk per persoon, er is geen duidelijke blik
dus ook geen duidelijke oplossing of interventie. Als alle aspecten mee worden
genomen wordt het ook complexer.
Verschillende opvattingen van gezondheid
🩺 Samenvatting van Gezondheidsopvattingen volgens Blaxter
Gezondheid als afwezigheid van ziekte → Geen symptomen of
doktersbezoek betekent ‘gezond zijn’.
Gezondheid als bezit → Een aangeboren eigenschap, zoals goede genen
of snel herstelvermogen.
Gezondheid als gedrag → Gezond leven door verantwoord gedrag zoals
sporten en goede zelfzorg.
Gezondheid als lichamelijke fitheid en vitaliteit → Jongeren noemen
fit en energiek zijn vaak; mannen koppelen gezondheid aan fysieke fitheid,
vrouwen eerder aan sociale levendigheid en energie.
Gezondheid als psychosociaal welzijn → Mentaal welbevinden,
innerlijke harmonie, trots en genieten van sociale contacten.
Gezondheid als functioneel vermogen → De mogelijkheid om zonder
beperkingen je dagelijkse activiteiten uit te voeren.
Wat is Gezondheidspsychologie?
Gezondheidspsychologie is een tak van de psychologie die zich bezighoudt met de
wisselwerking tussen psychologische processen en gezondheid. Ze
onderzoekt hoe opvattingen, emoties en gedrag invloed hebben op het lichamelijk
en mentaal welzijn van mensen, en hoe factoren zoals leeftijd, geslacht en
sociaaleconomische status daarbij een rol spelen.
📌 Belangrijke inzichten:
Opvattingen beïnvloeden gedrag: Wat mensen denken en voelen over
gezondheid beïnvloedt hoe ze met ziekte omgaan en of ze gezond gedrag
vertonen.
Gedrag is niet altijd consequent: Iemand die op één gebied gezond leeft
(bijv. niet roken), leeft niet per se op álle vlakken gezond.
Individuele verschillen tellen: Persoonlijkheid, sociale status, geslacht en
leeftijd spelen een rol in hoe mensen omgaan met gezondheid—maar die
invloed kan direct of indirect zijn.
Multidisciplinaire benadering: Gezondheidspsychologie combineert
inzichten uit cognitieve, sociale en ontwikkelingspsychologie.
Toegepaste wetenschap: Ze richt zich op het bevorderen van gezondheid,
het voorkomen en behandelen van ziekte, en het verbeteren van zorgbeleid.
🎯 Doelstellingen van gezondheidspsychologie
,Volgens Matarazzo (1980) draait gezondheidspsychologie om:
Het bevorderen en behouden van gezondheid.
Het verbeteren van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid.
Het voorkomen en behandelen van ziekte.
Het begrijpen van ziekteoorzaken, zoals kwetsbaarheid en risicofactoren.
Kort gezegd: gezondheidspsychologie helpt ons te begrijpen waarom
mensen zich wel of niet gezond gedragen, en hoe we dat gedrag kunnen
beïnvloeden via psychologische interventies, kennis en beleid.
Les 1.2
H2, 4.1, voorbereidende literatuur 1: Wat zijn Gezondheidsvaardigheden? en
voorbereidende literatuur 2: Sociaal economische status
De student kan verschillende niveaus van gezondheidsvaardigheden
ontdekken aan de hand van een casus.
De student kan benoemen wat van invloed is op therapietrouw.
Compliantiegedrag (Therapietrouw)
📚 Belangrijke termen & definities
Compliantie: klassieke medische term – patiënt volgt zonder discussie het
advies van de arts op.
Adherentie: samenwerking tussen patiënt en arts over therapie en gedrag;
gedrag is beïnvloed door persoonlijke & omgevingsfactoren.
Concordantie: gezamenlijke en geïnformeerde besluitvorming over therapie.
WHO-definitie (2009): “Mate waarin patiëntgedrag overeenstemt
met afgesproken aanbevelingen van een zorgverlener.”
📈 Cijfers & situatie
Historisch probleem (al bij Hippocrates): therapieontrouw komt vaak voor.
WHO: • ± 50% van chronisch zieken volgt therapie niet correct. • ± 25% van
álle patiënten (acuut & chronisch) leeft medische voorschriften niet na.
Voorbeeld:
o Therapietrouw bij hart- en vaatziekten ≈ 77%.
o 22,6% non-adherentie bij orgaantransplantaties (Dew et al., 2007).
⚠️
Gevolgen van therapieontrouw
Grotere kans op ziekenhuisopname (bijv. bij hartfalen).
Verborgen kosten (lichamelijk, psychisch en financieel) bij falen van
leefstijlverandering na ziekte.
,🧩 Oorzaken van (non-)adherentie (volgens Sabaté, 2003)
Factorcategorie Voorbeelden
Patiëntgerelateerd Leeftijd, cultuur, persoonlijkheid, kennis, houding,
zelfvertrouwen
Aandoeningsgerelat Symptomtype, ervaren ernst, pijn, comorbiditeit
eerd
Behandelingsgerela Complexiteit dosering, bijwerkingen, kosten
teerd
Sociaaleconomisch Opleidingsniveau, behandelkosten, toegang tot apotheek,
sociaal isolement
Systeemgerelateer Arts-patiënt communicatie, culturele opvattingen over
d genezing
🧠 Soorten niet-naleving
Opzettelijk: bewust gedrag (bijv. pillen te duur of bijwerkingen).
Onopzettelijk: per ongeluk vergeten of praktische barrières.
🌍 Systemische invloeden
Microniveau: individu & omgeving (bv. gezin, persoonlijkheid).
Mesoniveau: instellingen zoals zorgsysteem & infrastructuur.
Macroniveau: sociaal-culturele & politieke context (bv. stigma, wetgeving).
Structurele oorzaken vaak onderbelicht; vooral weinig onderzoek in niet-
westerse populaties.
Voorbeeld: ART-therapie bij hiv vereist perfecte therapietrouw; barrières zijn
cultureel, sociaal en economisch (Kagee & Deport, 2010).
Les 2.1
Morrison hoofdstuk 3.1 en 5.1 en 5.2
De student kan uitleggen wat gezondheidsbevorderend gedrag en ongezond
gedrag is en kan benoemen welke factoren hierop van invloed zijn.
Menselijk gedrag met betrekking tot gezondheid is complex en zelden eenduidig.
Sommige gedragingen zijn pathogeen(slecht voor je gezondheid, zoals junkfood
eten), maar leveren directe voordelen zoals plezier of gemak. Andere gedragingen
zijn immunogeen (bevorderen de gezondheid), maar vereisen vaak meer
inspanning of zelfbeheersing. Belangrijk is dat ieder individu zijn eigen redenen heeft
—de context en persoonlijke overtuigingen maken het verschil.
🧩 Factoren die gezondheidsgedrag beïnvloeden
We maken onderscheid tussen:
1. Distale factoren (verder van het gedrag verwijderd)
, Sociaaleconomische status (SES)
Etniciteit
Geslacht
Persoonlijkheid
2. Proximale factoren (directer gelinkt aan gedrag)
Attitudes en overtuigingen
Gezondheidspercepties
Persoonlijke doelstellingen
> Distale factoren beïnvloeden gedrag indirect, meestal via proximale factoren.
🔄 Mediaties en moderaties
Mediatie: laat zien hoe A invloed heeft op C via B. Bijvoorbeeld: Geslacht (A)
→ beïnvloedt overtuigingen (B) → die bepalen gedrag (C).
Moderatie: bepaalt wanneer/voor wie een verband sterker of zwakker is.
Bijvoorbeeld: het verband tussen stress en slaap (A → C) is sterker bij
jongeren (moderator B) dan bij ouderen.
📊 Voorbeeld: Mensen met lage SES:
Roken meer
Sporten minder
Eten minder gezond
→ Niet door SES op zich, maar via gezondheidspercepties en attitudes die SES
beïnvloedt.
🧠 Persoonlijkheid en gedrag
Persoonlijkheid beïnvloedt gedrag via stabiele patronen van denken, voelen en
handelen.
Twee belangrijke modellen:
1. Eysenck (driefactorenmodel)
Extraversie ↔ Introversie
Neuroticisme ↔ Emotionele stabiliteit
Psychoticisme ↔ Zelfbeheersing
2. Big Five (OCEAN)
Openheid
Consciëntieusheid
Extraversie
, Aangenaamheid
Neuroticisme
🔍 Verband met gezondheidsgedrag:
Extraversie → meer risicogedrag
Consciëntieusheid → meer gezond gedrag
Neuroticisme → gemengd beeld: meer klachten, zorggebruik en soms
ongezond gedrag
Openheid & aangenaamheid → positiever tegenover gezondheidsadvies
> Persoonlijkheid verklaart gedrag zelden rechtstreeks, maar via overtuigingen en
contexten (mediatie).
🎯 Locus of Control (LoC)
Intern: geloof in eigen regie over gezondheid (→ vaak gezonder gedrag en
therapietrouw)
Extern / toeval: geloof dat gezondheid afhankelijk is van geluk
Gezaghebbende anderen: gezondheid wordt bepaald door artsen en
voorlichters
💡 Belangrijk: deze overtuigingen beïnvloeden gedrag alleen als iemand gezondheid
waardevol vindt.
📉 LoC voorspelt gedrag slechts zwak → daarom meer focus op specifiekere
opvattingen zoals:
Zelfeffectiviteit (Bandura)
Perceived Behavioral Control (TPB)
🧩 Interactie: mensen met een interne LoC en een sterk gevoel van gedragscontrole
vertonen de meeste intentie tot gezond gedrag (Armitage, 2003).
💬 Zelfbeschikkingstheorie (Deci & Ryan)
Intrinsiek gedrag: gemotiveerd door autonomie, competentie en
verbondenheid
Extrinsiek gedrag: gestuurd door beloningen of sociale druk
🔗 Relatie met persoonlijkheid:
Consciëntieuze/meegaande mensen → meer intrinsiek/autonoom
gemotiveerd (bv. veilig vrijen vanuit eigen waarden)
Neurotische mensen → gedragingen uit stemmingregulatie (bijv. drinken
tegen negatieve gevoelens)
🌐 Sociale invloeden
Gedrag wordt sterk beïnvloed door:
Onderwerp(en) Voorbereiding LUK's
e
De student kan diverse visies op
Literatuur: Morrison hoofdstuk gezondheid benoemen en kan
1 (5e editie: vanaf 1.2) uitleggen wat
1.1 Gezondheid en ziekte
gezondheidspsychologie inhoudt.
Literatuur: Morrison hoofdstuk De student kan verschillende
2, 4.1, voorbereidende niveaus van
literatuur 1: Wat zijn gezondheidsvaardigheden
Gezondheidsvaardigheden? en ontdekken aan de hand van een
1.2 Gezondheidsvaardigheden casus.
voorbereidende literatuur 2:
Sociaal economische status De student kan benoemen wat
van invloed is op therapietrouw.
De student kan uitleggen wat
Literatuur: Morrison hoofdstuk gezondheidsbevorderend gedrag
3.1 en 5.1 en 5.2 en ongezond gedrag is en kan
2.1 Gezondheidsgedrag benoemen welke factoren hierop
van invloed zijn.
De student kan uitleggen wat
stress inhoudt en kan benoemen
welke factoren hierop van invloed
zijn.
Literatuur: Morrison hoofdstuk De student kan risicofactoren en
10 tot en met 10.3 en beschermende factoren van stress
2.2 Stress en coping ontdekken aan de hand van een
hoofdstuk 11 tot en met 11.4
casus.
De student kan de verschillende
copingstijlen ontdekken aan de
hand van een casus.
, De student kan beoordelen welke
Literatuur: Morrison stressmanagementtechnieken en
hoofdstuk 12.1 en 12.2 (5e interventies passend zijn bij
3.1 Stressinterventies stressgerelateerde klachten aan de
editie: 12.2 en 12.3)
hand van een casus.
De student kan benoemen wat het
acroniem van Seligmans well-
being theory is.
Literatuur: voorbereidende De student kan de voordelen van
3.2 Positieve psychologie literatuur 1: Positieve positieve psychologie benoemen
psychologie en kan aangeven welke
interventies passend zijn aan de
hand van een casus.
De student kan de verschillende
Literatuur: voorbereidende werkstressmodellen toepassen en
literatuur 1: Theoretische op basis daarvan een passend
4.1 Werkstress modellen werkstress advies formuleren aan de hand van
behalve paragraaf 2.4: een casus.
Vitaminemodel
De student kan beredeneren hoe
burn-out en bevlogenheid kunnen
ontstaan.
Literatuur: Morrison hoofdstuk De student kan beschrijven wat de
10.2.2; verschillende dimensies bij een
voorbereidende literatuur 1: burn-out zijn.
4.2 Burn-out en bevlogenheid De student kan beoordelen welke
Burn-out of overspanning?
stressmanagementtechnieken en
interventies passend zijn bij burn-
outklachte aan de hand van een
casus.
, De student kan aan de hand van
een casus beoordelen of er sprake
is van normaal of abnormaal
Literatuur: Nevid, hoofdstuk gedrag.
1.1, 1.2 en hoofdstuk 3.1 tot De student kan benoemen wat de
5.1 Introductie psychopathologie en met 3.3 rollen zijn van de verschillende
hulpverleners in de geestelijke
gezondheidszorg aan de hand van
een casus.
De student kan de symptomen van
een stressgerelateerde stoornis
Literatuur: Nevid, hoofdstuk herkennen.
Stress gerelateerde 4.2.3, 4.2.4, 4.3 tot en met 4.4 De student kan de symptomen en
stoornissen en somatische en hoofdstuk 6.3 mogelijke verklaringen van
5.2
symptoomstoornis en somatische-symptoomstoornis en
verwante stoornissen verwante stoornissen ontdekken
aan de hand van een casus.
De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van angst-
en dwangstoornis ontdekken aan
de hand van een casus.
De student kan aangeven hoe je
mensen met een angst- en
Angststoornissen en Literatuur: Nevid, hoofdstuk 5 dwangstoornis kan ondersteunen
6.1 obsessief-compulsieve en begeleiden aan de hand van
stoornissen een casus.
De student kan verschillende
verwijs- en
behandelmogelijkheden
benoemen voor mensen met een
angst- en dwangstoornis.
De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringenvan
stemmingsstoornissen ontdekken
aan de hand van een casus.
De student kan aangeven hoe je
mensen met een
Literatuur: Nevid, hoofdstuk 7 stemmingsstoornis kan
6.2 Stemmingsstoornissen ondersteunen en begeleiden aan
de hand van een casus.
De student kan verschillende
verwijs- en
behandelmogelijkheden
benoemen voor mensen met een
stemmingsstoornis.
, De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van
Literatuur: Nevid, hoofdstuk 8 middelgerelateerde- en
Middelgerelateerde- en en hoofdstuk 9.1 tot en met verslavingsstoornissen ontdekken
7.1 verslavingsstoornissen en 9.5 aan de hand van een casus.
eetstoornissen De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van een
eetstoornis herkennen.
De student kan de symptomen en
mogelijke verklaringen van
Literatuur: Nevid, hoofdstuk persoonlijkheidsstoornissen
12.1 tot en met 12.7 en 6.1 tot herkennen.
Persoonlijkheidsstoornissen en met 6.2.5 De student kan de symptomen en
7.2
en dissociatieve stoornissen mogelijke verklaringen van
dissociatieve stoornissen
herkennen.
Literatuur: Nevid, hoofdstuk De student kan de symptomen en
11.1 tot en met 11.3 en 11.5 mogelijke verklaringen van een
8.1 Psychotische stoornissen psychotische stoornis herkennen.
De student kan de stadia bij ziekte
aangeven aan de hand van een
casus.
Literatuur: Morrison Hoofdstuk De student kan de rol van
13 tot en met 13.3 (5e editie psychologie bij de kwaliteit van
Kwaliteit van leven + leven aangeven en kan beoordelen
8.2 vanaf 13.2 tot en met 13.5) en
OEFENTOETS! welke interventies passend zijn om
Hoofdstuk 16
de kwaliteit van leven te
verbeteren aan de hand van een
casus.
,Les 1.1
H1
De student kan diverse visies op gezondheid benoemen en kan uitleggen wat
gezondheidspsychologie inhoudt.
📌 Het biomedische model van gezondheid Gezondheid wordt in dit
model gedefinieerd als de afwezigheid van ziekte. Dit staat ook bekend als
het diagnose-receptmodel. De kernprincipes:
Ziekte heeft een specifieke oorzaak die medisch behandeld kan worden.
Verwijdering van die oorzaak leidt tot het verdwijnen van symptomen en
herstel.
De oorzaken kunnen van buiten het lichaam komen (zoals bacteriën) of intern
ontstaan (zoals celmutaties).
Het model is reductionistisch: het verklaart ziekte uitsluitend op biologisch
niveau en houdt geen rekening met psychologische, sociale of culturele
factoren.
🎯 Kritiek en beperkingen Het model negeert individuele verschillen in hoe
mensen op ziekte reageren, zoals persoonlijke overtuigingen, steunnetwerken of
cultuur.
💉 Sterke punten Ondanks de beperkingen heeft het model geleid tot veel
effectieve behandelingen, waaronder succesvolle vaccinatieprogramma’s tegen
ziektes als polio en mazelen.
📌 Het biopsychosociaal model van ziekte Dit model beschouwt
gezondheid en ziekte als het resultaat van een samenspel tussen biologische,
psychologische en sociale factoren. Het biedt een holistische
benadering van gezondheid, in tegenstelling tot het puur biologische
perspectief.
Biologische factoren: genetische aanleg, lichamelijke aandoeningen,
hersenchemie of infecties.
Psychologische factoren: gedachten, emoties, gedragspatronen,
copingstrategieën en persoonlijkheid.
Sociale factoren: relaties, cultuur, werkdruk, sociale steun, economische
omstandigheden.
🎯 Kernidee Ziekte is niet alleen een lichamelijk defect, maar ontstaat en wordt
beïnvloed door hoe iemand denkt, voelt en leeft binnen zijn sociale context.
Behandeling richt zich dus niet alleen op het lichaam, maar ook op gedrag en
omgeving.
💡 Toepassing in de praktijk Bijvoorbeeld bij depressie:
Biologisch: medicatie voor neurotransmitters
Psychologisch: cognitieve gedragstherapie
Sociaal: versterken van sociale steun of aanpakken van werkstress
🧠 Voordelen
Houdt rekening met individuele verschillen
Past beter bij chronische of mentale aandoeningen
,Stimuleert samenwerking tussen disciplines (arts, psycholoog, maatschappelijk
werker)
Nadelen
Mentale problematiek is heel erg persoonlijk per persoon, er is geen duidelijke blik
dus ook geen duidelijke oplossing of interventie. Als alle aspecten mee worden
genomen wordt het ook complexer.
Verschillende opvattingen van gezondheid
🩺 Samenvatting van Gezondheidsopvattingen volgens Blaxter
Gezondheid als afwezigheid van ziekte → Geen symptomen of
doktersbezoek betekent ‘gezond zijn’.
Gezondheid als bezit → Een aangeboren eigenschap, zoals goede genen
of snel herstelvermogen.
Gezondheid als gedrag → Gezond leven door verantwoord gedrag zoals
sporten en goede zelfzorg.
Gezondheid als lichamelijke fitheid en vitaliteit → Jongeren noemen
fit en energiek zijn vaak; mannen koppelen gezondheid aan fysieke fitheid,
vrouwen eerder aan sociale levendigheid en energie.
Gezondheid als psychosociaal welzijn → Mentaal welbevinden,
innerlijke harmonie, trots en genieten van sociale contacten.
Gezondheid als functioneel vermogen → De mogelijkheid om zonder
beperkingen je dagelijkse activiteiten uit te voeren.
Wat is Gezondheidspsychologie?
Gezondheidspsychologie is een tak van de psychologie die zich bezighoudt met de
wisselwerking tussen psychologische processen en gezondheid. Ze
onderzoekt hoe opvattingen, emoties en gedrag invloed hebben op het lichamelijk
en mentaal welzijn van mensen, en hoe factoren zoals leeftijd, geslacht en
sociaaleconomische status daarbij een rol spelen.
📌 Belangrijke inzichten:
Opvattingen beïnvloeden gedrag: Wat mensen denken en voelen over
gezondheid beïnvloedt hoe ze met ziekte omgaan en of ze gezond gedrag
vertonen.
Gedrag is niet altijd consequent: Iemand die op één gebied gezond leeft
(bijv. niet roken), leeft niet per se op álle vlakken gezond.
Individuele verschillen tellen: Persoonlijkheid, sociale status, geslacht en
leeftijd spelen een rol in hoe mensen omgaan met gezondheid—maar die
invloed kan direct of indirect zijn.
Multidisciplinaire benadering: Gezondheidspsychologie combineert
inzichten uit cognitieve, sociale en ontwikkelingspsychologie.
Toegepaste wetenschap: Ze richt zich op het bevorderen van gezondheid,
het voorkomen en behandelen van ziekte, en het verbeteren van zorgbeleid.
🎯 Doelstellingen van gezondheidspsychologie
,Volgens Matarazzo (1980) draait gezondheidspsychologie om:
Het bevorderen en behouden van gezondheid.
Het verbeteren van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid.
Het voorkomen en behandelen van ziekte.
Het begrijpen van ziekteoorzaken, zoals kwetsbaarheid en risicofactoren.
Kort gezegd: gezondheidspsychologie helpt ons te begrijpen waarom
mensen zich wel of niet gezond gedragen, en hoe we dat gedrag kunnen
beïnvloeden via psychologische interventies, kennis en beleid.
Les 1.2
H2, 4.1, voorbereidende literatuur 1: Wat zijn Gezondheidsvaardigheden? en
voorbereidende literatuur 2: Sociaal economische status
De student kan verschillende niveaus van gezondheidsvaardigheden
ontdekken aan de hand van een casus.
De student kan benoemen wat van invloed is op therapietrouw.
Compliantiegedrag (Therapietrouw)
📚 Belangrijke termen & definities
Compliantie: klassieke medische term – patiënt volgt zonder discussie het
advies van de arts op.
Adherentie: samenwerking tussen patiënt en arts over therapie en gedrag;
gedrag is beïnvloed door persoonlijke & omgevingsfactoren.
Concordantie: gezamenlijke en geïnformeerde besluitvorming over therapie.
WHO-definitie (2009): “Mate waarin patiëntgedrag overeenstemt
met afgesproken aanbevelingen van een zorgverlener.”
📈 Cijfers & situatie
Historisch probleem (al bij Hippocrates): therapieontrouw komt vaak voor.
WHO: • ± 50% van chronisch zieken volgt therapie niet correct. • ± 25% van
álle patiënten (acuut & chronisch) leeft medische voorschriften niet na.
Voorbeeld:
o Therapietrouw bij hart- en vaatziekten ≈ 77%.
o 22,6% non-adherentie bij orgaantransplantaties (Dew et al., 2007).
⚠️
Gevolgen van therapieontrouw
Grotere kans op ziekenhuisopname (bijv. bij hartfalen).
Verborgen kosten (lichamelijk, psychisch en financieel) bij falen van
leefstijlverandering na ziekte.
,🧩 Oorzaken van (non-)adherentie (volgens Sabaté, 2003)
Factorcategorie Voorbeelden
Patiëntgerelateerd Leeftijd, cultuur, persoonlijkheid, kennis, houding,
zelfvertrouwen
Aandoeningsgerelat Symptomtype, ervaren ernst, pijn, comorbiditeit
eerd
Behandelingsgerela Complexiteit dosering, bijwerkingen, kosten
teerd
Sociaaleconomisch Opleidingsniveau, behandelkosten, toegang tot apotheek,
sociaal isolement
Systeemgerelateer Arts-patiënt communicatie, culturele opvattingen over
d genezing
🧠 Soorten niet-naleving
Opzettelijk: bewust gedrag (bijv. pillen te duur of bijwerkingen).
Onopzettelijk: per ongeluk vergeten of praktische barrières.
🌍 Systemische invloeden
Microniveau: individu & omgeving (bv. gezin, persoonlijkheid).
Mesoniveau: instellingen zoals zorgsysteem & infrastructuur.
Macroniveau: sociaal-culturele & politieke context (bv. stigma, wetgeving).
Structurele oorzaken vaak onderbelicht; vooral weinig onderzoek in niet-
westerse populaties.
Voorbeeld: ART-therapie bij hiv vereist perfecte therapietrouw; barrières zijn
cultureel, sociaal en economisch (Kagee & Deport, 2010).
Les 2.1
Morrison hoofdstuk 3.1 en 5.1 en 5.2
De student kan uitleggen wat gezondheidsbevorderend gedrag en ongezond
gedrag is en kan benoemen welke factoren hierop van invloed zijn.
Menselijk gedrag met betrekking tot gezondheid is complex en zelden eenduidig.
Sommige gedragingen zijn pathogeen(slecht voor je gezondheid, zoals junkfood
eten), maar leveren directe voordelen zoals plezier of gemak. Andere gedragingen
zijn immunogeen (bevorderen de gezondheid), maar vereisen vaak meer
inspanning of zelfbeheersing. Belangrijk is dat ieder individu zijn eigen redenen heeft
—de context en persoonlijke overtuigingen maken het verschil.
🧩 Factoren die gezondheidsgedrag beïnvloeden
We maken onderscheid tussen:
1. Distale factoren (verder van het gedrag verwijderd)
, Sociaaleconomische status (SES)
Etniciteit
Geslacht
Persoonlijkheid
2. Proximale factoren (directer gelinkt aan gedrag)
Attitudes en overtuigingen
Gezondheidspercepties
Persoonlijke doelstellingen
> Distale factoren beïnvloeden gedrag indirect, meestal via proximale factoren.
🔄 Mediaties en moderaties
Mediatie: laat zien hoe A invloed heeft op C via B. Bijvoorbeeld: Geslacht (A)
→ beïnvloedt overtuigingen (B) → die bepalen gedrag (C).
Moderatie: bepaalt wanneer/voor wie een verband sterker of zwakker is.
Bijvoorbeeld: het verband tussen stress en slaap (A → C) is sterker bij
jongeren (moderator B) dan bij ouderen.
📊 Voorbeeld: Mensen met lage SES:
Roken meer
Sporten minder
Eten minder gezond
→ Niet door SES op zich, maar via gezondheidspercepties en attitudes die SES
beïnvloedt.
🧠 Persoonlijkheid en gedrag
Persoonlijkheid beïnvloedt gedrag via stabiele patronen van denken, voelen en
handelen.
Twee belangrijke modellen:
1. Eysenck (driefactorenmodel)
Extraversie ↔ Introversie
Neuroticisme ↔ Emotionele stabiliteit
Psychoticisme ↔ Zelfbeheersing
2. Big Five (OCEAN)
Openheid
Consciëntieusheid
Extraversie
, Aangenaamheid
Neuroticisme
🔍 Verband met gezondheidsgedrag:
Extraversie → meer risicogedrag
Consciëntieusheid → meer gezond gedrag
Neuroticisme → gemengd beeld: meer klachten, zorggebruik en soms
ongezond gedrag
Openheid & aangenaamheid → positiever tegenover gezondheidsadvies
> Persoonlijkheid verklaart gedrag zelden rechtstreeks, maar via overtuigingen en
contexten (mediatie).
🎯 Locus of Control (LoC)
Intern: geloof in eigen regie over gezondheid (→ vaak gezonder gedrag en
therapietrouw)
Extern / toeval: geloof dat gezondheid afhankelijk is van geluk
Gezaghebbende anderen: gezondheid wordt bepaald door artsen en
voorlichters
💡 Belangrijk: deze overtuigingen beïnvloeden gedrag alleen als iemand gezondheid
waardevol vindt.
📉 LoC voorspelt gedrag slechts zwak → daarom meer focus op specifiekere
opvattingen zoals:
Zelfeffectiviteit (Bandura)
Perceived Behavioral Control (TPB)
🧩 Interactie: mensen met een interne LoC en een sterk gevoel van gedragscontrole
vertonen de meeste intentie tot gezond gedrag (Armitage, 2003).
💬 Zelfbeschikkingstheorie (Deci & Ryan)
Intrinsiek gedrag: gemotiveerd door autonomie, competentie en
verbondenheid
Extrinsiek gedrag: gestuurd door beloningen of sociale druk
🔗 Relatie met persoonlijkheid:
Consciëntieuze/meegaande mensen → meer intrinsiek/autonoom
gemotiveerd (bv. veilig vrijen vanuit eigen waarden)
Neurotische mensen → gedragingen uit stemmingregulatie (bijv. drinken
tegen negatieve gevoelens)
🌐 Sociale invloeden
Gedrag wordt sterk beïnvloed door:
