Religie, Zingeving en Levensbeschouwing
Les 1: inleiding
Secularisatiethese = rol van religie neemt af in moderne
samenleving
Belang van godsdienst neemt af op 2
gebieden
Maatschappelijk: religieuze insituten
minder vat op sociaal leven
Individueel niveau: individualisering van
zingeving maakt geinstitutionaliseerde
religie minder relevant
Desecularisatie = terugkeer religie
Belangrijke sociologen Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
van religie Peter Berger’s The Sacred Canopy
(1967): invloedrijk werk over hoe religie
als sociaal construct mensen zin en
orde biedt.
Andre Glucksman La troisieme mort de dieu: Beschouwt
massamoorden in Verdun, Auschwitz, en
Rwanda als tekenen van het verdwijnen van
moreel houvast – "de dood van God" als
moreel anker.
Tot 1989: religie leek In de communistische wereld: geen
maatschappelijk godsdienstvrijheid (religie onderdrukt).
irrelevant In de westerse wereld: voortschrijdende
secularisatie en crisis van het
Godsgeloof.
Verfijning van secularisatiedebat
Harvey Cox, Religie in In het boek stelt Cox vast dat zijn eerdere
de stad van de mens verwachtingen over de verdwijning van religie
(1984) in een geseculariseerde stedelijke
samenleving niet zijn uitgekomen.
Integendeel: religie blijkt veerkrachtig en
komt in nieuwe vormen terug, vaak buiten de
traditionele kerken.
José Casanova – Public Casanova onderscheidt 3 dimensies van
Religions in the Modern secularisatie
World (1994) 1. Scheiden politieke en religieuze sfeer
2. Verminderen van belang van
(geinstitutionaliseerde) religie
3. Privatisering van religie (=
problematisch)
Charles Taylor’s A een invloedrijk werk dat het
Secular Age (2007) secularisatiedebat grondig verdiept.
Doelstelling: Bevorderen wederzijds
respect / gewetensvrijheid
Middel: scheiding tussen kerk en staat : De
staat moet neutraal zijn (dus geen religieuze voorkeur of
, inmenging). Maar religie mag wel een publieke rol
spelen, zolang die rol niet onderdrukkend of exclusief is.
Republikeinse model Legt nadruk op middelen en dus op de
(Frankrijk) neutraliteit van de Staat en de overheid
(laicité)
Religie wordt in de publieke sfeer geweerd
Liberale model Nadruk op doelstelling, met pragmatische
(Angelsaksisch) omgang met de middelen
Vrijheid van religie, ook in openbaar
In de praktijk Continuum -> onderling verschillen: staten
combineren vaak elementen uit beide
modellen.
Belgische model Unieke invulling door verzuiling (verkaveling
van de staat volgens ideologisch-
levensbeschouwelijke breuklijnen)
Believing without Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken
belonging (leven na de dood,…) in Europa niet even
hard/snel verminderd als de band met kerken
en godsdiensten
= geloven zonder toe te behoren
Belonging without Soms benoemd in andere contexten (bv. VS of
believing Latijns-Amerika): mensen identificeren zich
cultureel met een religie, maar geloven niet
actief.
Vicarious religion (Grace Band met institutionele kerk wordt losser,
Davie) maar dat betekent niet dat meerderheid
tegen de kerk is.
Vicarious religion betekent dat een kleine groep
religieuze professionals (zoals priesters of kerkleiders)
religieuze taken uitvoert namens een grotere groep
mensen, die zelf niet actief deelnemen, maar wel
verwachten dat religie “beschikbaar” is als het nodig is
(bijv. bij rituelen zoals doop, huwelijk, begrafenis).
Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
Gilles Kepel – La Religie komt terug op de voorgrond in de
revanche de Dieu (1991) publieke sfeer, vooral in islamitische,
christelijke en joodse contexten.
Kondigde wraak van god aan
Micklethwait & Tegen de verwachting van secularisatie in,
Wooldridge – God is wint religie weer terrein, ook in het Westen.
Back (2009)
Sleutelmomenten - 1978: Iraanse revolutie → opkomst van
islamitisch fundamentalisme.
- Verkiezing van Johannes Paulus II →
religie krijgt opnieuw een politieke en
morele stem, ook in Europa.
Religie in Westerse 1. Secularisering en atheïsme blijven
cultuur: een complex bestaan
,beeld o Boeken als The God Delusion van
Richard Dawkins en andere
"nieuwe atheïsten" (Christopher
Hitchens, Sam Harris) verdedigen
een radicaal atheïsme.
o Religie wordt hier gezien als
irrationeel en zelfs schadelijk.
2. Herwaardering van religie – ook
door niet-gelovigen
o Denk aan Alain de Botton’s
Religion for Atheists: religie bevat
waardevolle rituelen,
gemeenschapszin en ethische
kaders. De atheïst Alain de Botton
vond dat religie een politiek
maatschappelijk nut bood
o Religie wordt bekeken als sociaal
nuttig, ook als men niet letterlijk
gelooft.
3. Toename van spiritualiteit en
persoonlijke zingeving
o Mensen zoeken sacraliteit in
emotionele, persoonlijke vormen:
yoga, meditatie, mindfulness,
natuur, rituelen buiten klassieke
religie.
o Vaak gepaard met wantrouwen
ten opzichte van georganiseerde
religies (kerken, dogma’s,
autoriteit).
oeDesecularisatie
Peter Berger The Schreef nieuw boek => ik heb mij vergist,
desecularization of the godsdienst verdwijnt niet => 2 redenenn
world 1. De West- Europese uitzondering: nog
altijd secularisering, maar arrogantie
om te denken dat hele wereld zoals het
weste wordt
2. De academische bias (confirmation
bias)
(bewijs voor religieuze revival negeren of
minimaliseren.)
Jurgen Habermas Habermas was aanvankelijk sterk beïnvloed
door marxistische kritiek op religie: Religie
werd gezien als een instrument van controle,
illusie of vervreemding (vergelijk Karl Marx:
"religie is opium van het volk").
Latere fase: Habermas erkent de positieve
sociale rol van religie in de samenleving (bv.
zingeving, gemeenschapsvorming, ethisch
, discours). Hij stelt dat religieuze tradities
belangrijke morele bronnen kunnen zijn, ook
voor seculiere samenlevingen.
- Gesprekken met kardinaal Ratzinger,
Benedictus XVI => respectvolle
uitwisseling tussen religieuze en
seculiere denkers.
- => Religieuze argumentatie mag in het
publieke debat maar zo rationeel
mogelijk geformuleerd
Recent trend: Hersecularisering (2007-2019)
Hersecularisering verder toenemen of terugkeren van
seculariserende tendensen in een
samenleving, na een periode van
desecularisatie of religieuze revival. Het is
een begrip dat vaak wordt gebruikt om aan te
duiden dat religie toch opnieuw terrein
verliest, ondanks eerdere signalen van
heropleving.
Gebaseerd op Value Survey en de vraag:
speelt God een belangrijke rol in uw leven
Vooral in VS sterk teruggelopen
Enkel India, Bulgarije, Moldavie, Rusland
en Nieuw-Zeeland toegenomen
Samuel Huntington
“Clash of civilizations”
(1994)
Stelling: In de post-Koude Oorlog-wereld
zullen conflicten niet meer vooral
ideologisch of economisch zijn, maar
vooral cultureel en religieus.
“De belangrijkste bron van conflict in de
nieuwe wereldorde zal cultureel zijn.”
- 7/8 beschavingen op wereldvlak
- Iedere beschaving gebouwd op een
leidende godsdienst
- Leidende mogendheden binnen iedere
beschaving
Voorstellen; Multiculturalisme afzweren, niet
denken dat westerse waarden universeel zin
Nine Eleven als zijn grote gelijk? Islam
tegen het westen
Recente aanslagen in Nice, Wenen,…
Kritiek op Huntington 1. Oversimplificatie (geen geunicormeerde
Les 1: inleiding
Secularisatiethese = rol van religie neemt af in moderne
samenleving
Belang van godsdienst neemt af op 2
gebieden
Maatschappelijk: religieuze insituten
minder vat op sociaal leven
Individueel niveau: individualisering van
zingeving maakt geinstitutionaliseerde
religie minder relevant
Desecularisatie = terugkeer religie
Belangrijke sociologen Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
van religie Peter Berger’s The Sacred Canopy
(1967): invloedrijk werk over hoe religie
als sociaal construct mensen zin en
orde biedt.
Andre Glucksman La troisieme mort de dieu: Beschouwt
massamoorden in Verdun, Auschwitz, en
Rwanda als tekenen van het verdwijnen van
moreel houvast – "de dood van God" als
moreel anker.
Tot 1989: religie leek In de communistische wereld: geen
maatschappelijk godsdienstvrijheid (religie onderdrukt).
irrelevant In de westerse wereld: voortschrijdende
secularisatie en crisis van het
Godsgeloof.
Verfijning van secularisatiedebat
Harvey Cox, Religie in In het boek stelt Cox vast dat zijn eerdere
de stad van de mens verwachtingen over de verdwijning van religie
(1984) in een geseculariseerde stedelijke
samenleving niet zijn uitgekomen.
Integendeel: religie blijkt veerkrachtig en
komt in nieuwe vormen terug, vaak buiten de
traditionele kerken.
José Casanova – Public Casanova onderscheidt 3 dimensies van
Religions in the Modern secularisatie
World (1994) 1. Scheiden politieke en religieuze sfeer
2. Verminderen van belang van
(geinstitutionaliseerde) religie
3. Privatisering van religie (=
problematisch)
Charles Taylor’s A een invloedrijk werk dat het
Secular Age (2007) secularisatiedebat grondig verdiept.
Doelstelling: Bevorderen wederzijds
respect / gewetensvrijheid
Middel: scheiding tussen kerk en staat : De
staat moet neutraal zijn (dus geen religieuze voorkeur of
, inmenging). Maar religie mag wel een publieke rol
spelen, zolang die rol niet onderdrukkend of exclusief is.
Republikeinse model Legt nadruk op middelen en dus op de
(Frankrijk) neutraliteit van de Staat en de overheid
(laicité)
Religie wordt in de publieke sfeer geweerd
Liberale model Nadruk op doelstelling, met pragmatische
(Angelsaksisch) omgang met de middelen
Vrijheid van religie, ook in openbaar
In de praktijk Continuum -> onderling verschillen: staten
combineren vaak elementen uit beide
modellen.
Belgische model Unieke invulling door verzuiling (verkaveling
van de staat volgens ideologisch-
levensbeschouwelijke breuklijnen)
Believing without Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken
belonging (leven na de dood,…) in Europa niet even
hard/snel verminderd als de band met kerken
en godsdiensten
= geloven zonder toe te behoren
Belonging without Soms benoemd in andere contexten (bv. VS of
believing Latijns-Amerika): mensen identificeren zich
cultureel met een religie, maar geloven niet
actief.
Vicarious religion (Grace Band met institutionele kerk wordt losser,
Davie) maar dat betekent niet dat meerderheid
tegen de kerk is.
Vicarious religion betekent dat een kleine groep
religieuze professionals (zoals priesters of kerkleiders)
religieuze taken uitvoert namens een grotere groep
mensen, die zelf niet actief deelnemen, maar wel
verwachten dat religie “beschikbaar” is als het nodig is
(bijv. bij rituelen zoals doop, huwelijk, begrafenis).
Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
Gilles Kepel – La Religie komt terug op de voorgrond in de
revanche de Dieu (1991) publieke sfeer, vooral in islamitische,
christelijke en joodse contexten.
Kondigde wraak van god aan
Micklethwait & Tegen de verwachting van secularisatie in,
Wooldridge – God is wint religie weer terrein, ook in het Westen.
Back (2009)
Sleutelmomenten - 1978: Iraanse revolutie → opkomst van
islamitisch fundamentalisme.
- Verkiezing van Johannes Paulus II →
religie krijgt opnieuw een politieke en
morele stem, ook in Europa.
Religie in Westerse 1. Secularisering en atheïsme blijven
cultuur: een complex bestaan
,beeld o Boeken als The God Delusion van
Richard Dawkins en andere
"nieuwe atheïsten" (Christopher
Hitchens, Sam Harris) verdedigen
een radicaal atheïsme.
o Religie wordt hier gezien als
irrationeel en zelfs schadelijk.
2. Herwaardering van religie – ook
door niet-gelovigen
o Denk aan Alain de Botton’s
Religion for Atheists: religie bevat
waardevolle rituelen,
gemeenschapszin en ethische
kaders. De atheïst Alain de Botton
vond dat religie een politiek
maatschappelijk nut bood
o Religie wordt bekeken als sociaal
nuttig, ook als men niet letterlijk
gelooft.
3. Toename van spiritualiteit en
persoonlijke zingeving
o Mensen zoeken sacraliteit in
emotionele, persoonlijke vormen:
yoga, meditatie, mindfulness,
natuur, rituelen buiten klassieke
religie.
o Vaak gepaard met wantrouwen
ten opzichte van georganiseerde
religies (kerken, dogma’s,
autoriteit).
oeDesecularisatie
Peter Berger The Schreef nieuw boek => ik heb mij vergist,
desecularization of the godsdienst verdwijnt niet => 2 redenenn
world 1. De West- Europese uitzondering: nog
altijd secularisering, maar arrogantie
om te denken dat hele wereld zoals het
weste wordt
2. De academische bias (confirmation
bias)
(bewijs voor religieuze revival negeren of
minimaliseren.)
Jurgen Habermas Habermas was aanvankelijk sterk beïnvloed
door marxistische kritiek op religie: Religie
werd gezien als een instrument van controle,
illusie of vervreemding (vergelijk Karl Marx:
"religie is opium van het volk").
Latere fase: Habermas erkent de positieve
sociale rol van religie in de samenleving (bv.
zingeving, gemeenschapsvorming, ethisch
, discours). Hij stelt dat religieuze tradities
belangrijke morele bronnen kunnen zijn, ook
voor seculiere samenlevingen.
- Gesprekken met kardinaal Ratzinger,
Benedictus XVI => respectvolle
uitwisseling tussen religieuze en
seculiere denkers.
- => Religieuze argumentatie mag in het
publieke debat maar zo rationeel
mogelijk geformuleerd
Recent trend: Hersecularisering (2007-2019)
Hersecularisering verder toenemen of terugkeren van
seculariserende tendensen in een
samenleving, na een periode van
desecularisatie of religieuze revival. Het is
een begrip dat vaak wordt gebruikt om aan te
duiden dat religie toch opnieuw terrein
verliest, ondanks eerdere signalen van
heropleving.
Gebaseerd op Value Survey en de vraag:
speelt God een belangrijke rol in uw leven
Vooral in VS sterk teruggelopen
Enkel India, Bulgarije, Moldavie, Rusland
en Nieuw-Zeeland toegenomen
Samuel Huntington
“Clash of civilizations”
(1994)
Stelling: In de post-Koude Oorlog-wereld
zullen conflicten niet meer vooral
ideologisch of economisch zijn, maar
vooral cultureel en religieus.
“De belangrijkste bron van conflict in de
nieuwe wereldorde zal cultureel zijn.”
- 7/8 beschavingen op wereldvlak
- Iedere beschaving gebouwd op een
leidende godsdienst
- Leidende mogendheden binnen iedere
beschaving
Voorstellen; Multiculturalisme afzweren, niet
denken dat westerse waarden universeel zin
Nine Eleven als zijn grote gelijk? Islam
tegen het westen
Recente aanslagen in Nice, Wenen,…
Kritiek op Huntington 1. Oversimplificatie (geen geunicormeerde
