Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
HC 1: ANATOMIE EN FYSIOLOGIE - VOR
Leerdoelen:
- Je kent en begrijpt de werking van het evenwichtssysteem: input – verwerking – output
- Je kent de verschillende delen van het evenwichtsorgaan en hun functie/ fysiologie
- Je kent de belangrijkste elementen van het centraal evenwichtssysteem
- Je kent en begrijpt de werking en functie van de eerste outputreflex van het evenwichtssysteem: de
VOR
1. INLEIDING – VESTIBULAIR SYSTEEM
- Evenwichtsorgaan is anatomisch en fysiologisch verwant aan auditief orgaan
o Oor is zintuigorgaan voor geluidswaarneming → dysfunctie van gehoororgaan leidt tot
gehoorverlies
o Evenwichtsorgaan is zintuigencomplex dat informatie verzamelt over beweging en balans →
dysfunctie van evenwichtsorgaan leidt tot evenwichtsklachten (bv. duizeligheid, vertigo,
instabiliteit, …)
- Algemeen geldt dat 5% van de volwassenen heeft evenwichtsproblemen → dit percentage kan
verschillen afhankelijk van de aandoening en zal vermoedelijk nog toenemen, aangezien meer
pathologieën ontdekt worden en nieuwe evaluatietechnieken worden ontwikkeld.
Vestibulaire stoornissen kunnen een grote impact hebben op de levenskwaliteit (QOL, quality of life):
- Hinder tijdens dagelijkse activiteiten
- Verminderde efficiëntie, afwezigheid op het werk
- Sociale relaties
- Reizen
- Gemoedstoestand (angst, depressie)
- Cognitie (“brain fog”) en aandacht
- Verhoogd risico op vallen
- …
Functie van het evenwichtssysteem:
- Levert belangrijke bijdrage aan het in stand houden van het evenwicht bij het stilstaan en bewegen,
stabiliteit van het hoofd, en zorgt voor een stabiele blik tijdens hoofdbewegingen
Werking van het evenwichtssysteem:
- Via inputsystemen die centraal verwerkt worden, leiden tot output (reflexen)
1.1. WERKING VAN HET EVENWICHTSSYSTEEM
1.1.1. INPUT
- Verschillende inputsystemen → evenwichtsorganen leveren nauwkeurige informatie over
zwaartekrachtveranderingen en angulaire en lineaire versnellingen van het hoofd → bijdrage aan
balans en stabiele blik
- Naast evenwichtsorganen krijgt mens ook informatie over houding en evenwicht via visueel- en
proprioceptief systeem
Pagina 1 van 45
,Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
o Via visus (en in kleine mate gehoororgaan) krijgen we idee over hoe lichaam zich situeert en
beweegt t.o.v. omgeving
o Proprioceptief systeem geeft via stand van gewrichten en spanning in spieren informatie over hoe
lichaam zich beweegt en in welke houding het staat
• Spieren van kuit, voetzolen, hals
- Via ophanging van organen in lichaam wordt vanuit graviceptoren in gastro-intestinaal stelsel
informatie aangeleverd over stand en beweging
1.1.2. CENTRALE VERWERKING
- Sensorische informatie (input) wordt vervolgens centraal verwerkt in vestibulaire kernen en cerebellum
- Vestibulaire kernen gebruiken deze informatie om subjectieve gewaarwording te creëren van de positie
van het hoofd t.o.v. de omgeving → oriëntatie en navigatie in ruimte mogelijk
- Hier wordt sensorische inputinformatie gekoppeld aan motorische outputreflexen
- Cerebellum vervult eerder adaptieve functie
1.1.3. OUTPUT
- Vanuit kernen in hersenen zijn er projecties om output te creëren
- Motorische outputreflexen spelen belangrijke rol in controle van evenwichtsfuncties
o Vestibulo-oculaire reflex (VOR)
• Zorgt via sturen van informatie naar extraoculaire spieren dat bij beweging van hoofd
compensatoire (tegengestelde) oogbewegingen uitgelokt worden
• Beeld blijft stabiel op netvlies geprojecteerd (= blikstabilisatie)
o Vestibulospinale reflexen (VSR) en vestibulocollische reflexen (VCR) → FASE 3
• Dienen om rechtopstaande houding te handhaven en hoofd te stabiliseren t.o.v. zwaartekracht
(posturale stabiliteit)
• Gebeurt via sturen van prikkels naar spieren van ledematen en nekspieren
- Naast motorische reflexen oefenen inputsystemen ook belangrijke invloed uit op regulatie van
autonome functie via de vestibulo-sympathische reflexbanen
o Hartritme zal toenemen bij specifieke houdingsveranderingen van lichaam (bv. overeind komen)
- Projecties naar cortex (hersenschors) en andere centrale structuren waar sensorische inputinformatie
wordt aangewend om gewaarwording te creëren van de positie van het hoofd t.o.v. omgeving
o Zo zijn oriëntatie en navigatie in ruimte mogelijk
o Deze projecties blijken ook belangrijke functionele bijdrage te leveren aan:
• Aandachtsvermogen
• Geheugen
• Concentratie
• Cognitie
• Emotie
• Dag- en nachtritme
Pagina 2 van 45
,Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
2. INPUT: VESTIBULAIR ORGAAN
Evenwichtsorgaan gelegen in binnenoor, bestaat uit:
- Benig labyrint
o Door rotsbeen (temporaal bot) omgeven
o Bevat perilymfe
- Vliezig (membraneus) labyrint
o Opgehangen in het benige labyrint
o Door een membraan omgeven
o Bevat endolymfe
o Omvat gehoororgaan en evenwichtsorgaan
2.1. SEMICIRCULAIRE KANALEN: ANATOMIE EN FYSIOLOGIE
3 halfcirkelvormige kanalen (die overgaan in vestibulum, zijn rechtstreeks verbonden met utriculus):
- Horizontaal semicirculair kanaal
(HSCK)
- Anterieur semicirculair kanaal
(ASCK)
- Posterieur semicirculair kanaal
(PSCK)
Pagina 3 van 45
, Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
Hoe wordt vestibulair orgaan geprikkeld?
1) Hoofdbeweging: rotatieversnellingen (hoekversnellingen / angulaire versnellingen)
• Rond Z-as (yaw)
• Rond X-as (roll)
• Rond Y-as (pitch)
Detectie door semicirculaire kanalen (SCK)
2) Hoofdbeweging: lineaire versnellingen (hoofdkanteling en
zwaartekracht)
• Langs Z-as (yaw)
• Langs X-as (roll)
• Langs Y-as (pitch)
Detectie door otolietorganen (utriculus en sacculus)
2.1.1. ANATOMIE SEMICIRCULAIRE KANALEN
- Horizontaal kanaal onder hoek van 30° t.o.v. horizontale as
- Verticale kanalen:
o Het anterieur en posterieur kanaal van dezelfde zijde staan
loodrecht op elkaar
o Het anterieur kanaal van de ene zijde en het posterieur kanaal
van de andere kant staan in hetzelfde vlak (evenwijdig)
- De positie van de kanalen zal belangrijk zijn bij bewegingen:
o Elk kanaal is gevoelig voor versnellingen volgens een as
loodrecht op het vlak waarin het kanaal zich bevindt (figuur links
onderaan)
- Semicirculaire kanalen zijn gevoelig voor angulaire (hoek-)
versnellingen
- Op elk SCK bevindt zich een verwijding (ampulla) met daarin een richel (crista).
o Op de crista bevinden zich de haarcellen (type I en type II)
• Steken met hun trilharen in een gelatineuze massa en vormen hiermee een elastische structuur
(cupula) → sensitieve structuren
Binnen evenwicht is het woord ‘versnelling’ heel belangrijk → SCK kunnen enkel versnellingen detecteren,
geen constante snelheid!!
Ampulla (verikking) zit aan uiteinde van elk kanaal en sluit de overgang naar de utriculus aan 1 zijde af. De
SCK gaan over in de utriculus en de sacculus, aan de andere zijde is er een open zijde aan de kant van de
utriculus
Pagina 4 van 45
HC 1: ANATOMIE EN FYSIOLOGIE - VOR
Leerdoelen:
- Je kent en begrijpt de werking van het evenwichtssysteem: input – verwerking – output
- Je kent de verschillende delen van het evenwichtsorgaan en hun functie/ fysiologie
- Je kent de belangrijkste elementen van het centraal evenwichtssysteem
- Je kent en begrijpt de werking en functie van de eerste outputreflex van het evenwichtssysteem: de
VOR
1. INLEIDING – VESTIBULAIR SYSTEEM
- Evenwichtsorgaan is anatomisch en fysiologisch verwant aan auditief orgaan
o Oor is zintuigorgaan voor geluidswaarneming → dysfunctie van gehoororgaan leidt tot
gehoorverlies
o Evenwichtsorgaan is zintuigencomplex dat informatie verzamelt over beweging en balans →
dysfunctie van evenwichtsorgaan leidt tot evenwichtsklachten (bv. duizeligheid, vertigo,
instabiliteit, …)
- Algemeen geldt dat 5% van de volwassenen heeft evenwichtsproblemen → dit percentage kan
verschillen afhankelijk van de aandoening en zal vermoedelijk nog toenemen, aangezien meer
pathologieën ontdekt worden en nieuwe evaluatietechnieken worden ontwikkeld.
Vestibulaire stoornissen kunnen een grote impact hebben op de levenskwaliteit (QOL, quality of life):
- Hinder tijdens dagelijkse activiteiten
- Verminderde efficiëntie, afwezigheid op het werk
- Sociale relaties
- Reizen
- Gemoedstoestand (angst, depressie)
- Cognitie (“brain fog”) en aandacht
- Verhoogd risico op vallen
- …
Functie van het evenwichtssysteem:
- Levert belangrijke bijdrage aan het in stand houden van het evenwicht bij het stilstaan en bewegen,
stabiliteit van het hoofd, en zorgt voor een stabiele blik tijdens hoofdbewegingen
Werking van het evenwichtssysteem:
- Via inputsystemen die centraal verwerkt worden, leiden tot output (reflexen)
1.1. WERKING VAN HET EVENWICHTSSYSTEEM
1.1.1. INPUT
- Verschillende inputsystemen → evenwichtsorganen leveren nauwkeurige informatie over
zwaartekrachtveranderingen en angulaire en lineaire versnellingen van het hoofd → bijdrage aan
balans en stabiele blik
- Naast evenwichtsorganen krijgt mens ook informatie over houding en evenwicht via visueel- en
proprioceptief systeem
Pagina 1 van 45
,Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
o Via visus (en in kleine mate gehoororgaan) krijgen we idee over hoe lichaam zich situeert en
beweegt t.o.v. omgeving
o Proprioceptief systeem geeft via stand van gewrichten en spanning in spieren informatie over hoe
lichaam zich beweegt en in welke houding het staat
• Spieren van kuit, voetzolen, hals
- Via ophanging van organen in lichaam wordt vanuit graviceptoren in gastro-intestinaal stelsel
informatie aangeleverd over stand en beweging
1.1.2. CENTRALE VERWERKING
- Sensorische informatie (input) wordt vervolgens centraal verwerkt in vestibulaire kernen en cerebellum
- Vestibulaire kernen gebruiken deze informatie om subjectieve gewaarwording te creëren van de positie
van het hoofd t.o.v. de omgeving → oriëntatie en navigatie in ruimte mogelijk
- Hier wordt sensorische inputinformatie gekoppeld aan motorische outputreflexen
- Cerebellum vervult eerder adaptieve functie
1.1.3. OUTPUT
- Vanuit kernen in hersenen zijn er projecties om output te creëren
- Motorische outputreflexen spelen belangrijke rol in controle van evenwichtsfuncties
o Vestibulo-oculaire reflex (VOR)
• Zorgt via sturen van informatie naar extraoculaire spieren dat bij beweging van hoofd
compensatoire (tegengestelde) oogbewegingen uitgelokt worden
• Beeld blijft stabiel op netvlies geprojecteerd (= blikstabilisatie)
o Vestibulospinale reflexen (VSR) en vestibulocollische reflexen (VCR) → FASE 3
• Dienen om rechtopstaande houding te handhaven en hoofd te stabiliseren t.o.v. zwaartekracht
(posturale stabiliteit)
• Gebeurt via sturen van prikkels naar spieren van ledematen en nekspieren
- Naast motorische reflexen oefenen inputsystemen ook belangrijke invloed uit op regulatie van
autonome functie via de vestibulo-sympathische reflexbanen
o Hartritme zal toenemen bij specifieke houdingsveranderingen van lichaam (bv. overeind komen)
- Projecties naar cortex (hersenschors) en andere centrale structuren waar sensorische inputinformatie
wordt aangewend om gewaarwording te creëren van de positie van het hoofd t.o.v. omgeving
o Zo zijn oriëntatie en navigatie in ruimte mogelijk
o Deze projecties blijken ook belangrijke functionele bijdrage te leveren aan:
• Aandachtsvermogen
• Geheugen
• Concentratie
• Cognitie
• Emotie
• Dag- en nachtritme
Pagina 2 van 45
,Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
2. INPUT: VESTIBULAIR ORGAAN
Evenwichtsorgaan gelegen in binnenoor, bestaat uit:
- Benig labyrint
o Door rotsbeen (temporaal bot) omgeven
o Bevat perilymfe
- Vliezig (membraneus) labyrint
o Opgehangen in het benige labyrint
o Door een membraan omgeven
o Bevat endolymfe
o Omvat gehoororgaan en evenwichtsorgaan
2.1. SEMICIRCULAIRE KANALEN: ANATOMIE EN FYSIOLOGIE
3 halfcirkelvormige kanalen (die overgaan in vestibulum, zijn rechtstreeks verbonden met utriculus):
- Horizontaal semicirculair kanaal
(HSCK)
- Anterieur semicirculair kanaal
(ASCK)
- Posterieur semicirculair kanaal
(PSCK)
Pagina 3 van 45
, Gehoor & evenwicht diagnostiek – deel 2: evenwicht
Hoe wordt vestibulair orgaan geprikkeld?
1) Hoofdbeweging: rotatieversnellingen (hoekversnellingen / angulaire versnellingen)
• Rond Z-as (yaw)
• Rond X-as (roll)
• Rond Y-as (pitch)
Detectie door semicirculaire kanalen (SCK)
2) Hoofdbeweging: lineaire versnellingen (hoofdkanteling en
zwaartekracht)
• Langs Z-as (yaw)
• Langs X-as (roll)
• Langs Y-as (pitch)
Detectie door otolietorganen (utriculus en sacculus)
2.1.1. ANATOMIE SEMICIRCULAIRE KANALEN
- Horizontaal kanaal onder hoek van 30° t.o.v. horizontale as
- Verticale kanalen:
o Het anterieur en posterieur kanaal van dezelfde zijde staan
loodrecht op elkaar
o Het anterieur kanaal van de ene zijde en het posterieur kanaal
van de andere kant staan in hetzelfde vlak (evenwijdig)
- De positie van de kanalen zal belangrijk zijn bij bewegingen:
o Elk kanaal is gevoelig voor versnellingen volgens een as
loodrecht op het vlak waarin het kanaal zich bevindt (figuur links
onderaan)
- Semicirculaire kanalen zijn gevoelig voor angulaire (hoek-)
versnellingen
- Op elk SCK bevindt zich een verwijding (ampulla) met daarin een richel (crista).
o Op de crista bevinden zich de haarcellen (type I en type II)
• Steken met hun trilharen in een gelatineuze massa en vormen hiermee een elastische structuur
(cupula) → sensitieve structuren
Binnen evenwicht is het woord ‘versnelling’ heel belangrijk → SCK kunnen enkel versnellingen detecteren,
geen constante snelheid!!
Ampulla (verikking) zit aan uiteinde van elk kanaal en sluit de overgang naar de utriculus aan 1 zijde af. De
SCK gaan over in de utriculus en de sacculus, aan de andere zijde is er een open zijde aan de kant van de
utriculus
Pagina 4 van 45
