GESCHIEDENIS VAN DE PERS
VOOR DE ONAFHANKELIJKHEID
In 1440 vond Gutenberg de drukkunst uit. Natuurlijk gaf dit een serieuze “boost” aan de geschreven kunst. Een
duplicatietechnologie werd ingezet, waardoor teksten niet met de hand moesten overgeschreven worden. Op
deze manier konden geschriften op grote schaal en op kortere tijd geproduceerd worden.
Door deze techniek werden vlugschriften of pamfletten uitgevonden: in kleine blaadjes konden mensen van de
actualiteit op de hoogte gehouden worden. Dit was voorheen onmogelijk, omdat het overschrijven van alle
pamfletten veel te lang zou duren en veel te veel werk zou zijn. Vlugschriften en pamfletten konden ook
ingezet worden voor publiciteit. Met andere woorden, vanaf 1440 was er sprake van “reclame” zoals we die
vandaag de dag nog kennen (in schriftjes, in krantjes, etc.)
De geschreven media was in die tijd een alleenheerschappij: gazettiers waren in die eerste jaren tegelijk
drukker, uitgever én journalist. Ze deden zowel het technisch als het redactioneel werk. Hun kranten
verschenen met vaste regelmaat.
België heeft heel was autoritaire persregimes gekend, die uiteraard parallel liepen met de regimes die over ons
land regeerden. In de 16de-17de eeuw waren de Spaanse Nederlanden de regeerders over onze pers, gevolgd in
de 18de eeuw door de Oostenrijkse Nederlanden, op het einde van de 18de eeuw en tot het begin van de 19de
eeuw was er de Franse overheersing, onder het Napoleontisch bewind, en tenslotte van 1814 tot de
onafhankelijkheid van België in 1831 heerste het Koninkrijk der Nederlanden. Gedurende al deze periodes was
er een zeer beperkte persvrijheid. Verschillende systemen van preventieve censuur werden ingezet. Dit was er
natuurlijk zodat de journalisten geen slecht woord over de heersers konden verspreiden. Elke nieuwsuitgeverij
had een octrooi of licentie nodig, voor dat ze nieuws mochten publiceren. De gazettiers moesten een grote
borgsom betalen om hun vergunning te behouden. Er was een officiële regeringskrant die over de pers heerste
en waarin de regeerder geprezen werd. De centralisatiepolitiek zorgde ervoor dat zoveel mogelijk uitvoerende
functies binnen de politiek bleven, zo ook de pers. Uiteraard zorgden al deze maatregelen voor een strikte
controle over de publicatie van onafhankelijke nieuwsbladen.
In 1797, ten tijde van de Franse overheersing, werd vervolgens de zegelbelasting ingevoerd. De zegelbelasting
was een belastingsvorm die uitbetaald werd in “zegels”. Ook op dagbladen en andere geschreven pers stond
zegelbelasting. Dit was natuurlijk een enorme drempel voor veel gazettiers. Dit zorgde ervoor dat slechts
enkele media konden bestaan én toegestaan waren. Een voorbeeld van een “aanvaarde krant” is ‘Le Moniteur
Universel’ ten tijde van Napoleon. Ook tijdens het Koninkrijk der Nederlanden heerste Willem I met een harde
repressie, hoewel persvrijheid in de grondwet beschermd stond. Dit alles zorgde ervoor dat de krant enkel was
voorbehouden voor de elite in de samenleving. Met andere woorden, zij die een krant nog konden betalen (en
lezen).
HET ONAFHANKELIJKE B ELGIË
in de grondwet van 7 februari 1831, artikel 25 staat: “de drukpers is vrij. De censuur kan nooit ingesteld
worden. Geen borgstelling kan worden geëist van de schrijvers, uitgevers of drukkers.”
Dit artikel in de grondwet was revolutionair! Voor het eerst werd de persvrijheid officieel gegarandeerd!
, Uiteraard werden er verschillende beperkingen ingesteld aan het misbruiken van de persvrijheid. Op deze
manier kon de regering alsnog de pers ietwat controleren. Zo werden kwaadwillige en openbare aanvallen op
de bindende kracht der wetten, het in vraag stellen van de democratische rechtstaat of grondwettelijke macht,
of deze ondermijnen of aanvallen, het openbaar aanvallen van de koning en diens familieleden én op de
rechten en machten van het parlement, alsook het negationisme (bijvoorbeeld het ontkennen van de
Holocaust), het aanzetten tot racisme en andere vormen van haat, bestraft.
Ook de zegelbelasting, ingevoerd ten tijde van Napoleon, werd behouden. Al werd de som wel verlaagd in
1893, om de kranten toegankelijker te maken voor het publiek. Een krant werd dus goedkoper, maar nog altijd
niet “betaalbaar”. Een groot deel van de bevolking kon dus niet worden ingelicht en geëduceerd over de
politiek, waardoor ze niet politiek actief waren. Zo kon de elite het land blijven besturen.
De persvrijheid werd later ook grondwettelijk vastgelegd in onze buurlanden: in Nederland in 1848, in Frankrijk
in 1881 en in Duitsland in 1888.
ONTSTAAN MASSAKRANT EIND 19 D E EEUW
In 1949 werd de zegelbelasting afgeschaft. Hierdoor kon de prijs van een krant enorm verlaagd worden.
Vervolgens werd de geschreven pers toegankelijker voor meer lezers. Dit zorgde ervoor dat het
analfabetismecijfer daalde en het kiesrecht uitbreidde (1893). Van een systeem waarin enkel de elite mocht
stemmen, veranderde het Belgische stemrecht naar het algemeen meervoudig stemrecht. Vanaf nu kon elke
man, geld of geen geld, deelnemen aan het politieke leven. Ook de technologische vernieuwingen zorgden voor
een boost aan de verdeling van kranten. Drukkersbedrijf werden steeds meer gemechaniseerd, en de drukking
kon op nog grotere schaal gebeuren. De productiekosten gingen namelijk omlaag en de oplages omhoog. De
papierprijs daalde en persagentschappen kregen veel inkomsten dankzij reclame, die dankzij de
industrialisering vanaf toen op grotere schaal kon gebeuren. Dit alles maakte een krant nog toegankelijker voor
de gewone bevolking.
Tenslotte ontstond de telecommunicatie. Door de uitvinding van de telegrafie kon informatie veel sneller grote
afstanden afleggen. Hierdoor ontstonden nieuwsagentschappen, die zich vestigden in het buitenland om zo
snel mogelijk naar hun hoofdkantoren de rapporteren. Frankrijk introduceerde het nieuwsagentschap “Havas”,
Groot-Brittannië “Reuters”, Duitsland “Wolff, Telegraphen Union”, de Verenigde Staten “Associated Press and
United Press International”. Even later sprong ook België op die trein met de inhuldiging van “Belga” in 1921.
GOUDEN JAREN VAN DE DAGBLADPERS
De gouden jaren van de dagbladpers vielen zeker in de periode van 1880 tot 1899. Het aantal titels nam enorm
toe en ook het aantal oplages kende een stijging. Het concept “politieke opiniepers” werd voor het eerst
geïntroduceerd. Elke politieke stroming had zijn eigen krant, die een duidelijke politieke mening naar voren
bracht.
De katholieke zuil omvatte De Gentenaar, De Gazet van Antwerpen, Het Volk (1891-2008) en La Libre Belgique.
De liberale zuil had Het Laatste Nieuws, de Nieuwe Gazet en La Dernière Heure.
De socialistische zuil had De Vooruit (nu bekend als De Morgen) en Le Peuple (1860-1998).
Enkele neutrale kranten waren Le Soir en La Meuse.
VOOR DE ONAFHANKELIJKHEID
In 1440 vond Gutenberg de drukkunst uit. Natuurlijk gaf dit een serieuze “boost” aan de geschreven kunst. Een
duplicatietechnologie werd ingezet, waardoor teksten niet met de hand moesten overgeschreven worden. Op
deze manier konden geschriften op grote schaal en op kortere tijd geproduceerd worden.
Door deze techniek werden vlugschriften of pamfletten uitgevonden: in kleine blaadjes konden mensen van de
actualiteit op de hoogte gehouden worden. Dit was voorheen onmogelijk, omdat het overschrijven van alle
pamfletten veel te lang zou duren en veel te veel werk zou zijn. Vlugschriften en pamfletten konden ook
ingezet worden voor publiciteit. Met andere woorden, vanaf 1440 was er sprake van “reclame” zoals we die
vandaag de dag nog kennen (in schriftjes, in krantjes, etc.)
De geschreven media was in die tijd een alleenheerschappij: gazettiers waren in die eerste jaren tegelijk
drukker, uitgever én journalist. Ze deden zowel het technisch als het redactioneel werk. Hun kranten
verschenen met vaste regelmaat.
België heeft heel was autoritaire persregimes gekend, die uiteraard parallel liepen met de regimes die over ons
land regeerden. In de 16de-17de eeuw waren de Spaanse Nederlanden de regeerders over onze pers, gevolgd in
de 18de eeuw door de Oostenrijkse Nederlanden, op het einde van de 18de eeuw en tot het begin van de 19de
eeuw was er de Franse overheersing, onder het Napoleontisch bewind, en tenslotte van 1814 tot de
onafhankelijkheid van België in 1831 heerste het Koninkrijk der Nederlanden. Gedurende al deze periodes was
er een zeer beperkte persvrijheid. Verschillende systemen van preventieve censuur werden ingezet. Dit was er
natuurlijk zodat de journalisten geen slecht woord over de heersers konden verspreiden. Elke nieuwsuitgeverij
had een octrooi of licentie nodig, voor dat ze nieuws mochten publiceren. De gazettiers moesten een grote
borgsom betalen om hun vergunning te behouden. Er was een officiële regeringskrant die over de pers heerste
en waarin de regeerder geprezen werd. De centralisatiepolitiek zorgde ervoor dat zoveel mogelijk uitvoerende
functies binnen de politiek bleven, zo ook de pers. Uiteraard zorgden al deze maatregelen voor een strikte
controle over de publicatie van onafhankelijke nieuwsbladen.
In 1797, ten tijde van de Franse overheersing, werd vervolgens de zegelbelasting ingevoerd. De zegelbelasting
was een belastingsvorm die uitbetaald werd in “zegels”. Ook op dagbladen en andere geschreven pers stond
zegelbelasting. Dit was natuurlijk een enorme drempel voor veel gazettiers. Dit zorgde ervoor dat slechts
enkele media konden bestaan én toegestaan waren. Een voorbeeld van een “aanvaarde krant” is ‘Le Moniteur
Universel’ ten tijde van Napoleon. Ook tijdens het Koninkrijk der Nederlanden heerste Willem I met een harde
repressie, hoewel persvrijheid in de grondwet beschermd stond. Dit alles zorgde ervoor dat de krant enkel was
voorbehouden voor de elite in de samenleving. Met andere woorden, zij die een krant nog konden betalen (en
lezen).
HET ONAFHANKELIJKE B ELGIË
in de grondwet van 7 februari 1831, artikel 25 staat: “de drukpers is vrij. De censuur kan nooit ingesteld
worden. Geen borgstelling kan worden geëist van de schrijvers, uitgevers of drukkers.”
Dit artikel in de grondwet was revolutionair! Voor het eerst werd de persvrijheid officieel gegarandeerd!
, Uiteraard werden er verschillende beperkingen ingesteld aan het misbruiken van de persvrijheid. Op deze
manier kon de regering alsnog de pers ietwat controleren. Zo werden kwaadwillige en openbare aanvallen op
de bindende kracht der wetten, het in vraag stellen van de democratische rechtstaat of grondwettelijke macht,
of deze ondermijnen of aanvallen, het openbaar aanvallen van de koning en diens familieleden én op de
rechten en machten van het parlement, alsook het negationisme (bijvoorbeeld het ontkennen van de
Holocaust), het aanzetten tot racisme en andere vormen van haat, bestraft.
Ook de zegelbelasting, ingevoerd ten tijde van Napoleon, werd behouden. Al werd de som wel verlaagd in
1893, om de kranten toegankelijker te maken voor het publiek. Een krant werd dus goedkoper, maar nog altijd
niet “betaalbaar”. Een groot deel van de bevolking kon dus niet worden ingelicht en geëduceerd over de
politiek, waardoor ze niet politiek actief waren. Zo kon de elite het land blijven besturen.
De persvrijheid werd later ook grondwettelijk vastgelegd in onze buurlanden: in Nederland in 1848, in Frankrijk
in 1881 en in Duitsland in 1888.
ONTSTAAN MASSAKRANT EIND 19 D E EEUW
In 1949 werd de zegelbelasting afgeschaft. Hierdoor kon de prijs van een krant enorm verlaagd worden.
Vervolgens werd de geschreven pers toegankelijker voor meer lezers. Dit zorgde ervoor dat het
analfabetismecijfer daalde en het kiesrecht uitbreidde (1893). Van een systeem waarin enkel de elite mocht
stemmen, veranderde het Belgische stemrecht naar het algemeen meervoudig stemrecht. Vanaf nu kon elke
man, geld of geen geld, deelnemen aan het politieke leven. Ook de technologische vernieuwingen zorgden voor
een boost aan de verdeling van kranten. Drukkersbedrijf werden steeds meer gemechaniseerd, en de drukking
kon op nog grotere schaal gebeuren. De productiekosten gingen namelijk omlaag en de oplages omhoog. De
papierprijs daalde en persagentschappen kregen veel inkomsten dankzij reclame, die dankzij de
industrialisering vanaf toen op grotere schaal kon gebeuren. Dit alles maakte een krant nog toegankelijker voor
de gewone bevolking.
Tenslotte ontstond de telecommunicatie. Door de uitvinding van de telegrafie kon informatie veel sneller grote
afstanden afleggen. Hierdoor ontstonden nieuwsagentschappen, die zich vestigden in het buitenland om zo
snel mogelijk naar hun hoofdkantoren de rapporteren. Frankrijk introduceerde het nieuwsagentschap “Havas”,
Groot-Brittannië “Reuters”, Duitsland “Wolff, Telegraphen Union”, de Verenigde Staten “Associated Press and
United Press International”. Even later sprong ook België op die trein met de inhuldiging van “Belga” in 1921.
GOUDEN JAREN VAN DE DAGBLADPERS
De gouden jaren van de dagbladpers vielen zeker in de periode van 1880 tot 1899. Het aantal titels nam enorm
toe en ook het aantal oplages kende een stijging. Het concept “politieke opiniepers” werd voor het eerst
geïntroduceerd. Elke politieke stroming had zijn eigen krant, die een duidelijke politieke mening naar voren
bracht.
De katholieke zuil omvatte De Gentenaar, De Gazet van Antwerpen, Het Volk (1891-2008) en La Libre Belgique.
De liberale zuil had Het Laatste Nieuws, de Nieuwe Gazet en La Dernière Heure.
De socialistische zuil had De Vooruit (nu bekend als De Morgen) en Le Peuple (1860-1998).
Enkele neutrale kranten waren Le Soir en La Meuse.
