Jurisprudentie overheid en aansprakelijkheid
Week 1:
HR 30 maart 2001, AA 2001, p. 657 e.v. m.nt. L.J.A. Damen
(Staat/Lavrijsen)*
Gebruiken bij: égalité devant les charges publiques bij rechtmatige overheidsdaad.
Beoordeling OD-acties tegen de Staat op het terrein van strafvordering.
- Égalité-beginsel: Een van de verschijningsvormen van het gelijkheidsbeginsel is de regel dat
de onevenredig nadelige, — dat wil zeggen: buiten het normale maatschappelijke risico of
het normale bedrijfsrisico vallende, en op een beperkte groep burgers of instellingen
drukkende — gevolgen van een overheidshandeling of overheidsbesluit niet ten laste van die
beperkte groep behoren te komen, maar gelijkelijk over de gemeenschap dienen te worden
verdeeld
- Uit deze regel vloeit voort dat het toebrengen van zodanige onevenredige schade bij een op
zich zelf rechtmatige overheidshandeling als de onderhavige huiszoeking jegens de getroffene
onrechtmatig is
HR 2 februari 2002, AB 2003, 249 m.nt. FvO (Van Vlodrop II)
Gebruiken bij: oud recht, nadeelcompensatie bij rechtmatige overheidsdaad
Vergoeding mogelijk van schade die is toegebracht door een bestuursorgaan, ook indien er geen
(wettelijke) regeling is die een voorziening bevat waarop een verzoek tot vergoeding van de schade
kan worden gebaseerd.
- Schriftelijke beslissing op verzoek om schadevergoeding zonder wettelijke of
beleidsregelgrondslag toch besluit (art. 1:3 lid 1) Awb als de schade is veroorzaakt bij
uitoefening van publiekrechtelijke bevoegdheid
o grondslag: ongeschreven recht (égalité)
o ‘materiele connexiteit’
- Tegen zo’n zuiver zelfstandig schadebesluit staat beroep bij bestuursrechter open als tegen
schadeoorzaak beroep bij die rechter openstaat/heeft opengestaan.
o Anders niet!
o ‘processuele connexiteit’ of ‘formele connexiteit’
- Tegen zuiver zelfstandig schadebesluit staat dus geen beroep bij bestuursrechter open als
schadeveroorzakend handelen avv, beleidsregel, privaatrechtelijke rechtshandeling of feitelijk
handelen is
o Tegen deze schadeveroorzakende handelingen staat immers gelet op art. 8:1 en 8.3
Awb geen beroep bij bestuursrechter open
-
, Week 3:
HR 18 januari 1991, AB Klassiek 6e druk 2009, nr. 18 m.nt. P.J.J. van
Buuren (Varkensmester)*
Buitenwettelijke schadevergoedingsplicht bij rechtmatige overheidsdaad
Speciale last normaal maatschappelijk risico
Feiten:
- In hoeverre is er een buitenwettelijke schadevergoedingsplicht bij rechtmatige
overheidsdaad?
Rechtsregel:
- Ook bij een rechtmatige overheidsdaad kan de overheid aansprakelijk zijn: het is
onrechtmatig om geen schadevergoeding aan te bieden.
- Onder deze omstandigheden had de minister in het licht van de ‘égalité’ de verbodsregeling
alleen mogen invoeren onder aanbieding van bestuurscompensatie
- Maatregel was maatschappelijk van groot belang rechtmatige maatregel. Desondanks was
de Staat aansprakelijk.
o ‘deze regeling treft “een naar verhouding kleine groep van bedrijfsmatige
varkensmesters die, anders dan het overgrote deel van hun concurrenten, hun bedrijf
geheel hadden ingericht op vervoederen van swill en niet van de ene dag op de
andere op een ander vervoederingsstelsel kunnen overschakelen zonder dat daardoor
de winstgevendheid van hun bedrijf verloren zou gaan, in onevenredige mate in hun
belangen” zonder dat kan worden gesproken van een “normaal bedrijfsrisico”’.
o De Hoge Raad overwoog dat het swillverbod de varkenshouderij in het algemeen
diende, maar een naar verhouding kleine groep van varkensmesters onevenredig in
haar belangen trof doordat zij hun bedrijf geheel op de swillvoedering hadden
ingericht (geheel conform de toenmalige regelgeving, zo voegen wij toe).
Varkensmester: heeft betrekking op de schade die is veroorzaakt door een ministeriële regeling, met
andere woorden: door een bepaald soort bestuursbesluit, meer precies: een algemeen verbindend
voorschrift. De Staat handelde volgens de Hoge Raad onrechtmatig door deze regeling uit te
vaardigen en uit te voeren zonder dat hij daarbij tevens een nadeelcompensatieregeling had
getroffen. Dat arrest laat heel fraai zien dat ook algemeen verbindende voorschriften aanleiding
kunnen geven tot toekenning van nadeelcompensatie.
HR 20 maart 2009, AB 2011, 224, m.nt. F.J. van Ommeren
(Pluimveerechten)
Nadeelcompensatie vanwege een wet in formele zin. Ook dan geen toetsing wifz aan grondwet of
algemene rechtsbeginselen
Feiten:
- Schade wegens een wetswijziging. Kan een schadebesluit wegens een wijziging van een
wifz worden getoetst aan de grondwet/algemene rechtsbeginselen?
Rechtsregel:
- Het in 120 Gw. neergelegde toetsingsverbod (geen toetsing wifz aan grondwet, en eig. ook
aan algemene rechtsbeginselen) geldt ook bij nadeelcompensatie vanwege wifz
- Art. 1 EP EVRM kan onder omstandigheden verplichten tot schadevergoeding. Nodig is:
Week 1:
HR 30 maart 2001, AA 2001, p. 657 e.v. m.nt. L.J.A. Damen
(Staat/Lavrijsen)*
Gebruiken bij: égalité devant les charges publiques bij rechtmatige overheidsdaad.
Beoordeling OD-acties tegen de Staat op het terrein van strafvordering.
- Égalité-beginsel: Een van de verschijningsvormen van het gelijkheidsbeginsel is de regel dat
de onevenredig nadelige, — dat wil zeggen: buiten het normale maatschappelijke risico of
het normale bedrijfsrisico vallende, en op een beperkte groep burgers of instellingen
drukkende — gevolgen van een overheidshandeling of overheidsbesluit niet ten laste van die
beperkte groep behoren te komen, maar gelijkelijk over de gemeenschap dienen te worden
verdeeld
- Uit deze regel vloeit voort dat het toebrengen van zodanige onevenredige schade bij een op
zich zelf rechtmatige overheidshandeling als de onderhavige huiszoeking jegens de getroffene
onrechtmatig is
HR 2 februari 2002, AB 2003, 249 m.nt. FvO (Van Vlodrop II)
Gebruiken bij: oud recht, nadeelcompensatie bij rechtmatige overheidsdaad
Vergoeding mogelijk van schade die is toegebracht door een bestuursorgaan, ook indien er geen
(wettelijke) regeling is die een voorziening bevat waarop een verzoek tot vergoeding van de schade
kan worden gebaseerd.
- Schriftelijke beslissing op verzoek om schadevergoeding zonder wettelijke of
beleidsregelgrondslag toch besluit (art. 1:3 lid 1) Awb als de schade is veroorzaakt bij
uitoefening van publiekrechtelijke bevoegdheid
o grondslag: ongeschreven recht (égalité)
o ‘materiele connexiteit’
- Tegen zo’n zuiver zelfstandig schadebesluit staat beroep bij bestuursrechter open als tegen
schadeoorzaak beroep bij die rechter openstaat/heeft opengestaan.
o Anders niet!
o ‘processuele connexiteit’ of ‘formele connexiteit’
- Tegen zuiver zelfstandig schadebesluit staat dus geen beroep bij bestuursrechter open als
schadeveroorzakend handelen avv, beleidsregel, privaatrechtelijke rechtshandeling of feitelijk
handelen is
o Tegen deze schadeveroorzakende handelingen staat immers gelet op art. 8:1 en 8.3
Awb geen beroep bij bestuursrechter open
-
, Week 3:
HR 18 januari 1991, AB Klassiek 6e druk 2009, nr. 18 m.nt. P.J.J. van
Buuren (Varkensmester)*
Buitenwettelijke schadevergoedingsplicht bij rechtmatige overheidsdaad
Speciale last normaal maatschappelijk risico
Feiten:
- In hoeverre is er een buitenwettelijke schadevergoedingsplicht bij rechtmatige
overheidsdaad?
Rechtsregel:
- Ook bij een rechtmatige overheidsdaad kan de overheid aansprakelijk zijn: het is
onrechtmatig om geen schadevergoeding aan te bieden.
- Onder deze omstandigheden had de minister in het licht van de ‘égalité’ de verbodsregeling
alleen mogen invoeren onder aanbieding van bestuurscompensatie
- Maatregel was maatschappelijk van groot belang rechtmatige maatregel. Desondanks was
de Staat aansprakelijk.
o ‘deze regeling treft “een naar verhouding kleine groep van bedrijfsmatige
varkensmesters die, anders dan het overgrote deel van hun concurrenten, hun bedrijf
geheel hadden ingericht op vervoederen van swill en niet van de ene dag op de
andere op een ander vervoederingsstelsel kunnen overschakelen zonder dat daardoor
de winstgevendheid van hun bedrijf verloren zou gaan, in onevenredige mate in hun
belangen” zonder dat kan worden gesproken van een “normaal bedrijfsrisico”’.
o De Hoge Raad overwoog dat het swillverbod de varkenshouderij in het algemeen
diende, maar een naar verhouding kleine groep van varkensmesters onevenredig in
haar belangen trof doordat zij hun bedrijf geheel op de swillvoedering hadden
ingericht (geheel conform de toenmalige regelgeving, zo voegen wij toe).
Varkensmester: heeft betrekking op de schade die is veroorzaakt door een ministeriële regeling, met
andere woorden: door een bepaald soort bestuursbesluit, meer precies: een algemeen verbindend
voorschrift. De Staat handelde volgens de Hoge Raad onrechtmatig door deze regeling uit te
vaardigen en uit te voeren zonder dat hij daarbij tevens een nadeelcompensatieregeling had
getroffen. Dat arrest laat heel fraai zien dat ook algemeen verbindende voorschriften aanleiding
kunnen geven tot toekenning van nadeelcompensatie.
HR 20 maart 2009, AB 2011, 224, m.nt. F.J. van Ommeren
(Pluimveerechten)
Nadeelcompensatie vanwege een wet in formele zin. Ook dan geen toetsing wifz aan grondwet of
algemene rechtsbeginselen
Feiten:
- Schade wegens een wetswijziging. Kan een schadebesluit wegens een wijziging van een
wifz worden getoetst aan de grondwet/algemene rechtsbeginselen?
Rechtsregel:
- Het in 120 Gw. neergelegde toetsingsverbod (geen toetsing wifz aan grondwet, en eig. ook
aan algemene rechtsbeginselen) geldt ook bij nadeelcompensatie vanwege wifz
- Art. 1 EP EVRM kan onder omstandigheden verplichten tot schadevergoeding. Nodig is:
