HC 1: een nieuwe tijd, veranderende wereldbeelden?
Branding → het ‘merk’ de Renaissance
● Aantrekkelijk maar plat beeld: Europa ontwaakt uit een diepe slaap en ontdekt de klassieke
oudheid, intellectuele rijkdom en het individu
● Carpe Diem en Memento Mori: karikatuur van het verschuivende wereldbeeld:
- Memento Mori alom aanwezig in de vroegmoderne periode (niet alleen in de
Middeleeuwen). Ze zijn veel bezig met muziek en kunst maar ook altijd met hun eigen
sterfelijkheid.
- Carpe Diem een Romeinse frase, vaak geciteerd in de Middeleeuwen.
- Ze betekenen eigenlijk hetzelfde (Carpe Diem = pluk de dag want de morgen is niet
zeker)
Een 19e eeuws verhaal
● De 19e eeuwse zienswijze
- Teleologisch of Whiggish (een grote lijn van ontwikkeling, één weg naar een modernere,
betere samenleving)
- Geobsedeerd door het idee van moderniteit
Schrijver / Creëerders van het hedendaagse idee ‘de renaissance’
● Jules Michelet (1798-1874)
- ‘Uitvinder van ‘de renaissance’.
- Brilliant, maar een rare combinatie van romantiek, republicanisme, anticlericalisme
(anti-kerk) en een vleugje communisme
● Jacob Burckhardt
- Zeer invloedrijke cultuurhistoricus van de renaissance
- Poneert (mede) het concept van moderniteit
- ‘In de Middeleeuwen sliep men, en in de vroegmoderne periode worden mensen wakker als
individu’
,Continuïteit vanuit de Middeleeuwen
De herontdekking van de oudheid vond al plaats in de middeleeuwen.
● De middeleeuwen <3 de oudheid
- Ze verzamelen, kopiëren, interpreteren en imiteren
- Suetonius en Einhard
● De ‘renaissance van de twaalfde eeuw’
- Kruistochten en Reconquista
- Nieuwe universiteiten, nieuw curriculum, nieuwe filosofie.
- ‘De Vertalers’
- Ook Islamitische teksten, zoals Avicenna
● Op naar ‘de’ renaissance
- Verder groeiende netwerken
- Val van Constantinopel (1453)
- Op zoek naar nog meer oude teksten
De ‘uomo universale’
● Romantisch ideaal van de renaissance man
- Gezien als contrast met de anonimiteit van de middeleeuwen
- Genie dat van alle markten thuis is: kunst, wetenschap, filosofie
- Leonardo da Vinci was (en is) de personificatie van dit ideaal
● Een oude traditie
- Intellectuele duizendpoten kwamen ook in de middeleeuwen veel voor
- Bijvoorbeeld Roger Bacon: filosoof, empiricus, taalkundige, wiskundige
- Een internationale beroemdheid: de doctor mirabilis
‘Secularisering’ van kunst en wetenschap
● Nog stereotype beeld van de renaissance: particuliere (rijke leken) opdrachtgevers zetten de
kerk buitenspel
● Incorrect beeld om 2 redenen:
- De wereldlijke elite is altijd zeer belangrijk geweest in het intellectuele en artistieke leven
- De religieuze context van kunst blijft heel belangrijk in de renaissance. De geestelijke en
wereldlijke elite is bovendien innig met elkaar verweven
● ‘De kerk’ bestaat overigens niet → het kerkinstituut bestaat uit allerlei instituten en allerlei
organisaties met leken die van deze organisaties deel uit maken
● continuïteit : de rol van leken verandert niet zo veel
,Humanisten
Over tijdsbeleving
● Lineaire tijd
- De tijd beweegt zich van schepping naar laatste oordeel
- Gevoel van richting, beweging, dynamiek, vooruitgang
● Cyclische tijd
- Het steeds terugkeren van dezelfde patronen (duister en licht, geboorte en sterven, etc)
- Gevat in liturgische en rituele vormen
- De drang om terug te keren naar het goede in het verleden is alom aanwezig in de
vroegmoderne tijd
Humanisten zijn een zelfbewuste groep
- Grotendeels verantwoordelijk voor ons beeld van de renaissance
- Voorvechters van de studia humanitatis
- Geobsedeerd door de taal en retoriek uit de klassieke oudheid
- De humanist ambieert publieke functies. Goed spreken is immers goed denken!
- Zetten zich af tegen de scholastiek
- Belichamen het dubbele tijdsbesef: verbetering en vooruitgang door de terugkeer naar een
eerdere staat.
Niccolo Machiavelli
● Florentijnse bestuurder, verbannen door de Medici
● Il Principe: ‘I have not found among my possessions anything which i hold more dear than, or
value so much as, the knowledge of the actions of great men, acquired by long experience in
contemporary affairs, and a continual study of antiquity.’
● Virtu stelt een man in staat om succesvol in te spelen op de situatie die Fortuna creëert
● Men kan Virtu leren van voorbeelden uit het verleden
● Typisch humanistisch want zijn kennis en geleerdheid over het menselijk karakter om een
handboek te creëren voor mensen die de publieke zaak dienen.
Thomas More
● Londense jurist, Lord Chancellor van Engeland
● Utopia: satirische beschrijving van de ideale samenleving in de vorm van een raamvertelling
● Intellectualistisch en humoristisch - een Europese bestseller
● Gestorven als een katholiek martelaar
, Philip Melanchthon
● Niet (meer) zo bekend als Machiavelli en More, maar invloedrijker
● Werd al op zijn 21e professor Grieks
● Rechterhand van Luther
● Twee bijdragen:
- Systematisch uitwerken van de ideeën van Luther (Loci Communes en Confessio
Augustana)
- Het vormgeven van het Lutherse onderwijssysteem
Continuïteit
- Stadstaten hadden meer vrijheid in de late middeleeuwen (was dus niet zo vernieuwend)
- Patronage / opdrachtgevers
- Kerk vs niet kerk
- Positie van vrouwen veranderde niet
- Ontwikkelen van kennis en universiteiten (instituties)
- ‘Universele mens’
Vernieuwing
- Oorlogsvoering werd groter
- Drukpers
Branding → het ‘merk’ de Renaissance
● Aantrekkelijk maar plat beeld: Europa ontwaakt uit een diepe slaap en ontdekt de klassieke
oudheid, intellectuele rijkdom en het individu
● Carpe Diem en Memento Mori: karikatuur van het verschuivende wereldbeeld:
- Memento Mori alom aanwezig in de vroegmoderne periode (niet alleen in de
Middeleeuwen). Ze zijn veel bezig met muziek en kunst maar ook altijd met hun eigen
sterfelijkheid.
- Carpe Diem een Romeinse frase, vaak geciteerd in de Middeleeuwen.
- Ze betekenen eigenlijk hetzelfde (Carpe Diem = pluk de dag want de morgen is niet
zeker)
Een 19e eeuws verhaal
● De 19e eeuwse zienswijze
- Teleologisch of Whiggish (een grote lijn van ontwikkeling, één weg naar een modernere,
betere samenleving)
- Geobsedeerd door het idee van moderniteit
Schrijver / Creëerders van het hedendaagse idee ‘de renaissance’
● Jules Michelet (1798-1874)
- ‘Uitvinder van ‘de renaissance’.
- Brilliant, maar een rare combinatie van romantiek, republicanisme, anticlericalisme
(anti-kerk) en een vleugje communisme
● Jacob Burckhardt
- Zeer invloedrijke cultuurhistoricus van de renaissance
- Poneert (mede) het concept van moderniteit
- ‘In de Middeleeuwen sliep men, en in de vroegmoderne periode worden mensen wakker als
individu’
,Continuïteit vanuit de Middeleeuwen
De herontdekking van de oudheid vond al plaats in de middeleeuwen.
● De middeleeuwen <3 de oudheid
- Ze verzamelen, kopiëren, interpreteren en imiteren
- Suetonius en Einhard
● De ‘renaissance van de twaalfde eeuw’
- Kruistochten en Reconquista
- Nieuwe universiteiten, nieuw curriculum, nieuwe filosofie.
- ‘De Vertalers’
- Ook Islamitische teksten, zoals Avicenna
● Op naar ‘de’ renaissance
- Verder groeiende netwerken
- Val van Constantinopel (1453)
- Op zoek naar nog meer oude teksten
De ‘uomo universale’
● Romantisch ideaal van de renaissance man
- Gezien als contrast met de anonimiteit van de middeleeuwen
- Genie dat van alle markten thuis is: kunst, wetenschap, filosofie
- Leonardo da Vinci was (en is) de personificatie van dit ideaal
● Een oude traditie
- Intellectuele duizendpoten kwamen ook in de middeleeuwen veel voor
- Bijvoorbeeld Roger Bacon: filosoof, empiricus, taalkundige, wiskundige
- Een internationale beroemdheid: de doctor mirabilis
‘Secularisering’ van kunst en wetenschap
● Nog stereotype beeld van de renaissance: particuliere (rijke leken) opdrachtgevers zetten de
kerk buitenspel
● Incorrect beeld om 2 redenen:
- De wereldlijke elite is altijd zeer belangrijk geweest in het intellectuele en artistieke leven
- De religieuze context van kunst blijft heel belangrijk in de renaissance. De geestelijke en
wereldlijke elite is bovendien innig met elkaar verweven
● ‘De kerk’ bestaat overigens niet → het kerkinstituut bestaat uit allerlei instituten en allerlei
organisaties met leken die van deze organisaties deel uit maken
● continuïteit : de rol van leken verandert niet zo veel
,Humanisten
Over tijdsbeleving
● Lineaire tijd
- De tijd beweegt zich van schepping naar laatste oordeel
- Gevoel van richting, beweging, dynamiek, vooruitgang
● Cyclische tijd
- Het steeds terugkeren van dezelfde patronen (duister en licht, geboorte en sterven, etc)
- Gevat in liturgische en rituele vormen
- De drang om terug te keren naar het goede in het verleden is alom aanwezig in de
vroegmoderne tijd
Humanisten zijn een zelfbewuste groep
- Grotendeels verantwoordelijk voor ons beeld van de renaissance
- Voorvechters van de studia humanitatis
- Geobsedeerd door de taal en retoriek uit de klassieke oudheid
- De humanist ambieert publieke functies. Goed spreken is immers goed denken!
- Zetten zich af tegen de scholastiek
- Belichamen het dubbele tijdsbesef: verbetering en vooruitgang door de terugkeer naar een
eerdere staat.
Niccolo Machiavelli
● Florentijnse bestuurder, verbannen door de Medici
● Il Principe: ‘I have not found among my possessions anything which i hold more dear than, or
value so much as, the knowledge of the actions of great men, acquired by long experience in
contemporary affairs, and a continual study of antiquity.’
● Virtu stelt een man in staat om succesvol in te spelen op de situatie die Fortuna creëert
● Men kan Virtu leren van voorbeelden uit het verleden
● Typisch humanistisch want zijn kennis en geleerdheid over het menselijk karakter om een
handboek te creëren voor mensen die de publieke zaak dienen.
Thomas More
● Londense jurist, Lord Chancellor van Engeland
● Utopia: satirische beschrijving van de ideale samenleving in de vorm van een raamvertelling
● Intellectualistisch en humoristisch - een Europese bestseller
● Gestorven als een katholiek martelaar
, Philip Melanchthon
● Niet (meer) zo bekend als Machiavelli en More, maar invloedrijker
● Werd al op zijn 21e professor Grieks
● Rechterhand van Luther
● Twee bijdragen:
- Systematisch uitwerken van de ideeën van Luther (Loci Communes en Confessio
Augustana)
- Het vormgeven van het Lutherse onderwijssysteem
Continuïteit
- Stadstaten hadden meer vrijheid in de late middeleeuwen (was dus niet zo vernieuwend)
- Patronage / opdrachtgevers
- Kerk vs niet kerk
- Positie van vrouwen veranderde niet
- Ontwikkelen van kennis en universiteiten (instituties)
- ‘Universele mens’
Vernieuwing
- Oorlogsvoering werd groter
- Drukpers
