De Wereld & Nederland
Een sociale en economische geschiedenis van de laatste duizend jaar
Inleiding
Economische en sociale geschiedenis
Een kenmerk van de economische- en sociaal-historische benadering van de geschiedenis is de aandacht
voor zowel korte als lange termijn. Ook werkt ze probleemgericht.
Basisproblemen
1. Inkomen probleem van verwerving en verdeling van inkomen. Hoe zit de economie in elkaar?
2. 2. Macht probleem van de vorming en verdeling van macht. Hoe is toegang tot macht geregeld?
Welke groepen hebben de macht?
3. 3. Risico probleem van de kwetsbaarheid van het bestaan. Individueel of collectief? Maatregelen
van de overheid?
Mentale constructies verbinden de drie basisproblemen van het menselijk bestaan: macht, inkomen en
risico’s. Mentale constructies vormen vaak een oplossing voor de combinatie van de drie basisproblemen.
Veranderingen, fasering, afbakening in tijd en ruimte
Moderniseringstheorie de transformatie van een ‘traditionele’ naar een geïndustrialiseerde samenleving
in alle landen volgens een standaardpatroon verloopt, dat dit standaardpatroon bestaat uit een complex
kan onderlinge afhankelijke veranderingen op demografisch, economisch, institutioneel, sociaal en cultureel
gebied en dat de uitkomst van de transformatie voor alle hoogontwikkelde landen ongeveer hetzelfde is.
Globalisering duidt op een uitbreiding en intensivering van relaties tussen mensen op wereldwijde
schaal. Deze relaties kunnen voor komen op economisch, sociaal, cultureel, politiek of ecologisch aspect. Dit
betekent niet per se dat de wereld steeds meer op elkaar begint te lijken (convergentie en homogenisering),
maar er ook trend van divergentie op kunnen treden.
I Vóór de Great Divergence (ca. 1000- ca. 1800)
1 Inleiding bij deel I
Bevolkingsontwikkeling en natuurlijke omgeving
Binnen Europa waren Frankrijk, Italië, Spanje, Duisland, Oostenrijk-Hongarije en Rusland de volkrijkste
gebieden. Rond het jaar 1000 woonde het grootste deel van de bevolking op het platteland. Het percentage
stadbewoners hing af van de agrarische productiviteit. Deze hing vervolgens weer samen met het klimaat.
Langeafstandsverbindingen
Tussen 1000 en 1800 kwamen regelmatige contacten tussen de verschillende delen van de wereld tot stand.
Voor een deel waren de verbindingen commercieel of militair-politiek van aard, maar ook konden ze sociale,
culturele en ecologische aspecten omvatten. In de eerste versnellingsfase (1000-1350) speelde Europa een
ondergeschikte rol. In de tweede versnellingsfase (1500-1650) groeide Europa uit tot een gebied van
centrale betekenis. Volgens sommige onderzoekers zou de ‘geboorte’ van globalisering zijn ontstaan met de
aankomst van Columbus in Amerika. De consumptiecultuur in Europa veranderde in de 18 e eeuw sterk van
karakter door de import van producten uit Azië en Amerika.
Contouren van veranderingen in de drie basisproblemen
Inkomen door groeiende globalisering steeg de inkomenspeil. Vooral in Groot-Brittannië na de
Industriële Revolutie steeg deze enorm.
Macht in Europa werden staten gevormd en sommige staten breidden hun macht uit tot ver overzee.
Onderlinge rivaliteit en oorlogvoering waren de drijvende krachten achter deze processen.
Risico’s risico’s van het bestaan waren niet geringer geworden dan achthonderd jaar ervoor. De kans op
ziekte, invalide of arm worden, natuurrampen, oorlogen waren niet minder geworden.
, 2 Groei en aanloop naar de Great Divergence: economische ontwikkelingen
Economische ontwikkeling in de wereld
Bevolking en bestaansmiddelen
Er bestaat een inherente spanning tussen de natuurlijke neiging van de bevolking om te groeien en de
begrensde capaciteit van de landbouw om het toenemend aantal mensen te voeden. Na verloop van tijd
zouden voedseltekorten zo groot worden dat de bevolking uitgedund zou worden door hongersnood.
Bevolkingsgroei van verder worden vertraagd door emigratie. Zo kan in een land het zwaartepunt van de
bevolking enorm verschuiven (bijvoorbeeld van platteland naar stad).
Klassenconflicten en productiewijzen
Marxisten gaan ervan uit dat de productiviteit in de landbouw vóór de 19 e eeuw in de regel laag was en de
agrarische sector gewoonlijk nauwelijks groei vertoonde. De verklaring voor stagnatie moet gezocht worden
in de manier waarop de productie en de verdeling van de opbrengst was georganiseerd. In feodale
verhoudingen zullen boeren niet snel de neiging krijgen hun werk efficiënter te maken. Hierdoor zal ook de
productie niet verhogen. Door klassenstrijd tussen heer en boer kan verandering optreden. Wanneer
boeren vrijer werken, zullen zij eerder geneigd zijn hun productiviteit te willen verhogen om te verkopen op
de markt.
Commercialisering en arbeidsverdeling
Groei van de welvaart komt voort uit een toenemende arbeidsverdeling, die op haar beurt de geleidelijke
consequentie is van de algemene menselijke neiging om te ruilen en uit te wisselen. De arbeidsverdeling is
afhankelijk van de omvang van de markt. Naarmate de markt zich uitbreidt, nemen de kansen voor
welvaartsgroei door arbeidsverdeling toe.
Een indicator voor commercialisering is de verspreiding van markten. Daarbij kan het gaan om markten voor
producten als om markten voor productiefactoren (land, arbeid, kapitaal).
Niet alleen in steden komt commercialisering en arbeidsverdeling voor, ook gebeurt dit op het platteland.
Dit kan via twee trajecten:
1. Peasant model boeren richten zich meer op zelfvoorziening dan op productie voor de markten.
Ze combineren werk in de agrarische sector met niet-agrarische activiteiten, zoals spinnen en
weven.
2. Specialisatiemodel boerenhuishoudens maken maximaal gebruik van de kansen die de markt
biedt. Ze voeren arbeidsverdeling in en gaan commerciëler opereren. Ze gaan zich specialiseren in
het voortbrengen van producten – zuivel, vlees, groenten, fruit of grondstoffen voor de nijverheid.
In de vorm van kapitalisme had de handelaar het meeste kapitaal. Het bestond uit voorschotten, voorraden
en leningen. Zij hielden zich zelf weinig bezig met de productie zelf. Vanaf het moment dat de
commercialisering en arbeidsverdeling in de 15 e eeuw ingrijpende effecten op de wereldhandel hebben
gehad, is volgens Immanuel Wallerstein een ‘wereldeconomie’ ontstaan. Wallersteins theorie:
1. De connecties tussen verschillende delen van de wereld vanaf de 15 e eeuw namen in toenemende
mate de vorm van een economisch systeem aan.
2. Het systeem had een duidelijke hiërarchie.
3. Het systeem was kapitalistisch van aard met het primaat in de sfeer van de handel.
4. Het systeem had effecten op samenstellende delen, in de sfeer van arbeidsverhoudingen,
eigendomsverhoudingen, productiesystemen en mate van centralisatie.
5. De geografische kern lag eeuwenlang in Noordwest-Europa.
Een sociale en economische geschiedenis van de laatste duizend jaar
Inleiding
Economische en sociale geschiedenis
Een kenmerk van de economische- en sociaal-historische benadering van de geschiedenis is de aandacht
voor zowel korte als lange termijn. Ook werkt ze probleemgericht.
Basisproblemen
1. Inkomen probleem van verwerving en verdeling van inkomen. Hoe zit de economie in elkaar?
2. 2. Macht probleem van de vorming en verdeling van macht. Hoe is toegang tot macht geregeld?
Welke groepen hebben de macht?
3. 3. Risico probleem van de kwetsbaarheid van het bestaan. Individueel of collectief? Maatregelen
van de overheid?
Mentale constructies verbinden de drie basisproblemen van het menselijk bestaan: macht, inkomen en
risico’s. Mentale constructies vormen vaak een oplossing voor de combinatie van de drie basisproblemen.
Veranderingen, fasering, afbakening in tijd en ruimte
Moderniseringstheorie de transformatie van een ‘traditionele’ naar een geïndustrialiseerde samenleving
in alle landen volgens een standaardpatroon verloopt, dat dit standaardpatroon bestaat uit een complex
kan onderlinge afhankelijke veranderingen op demografisch, economisch, institutioneel, sociaal en cultureel
gebied en dat de uitkomst van de transformatie voor alle hoogontwikkelde landen ongeveer hetzelfde is.
Globalisering duidt op een uitbreiding en intensivering van relaties tussen mensen op wereldwijde
schaal. Deze relaties kunnen voor komen op economisch, sociaal, cultureel, politiek of ecologisch aspect. Dit
betekent niet per se dat de wereld steeds meer op elkaar begint te lijken (convergentie en homogenisering),
maar er ook trend van divergentie op kunnen treden.
I Vóór de Great Divergence (ca. 1000- ca. 1800)
1 Inleiding bij deel I
Bevolkingsontwikkeling en natuurlijke omgeving
Binnen Europa waren Frankrijk, Italië, Spanje, Duisland, Oostenrijk-Hongarije en Rusland de volkrijkste
gebieden. Rond het jaar 1000 woonde het grootste deel van de bevolking op het platteland. Het percentage
stadbewoners hing af van de agrarische productiviteit. Deze hing vervolgens weer samen met het klimaat.
Langeafstandsverbindingen
Tussen 1000 en 1800 kwamen regelmatige contacten tussen de verschillende delen van de wereld tot stand.
Voor een deel waren de verbindingen commercieel of militair-politiek van aard, maar ook konden ze sociale,
culturele en ecologische aspecten omvatten. In de eerste versnellingsfase (1000-1350) speelde Europa een
ondergeschikte rol. In de tweede versnellingsfase (1500-1650) groeide Europa uit tot een gebied van
centrale betekenis. Volgens sommige onderzoekers zou de ‘geboorte’ van globalisering zijn ontstaan met de
aankomst van Columbus in Amerika. De consumptiecultuur in Europa veranderde in de 18 e eeuw sterk van
karakter door de import van producten uit Azië en Amerika.
Contouren van veranderingen in de drie basisproblemen
Inkomen door groeiende globalisering steeg de inkomenspeil. Vooral in Groot-Brittannië na de
Industriële Revolutie steeg deze enorm.
Macht in Europa werden staten gevormd en sommige staten breidden hun macht uit tot ver overzee.
Onderlinge rivaliteit en oorlogvoering waren de drijvende krachten achter deze processen.
Risico’s risico’s van het bestaan waren niet geringer geworden dan achthonderd jaar ervoor. De kans op
ziekte, invalide of arm worden, natuurrampen, oorlogen waren niet minder geworden.
, 2 Groei en aanloop naar de Great Divergence: economische ontwikkelingen
Economische ontwikkeling in de wereld
Bevolking en bestaansmiddelen
Er bestaat een inherente spanning tussen de natuurlijke neiging van de bevolking om te groeien en de
begrensde capaciteit van de landbouw om het toenemend aantal mensen te voeden. Na verloop van tijd
zouden voedseltekorten zo groot worden dat de bevolking uitgedund zou worden door hongersnood.
Bevolkingsgroei van verder worden vertraagd door emigratie. Zo kan in een land het zwaartepunt van de
bevolking enorm verschuiven (bijvoorbeeld van platteland naar stad).
Klassenconflicten en productiewijzen
Marxisten gaan ervan uit dat de productiviteit in de landbouw vóór de 19 e eeuw in de regel laag was en de
agrarische sector gewoonlijk nauwelijks groei vertoonde. De verklaring voor stagnatie moet gezocht worden
in de manier waarop de productie en de verdeling van de opbrengst was georganiseerd. In feodale
verhoudingen zullen boeren niet snel de neiging krijgen hun werk efficiënter te maken. Hierdoor zal ook de
productie niet verhogen. Door klassenstrijd tussen heer en boer kan verandering optreden. Wanneer
boeren vrijer werken, zullen zij eerder geneigd zijn hun productiviteit te willen verhogen om te verkopen op
de markt.
Commercialisering en arbeidsverdeling
Groei van de welvaart komt voort uit een toenemende arbeidsverdeling, die op haar beurt de geleidelijke
consequentie is van de algemene menselijke neiging om te ruilen en uit te wisselen. De arbeidsverdeling is
afhankelijk van de omvang van de markt. Naarmate de markt zich uitbreidt, nemen de kansen voor
welvaartsgroei door arbeidsverdeling toe.
Een indicator voor commercialisering is de verspreiding van markten. Daarbij kan het gaan om markten voor
producten als om markten voor productiefactoren (land, arbeid, kapitaal).
Niet alleen in steden komt commercialisering en arbeidsverdeling voor, ook gebeurt dit op het platteland.
Dit kan via twee trajecten:
1. Peasant model boeren richten zich meer op zelfvoorziening dan op productie voor de markten.
Ze combineren werk in de agrarische sector met niet-agrarische activiteiten, zoals spinnen en
weven.
2. Specialisatiemodel boerenhuishoudens maken maximaal gebruik van de kansen die de markt
biedt. Ze voeren arbeidsverdeling in en gaan commerciëler opereren. Ze gaan zich specialiseren in
het voortbrengen van producten – zuivel, vlees, groenten, fruit of grondstoffen voor de nijverheid.
In de vorm van kapitalisme had de handelaar het meeste kapitaal. Het bestond uit voorschotten, voorraden
en leningen. Zij hielden zich zelf weinig bezig met de productie zelf. Vanaf het moment dat de
commercialisering en arbeidsverdeling in de 15 e eeuw ingrijpende effecten op de wereldhandel hebben
gehad, is volgens Immanuel Wallerstein een ‘wereldeconomie’ ontstaan. Wallersteins theorie:
1. De connecties tussen verschillende delen van de wereld vanaf de 15 e eeuw namen in toenemende
mate de vorm van een economisch systeem aan.
2. Het systeem had een duidelijke hiërarchie.
3. Het systeem was kapitalistisch van aard met het primaat in de sfeer van de handel.
4. Het systeem had effecten op samenstellende delen, in de sfeer van arbeidsverhoudingen,
eigendomsverhoudingen, productiesystemen en mate van centralisatie.
5. De geografische kern lag eeuwenlang in Noordwest-Europa.
