Ontwikkelingspsychologie, het begin van de levensloop
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
Hoofdstuk 1: Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie naar patronen van
groei, verandering en stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijd.
Thematische gebieden:
Fysieke ontwikkeling: ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke
opbouw van het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren,
de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en slaap.
Cognitieve ontwikkeling: ontwikkeling die betrekking heeft op de manier
waarop het gedrag van mensen wordt beïnvloed door groei en
verandering in hun intellectuele vermogens zoals leren, geheugen en
intelligentie.
Sociale en persoonlijkheidsontwikkeling: ontwikkeling die betrekking
heeft op sociale relaties en interacties met anderen en op duurzame
eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
Leeftijdsgroepen zijn als volgt verdeeld: de prenatale periode (van conceptie tot
geboorte), de baby- en peutertijd (van geboorte tot 3 jaar), de kleutertijd (van 3
tot 6 jaar), de schooltijd (van 6 tot 12 jaar) en de adolescentie (van 12 tot 20
jaar).
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die rond
dezelfde tijd op dezelfde plek is geboren. Mensen die tot een bepaalde cohort
behoren zijn onderhevig aan bepaalde normatieve gebeurtenissen. Dat zijn
gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep op dezelfde
manier voltrekken. Normatieve gebeurtenissen kunnen biologisch, sociaal of
cultureel bepaald zijn. Cohorteffecten treden bijvoorbeeld op als gevolg van
normatieve historisch bepaalde invloeden, biologische en omgevingsinvloeden
die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment. Leeftijdgebonden
invloeden zijn biologische en omgevingsinvloeden die gelijk zijn voor mensen in
een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze opgroeien.
Normatieve invloeden, zoals etnische afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van
een subcultuur, zijn invloeden die leiden tot conformiteit, omdat men de
gevolgen van afwijkend gedrag vreest. Tot slot zijn ook niet-normatieve
gebeurtenissen van invloed op de ontwikkeling. Dit zijn specifieke
gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven van een specifiek persoon op een
tijdstip dat zulke gebeurtenissen de meeste andere mensen niet overkomen.
Een van de belangrijkste kwesties binnen de ontwikkelingspsychologie is de
vraag of ontwikkeling zich op een continue of een discontinue manier voltrekt.
Bij continue verandering is de ontwikkeling geleidelijk en vloeien de prestaties
op een bepaald niveau voort uit die van de vorige niveaus. Continue verandering
is kwantitatief; de onderliggende ontwikkelingsprocessen die de aanzet geven
tot verandering blijven gedurende het hele leven hetzelfde.
Discontinue verandering vindt plaats in aparte stappen of stadia. Elk stadium
levert gedrag op dat kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia. Zulke
,stadia zijn onder meer de kleutertijd, de kindertijd en de adolescentie. Vanuit dit
standpunt gezien kan een ontwikkeling heel abrupt verlopen.
De meeste ontwikkelingspsychologen zijn het erover eens dat beide soorten
verandering naast elkaar bestaan.
Een kritieke periode is een specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een
bepaalde gebeurtenis de grootste gevolgen heeft. Er is sprake van kritieke
perioden wanneer de aanwezigheid van bepaalden soorten omgevingsstimuli
noodzakelijk is voor een normale ontwikkeling. Momenteel overheerst echter de
overtuiging dat mensen op veel vlakken, en dan met name op het gebied van
cognitieve, sociale en persoonlijkheidsontwikkeling, flexibeler zijn dan
aanvankelijk werd aangenomen. Plasticiteit is de mate waarin een zich
ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur veranderlijk is. Daarom
spreken ontwikkelingspsychologen nu liever van gevoelige perioden: een
afgebakende periode, meestal vroeg in het leven van een organisme, waarin dat
organisme extra gevoelig is voor omgevingsinvloeden die betrekking hebben op
een bepaald facet van de ontwikkeling. Bij een kritieke periode wordt
aangenomen dat het permanente en onomkeerbare gevolgen heeft wanneer een
individu in ontwikkeling bepaalde invloeden mist. Bij gevoelige perioden hoeven
de consequenties niet altijd permanent te zijn, door de plasticiteit van mensen in
ontwikkeling.
Vroege ontwikkelingspsychologen zien de kindertijd en de adolescentie
nadrukkelijk als de belangrijkste perioden. Levensloopmodel: de hele periode
van de conceptie tot en met de adolescentie wordt nu in de
ontwikkelingspsychologie van belang geacht. Een belangrijke reden hiervoor is
de ontdekking dat er in elk levensstadium sprake is van groei en ontwikkeling.
Daarnaast zijn mensen in de omgeving van een kind van invloed. Om de sociale
invloeden op kinderen van een bepaalde leeftijd te kunnen begrijpen, moeten we
de mensen begrijpen die grotendeels verantwoordelijk zijn voor die invloeden.
Een van de steeds terugkerende vragen bij de ontwikkeling van kinderen is in
hoeverre het gedrag van mensen het gevolg is van hun genetisch bepaalde
natuur enerzijds en de fysieke en sociale omgeving waarin ze opgroeien
anderzijds. Het begrip nature verwijst naar de eigenschappen, vermogens en
capaciteiten die mensen van hun ouders erven. Het omvat elke factor die het
resultaat is van maturatie, het proces van geleidelijk ontvouwen van
voorbestemde genetische informatie. Nurture daarentegen verwijst naar de
omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen. Die invloeden zijn biologisch
(moeder drinkt alcohol tijdens zwangerschap), sociaal (opvoeding) en het
resultaat van maatschappelijke factoren (socio-economische omstandigheden).
De interactie tussen genetische en omgevingsfactoren is complex, omdat
sommige genetisch bepaalde eigenschappen niet alleen een directe invloed
hebben op het gedrag van kinderen, maar ook indirect bijdragen aan de vorming
van hun omgeving. Ook geldt dat we door onze genetische achtergrond
weliswaar geneigd zijn tot bepaalde gedrag, maar dat we dat gedrag niet per se
vertonen zonder een passende omgeving. De vraag in hoeverre bepaald gedrag
het gevolg is van nature of van nurture is lastig te beantwoorden.
,Hoofdstuk 2: Theoretische perspectieven en onderzoek
Het psychodynamisch perspectief
Het psychodynamisch perspectief is een benadering van ontwikkeling waarbij
men ervan uitgaat dat gedrag gemotiveerd wordt door innerlijke krachten,
herinneringen en conflicten waarvan een persoon zich nauwelijks bewust is en
waarover hij weinig controle heeft. Deze innerlijke krachten, die hun oorsprong
kunnen hebben in de kindertijd, blijven iemands gedrag gedurende zijn hele
leven beïnvloeden.
Dit perspectief is nauw gekoppeld aan Sigmund Freud, een Weense arts, en zijn
psychoanalytische theorie die ervan uit gaat dat onbewuste krachten bepalend
zijn voor iemands persoonlijkheid en gedrag. Volgens Freud is het onbewuste het
deel van iemands persoonlijkheid waarvan hij zich niet bewust is. Het bevat
infantiele wensen, verlangens en behoeften die vanwege hun verstorende aard
afgesloten zijn van het bewustzijn, maar wel verantwoordelijk is voor een groot
deel van ons dagelijkse gedrag. Volgens Freud heeft elke persoonlijkheid drie
aspecten: id, ego en superego. Het id is het primitieve, ongeorganiseerde,
aangeboren deel van de persoonlijkheid dat aanwezig is bij de geboorte. Het
staat voor onze primitieve driften die verband houden met honger, seks, agressie
en irrationele impulsen. Het id opereert vanuit het genotprincipe, met het doel
om zo veel mogelijk bevrediging en zo weinig mogelijk spanning te creëren. Het
ego is het rationele en redelijke deel van de persoonlijkheid. Het vormt een
buffer tussen de echte wereld om ons heen en het primitieve id. Het ego opereert
vanuit het realiteitsprincipe, waarbij instinctieve energie in toom wordt
gehouden om de veiligheid van het individu te bewaren en hem te helpen
integreren in de samenleving. Het superego vertegenwoordigt iemands geweten
en maakt het onderscheid tussen goed en kwaad. Mensen nemen het over van
hun ouders, onderwijzers en andere belangrijke figuren in hun leven.
Volgens Freud voltrekt de psychoseksuele ontwikkeling zich doordat kinderen
een aantal fasen doorlopen waarbij genot, of bevrediging, telkens met een ander
deel van het lichaam wordt geassocieerd. Hij meende dat het genot zich verlegt
van de mond (orale fase) naar de anus (de anale fase) en uiteindelijk naar de
genitalien (de fallische fase en de genitale fase). Als kinderen niet in staat zijn
zichzelf in een bepaalde fase voldoende te bevredigen of als ze te veel worden
bevredigd, kan dat volgens Freud leiden tot fixatie. Fixatie is gedrag dat in een
eerdere ontwikkelingsfase is blijven steken als gevolg van een onopgelost
conflict.
De psychoanalyticus Erik Erikson ontwikkelde een alternatieve
psychodynamische visie met zijn theorie over psychosociale ontwikkeling. Dit is
een benadering van ontwikkeling die de veranderingen omvat in de manier
waarop we aankijken tegen onze interacties met anderen, tegen het gedrag van
anderen en tegen onszelf als leden van de maatschappij. Volgens de theorie van
Erikson ontwikkelen mensen zich gedurende hun leven in acht aparte stadia die
zich manifesteren volgens een vast patroon en min of meer gelijk zijn voor alle
mensen. Volgens Erikson is in elk stadium sprake van een crisis of een conflict
dat het individu moet oplossen. Hoewel geen enkele crisis ooit volledig wordt
, opgelost, waardoor het leven steeds gecompliceerder wordt, moet het individu
de crisis in elk stadium voldoende het hoofd hebben geboden om te kunnen
voldoen aan de eisen van het volgende ontwikkelingsstadium. In tegenstelling tot
Freud, die meent dat de ontwikkeling min of meer compleet is tegen de tijd dat
een individu de adolescentie heeft bereikt, is Erikson van mening dat groei en
verandering gedurende het hele leven doorgaan.
Veel ontwikkelingsonderzoekers staan kritisch tegenover Freud zijn theorieën,
omdat er in recenter onderzoek geen bewijs voor gevonden kon worden. Omdat
Freuds theorie bovendien gebaseerd is op een beperkte populatie is het de vraag
of zij ook kan worden toegepast op brede, multiculturele bevolkingsgroepen. Tot
slot wordt Freuds theorie seksistisch en discriminerend voor vrouwen
gevonden, omdat Freud zich voornamelijk op de mannelijke ontwikkeling
richtte. Als kritiek op Erikson wordt onder andere genoemd dat zij zich meer
richt op de ontwikkeling van mannen dan van vrouwen en dat zij op sommige
punten vaag is. Het psychodynamisch perspectief levert dus goede
beschrijvingen op van gedrag in het verleden, maar geeft geen nauwkeurige
voorspellingen van toekomstig gedrag.
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
Hoofdstuk 1: Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie naar patronen van
groei, verandering en stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijd.
Thematische gebieden:
Fysieke ontwikkeling: ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke
opbouw van het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren,
de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en slaap.
Cognitieve ontwikkeling: ontwikkeling die betrekking heeft op de manier
waarop het gedrag van mensen wordt beïnvloed door groei en
verandering in hun intellectuele vermogens zoals leren, geheugen en
intelligentie.
Sociale en persoonlijkheidsontwikkeling: ontwikkeling die betrekking
heeft op sociale relaties en interacties met anderen en op duurzame
eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
Leeftijdsgroepen zijn als volgt verdeeld: de prenatale periode (van conceptie tot
geboorte), de baby- en peutertijd (van geboorte tot 3 jaar), de kleutertijd (van 3
tot 6 jaar), de schooltijd (van 6 tot 12 jaar) en de adolescentie (van 12 tot 20
jaar).
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die rond
dezelfde tijd op dezelfde plek is geboren. Mensen die tot een bepaalde cohort
behoren zijn onderhevig aan bepaalde normatieve gebeurtenissen. Dat zijn
gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep op dezelfde
manier voltrekken. Normatieve gebeurtenissen kunnen biologisch, sociaal of
cultureel bepaald zijn. Cohorteffecten treden bijvoorbeeld op als gevolg van
normatieve historisch bepaalde invloeden, biologische en omgevingsinvloeden
die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment. Leeftijdgebonden
invloeden zijn biologische en omgevingsinvloeden die gelijk zijn voor mensen in
een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze opgroeien.
Normatieve invloeden, zoals etnische afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van
een subcultuur, zijn invloeden die leiden tot conformiteit, omdat men de
gevolgen van afwijkend gedrag vreest. Tot slot zijn ook niet-normatieve
gebeurtenissen van invloed op de ontwikkeling. Dit zijn specifieke
gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven van een specifiek persoon op een
tijdstip dat zulke gebeurtenissen de meeste andere mensen niet overkomen.
Een van de belangrijkste kwesties binnen de ontwikkelingspsychologie is de
vraag of ontwikkeling zich op een continue of een discontinue manier voltrekt.
Bij continue verandering is de ontwikkeling geleidelijk en vloeien de prestaties
op een bepaald niveau voort uit die van de vorige niveaus. Continue verandering
is kwantitatief; de onderliggende ontwikkelingsprocessen die de aanzet geven
tot verandering blijven gedurende het hele leven hetzelfde.
Discontinue verandering vindt plaats in aparte stappen of stadia. Elk stadium
levert gedrag op dat kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia. Zulke
,stadia zijn onder meer de kleutertijd, de kindertijd en de adolescentie. Vanuit dit
standpunt gezien kan een ontwikkeling heel abrupt verlopen.
De meeste ontwikkelingspsychologen zijn het erover eens dat beide soorten
verandering naast elkaar bestaan.
Een kritieke periode is een specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een
bepaalde gebeurtenis de grootste gevolgen heeft. Er is sprake van kritieke
perioden wanneer de aanwezigheid van bepaalden soorten omgevingsstimuli
noodzakelijk is voor een normale ontwikkeling. Momenteel overheerst echter de
overtuiging dat mensen op veel vlakken, en dan met name op het gebied van
cognitieve, sociale en persoonlijkheidsontwikkeling, flexibeler zijn dan
aanvankelijk werd aangenomen. Plasticiteit is de mate waarin een zich
ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur veranderlijk is. Daarom
spreken ontwikkelingspsychologen nu liever van gevoelige perioden: een
afgebakende periode, meestal vroeg in het leven van een organisme, waarin dat
organisme extra gevoelig is voor omgevingsinvloeden die betrekking hebben op
een bepaald facet van de ontwikkeling. Bij een kritieke periode wordt
aangenomen dat het permanente en onomkeerbare gevolgen heeft wanneer een
individu in ontwikkeling bepaalde invloeden mist. Bij gevoelige perioden hoeven
de consequenties niet altijd permanent te zijn, door de plasticiteit van mensen in
ontwikkeling.
Vroege ontwikkelingspsychologen zien de kindertijd en de adolescentie
nadrukkelijk als de belangrijkste perioden. Levensloopmodel: de hele periode
van de conceptie tot en met de adolescentie wordt nu in de
ontwikkelingspsychologie van belang geacht. Een belangrijke reden hiervoor is
de ontdekking dat er in elk levensstadium sprake is van groei en ontwikkeling.
Daarnaast zijn mensen in de omgeving van een kind van invloed. Om de sociale
invloeden op kinderen van een bepaalde leeftijd te kunnen begrijpen, moeten we
de mensen begrijpen die grotendeels verantwoordelijk zijn voor die invloeden.
Een van de steeds terugkerende vragen bij de ontwikkeling van kinderen is in
hoeverre het gedrag van mensen het gevolg is van hun genetisch bepaalde
natuur enerzijds en de fysieke en sociale omgeving waarin ze opgroeien
anderzijds. Het begrip nature verwijst naar de eigenschappen, vermogens en
capaciteiten die mensen van hun ouders erven. Het omvat elke factor die het
resultaat is van maturatie, het proces van geleidelijk ontvouwen van
voorbestemde genetische informatie. Nurture daarentegen verwijst naar de
omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen. Die invloeden zijn biologisch
(moeder drinkt alcohol tijdens zwangerschap), sociaal (opvoeding) en het
resultaat van maatschappelijke factoren (socio-economische omstandigheden).
De interactie tussen genetische en omgevingsfactoren is complex, omdat
sommige genetisch bepaalde eigenschappen niet alleen een directe invloed
hebben op het gedrag van kinderen, maar ook indirect bijdragen aan de vorming
van hun omgeving. Ook geldt dat we door onze genetische achtergrond
weliswaar geneigd zijn tot bepaalde gedrag, maar dat we dat gedrag niet per se
vertonen zonder een passende omgeving. De vraag in hoeverre bepaald gedrag
het gevolg is van nature of van nurture is lastig te beantwoorden.
,Hoofdstuk 2: Theoretische perspectieven en onderzoek
Het psychodynamisch perspectief
Het psychodynamisch perspectief is een benadering van ontwikkeling waarbij
men ervan uitgaat dat gedrag gemotiveerd wordt door innerlijke krachten,
herinneringen en conflicten waarvan een persoon zich nauwelijks bewust is en
waarover hij weinig controle heeft. Deze innerlijke krachten, die hun oorsprong
kunnen hebben in de kindertijd, blijven iemands gedrag gedurende zijn hele
leven beïnvloeden.
Dit perspectief is nauw gekoppeld aan Sigmund Freud, een Weense arts, en zijn
psychoanalytische theorie die ervan uit gaat dat onbewuste krachten bepalend
zijn voor iemands persoonlijkheid en gedrag. Volgens Freud is het onbewuste het
deel van iemands persoonlijkheid waarvan hij zich niet bewust is. Het bevat
infantiele wensen, verlangens en behoeften die vanwege hun verstorende aard
afgesloten zijn van het bewustzijn, maar wel verantwoordelijk is voor een groot
deel van ons dagelijkse gedrag. Volgens Freud heeft elke persoonlijkheid drie
aspecten: id, ego en superego. Het id is het primitieve, ongeorganiseerde,
aangeboren deel van de persoonlijkheid dat aanwezig is bij de geboorte. Het
staat voor onze primitieve driften die verband houden met honger, seks, agressie
en irrationele impulsen. Het id opereert vanuit het genotprincipe, met het doel
om zo veel mogelijk bevrediging en zo weinig mogelijk spanning te creëren. Het
ego is het rationele en redelijke deel van de persoonlijkheid. Het vormt een
buffer tussen de echte wereld om ons heen en het primitieve id. Het ego opereert
vanuit het realiteitsprincipe, waarbij instinctieve energie in toom wordt
gehouden om de veiligheid van het individu te bewaren en hem te helpen
integreren in de samenleving. Het superego vertegenwoordigt iemands geweten
en maakt het onderscheid tussen goed en kwaad. Mensen nemen het over van
hun ouders, onderwijzers en andere belangrijke figuren in hun leven.
Volgens Freud voltrekt de psychoseksuele ontwikkeling zich doordat kinderen
een aantal fasen doorlopen waarbij genot, of bevrediging, telkens met een ander
deel van het lichaam wordt geassocieerd. Hij meende dat het genot zich verlegt
van de mond (orale fase) naar de anus (de anale fase) en uiteindelijk naar de
genitalien (de fallische fase en de genitale fase). Als kinderen niet in staat zijn
zichzelf in een bepaalde fase voldoende te bevredigen of als ze te veel worden
bevredigd, kan dat volgens Freud leiden tot fixatie. Fixatie is gedrag dat in een
eerdere ontwikkelingsfase is blijven steken als gevolg van een onopgelost
conflict.
De psychoanalyticus Erik Erikson ontwikkelde een alternatieve
psychodynamische visie met zijn theorie over psychosociale ontwikkeling. Dit is
een benadering van ontwikkeling die de veranderingen omvat in de manier
waarop we aankijken tegen onze interacties met anderen, tegen het gedrag van
anderen en tegen onszelf als leden van de maatschappij. Volgens de theorie van
Erikson ontwikkelen mensen zich gedurende hun leven in acht aparte stadia die
zich manifesteren volgens een vast patroon en min of meer gelijk zijn voor alle
mensen. Volgens Erikson is in elk stadium sprake van een crisis of een conflict
dat het individu moet oplossen. Hoewel geen enkele crisis ooit volledig wordt
, opgelost, waardoor het leven steeds gecompliceerder wordt, moet het individu
de crisis in elk stadium voldoende het hoofd hebben geboden om te kunnen
voldoen aan de eisen van het volgende ontwikkelingsstadium. In tegenstelling tot
Freud, die meent dat de ontwikkeling min of meer compleet is tegen de tijd dat
een individu de adolescentie heeft bereikt, is Erikson van mening dat groei en
verandering gedurende het hele leven doorgaan.
Veel ontwikkelingsonderzoekers staan kritisch tegenover Freud zijn theorieën,
omdat er in recenter onderzoek geen bewijs voor gevonden kon worden. Omdat
Freuds theorie bovendien gebaseerd is op een beperkte populatie is het de vraag
of zij ook kan worden toegepast op brede, multiculturele bevolkingsgroepen. Tot
slot wordt Freuds theorie seksistisch en discriminerend voor vrouwen
gevonden, omdat Freud zich voornamelijk op de mannelijke ontwikkeling
richtte. Als kritiek op Erikson wordt onder andere genoemd dat zij zich meer
richt op de ontwikkeling van mannen dan van vrouwen en dat zij op sommige
punten vaag is. Het psychodynamisch perspectief levert dus goede
beschrijvingen op van gedrag in het verleden, maar geeft geen nauwkeurige
voorspellingen van toekomstig gedrag.
