Samenvatting: De weg van de liturgie
Deel 1: een net van wegen
Hoofdstuk 1: reportages onderweg
§1 Een klassieke gereformeerde gemeente
De preek heeft enerzijds het karakter van een Bijbelstudie, doordat regelmatig schrift met schrift
wordt vergeleken. Behalve leerzaam is de inhoud ook pastoraal, doordat de stof telkens weer wordt
toegepast op het innerlijke leven van de gelovigen.
De rol van de gemeente beperkt zich tot het luisteren en zingen
Het antwoord van de gemeente is vooral te beluisteren in de liederen, die met zorg gekozen zijn.
de zang bestaat uit psalmgezang en wel isoritmisch, dus op hele noten.
De psalmberijming die men gebruikt, is niet die van het liedboek van kerken, maar dateert uit 1773.
het hart van de dienst ligt in de verkondiging van Gods Woord. De positie van de preekstoel en de rol
van de dienaar des Woords bevestigen dat.
De gang is hier van het objectieve (Woord) naar het subjectieve (hart en leven)
IJkpunt is het verleden, met name de begintijd van de Reformatie.
§2 een oecumenisch protestantse gemeente
de oproep van kyrie en Groot Gloria luidt: ‘Laat ons de Heer om ontferming aantoepen voor de nood
der wereld en zijn Naam prijzen, want zijn barmhartigheid heeft geen einde’.
de doop: de christelijke doop is onvoorwaardelijk!
Kerkgezang heeft alles met spiritualiteit te maken
het schrift: het gezongen Bijbelwoord raakt soms diepe lagen in de mens
Ordinarium: de gelijkblijvende (en daarom ook vaak gezongen) onderdelen van de kerkdienst: Kyrie
en Gloria, de geloofsbelijdenis, het Heilig heilig en het Lam Gods. In ruimere zin heeft ordinarium ook
de betekenis gekregen van orde van dienst als het geraamte van de liturgie.
Proprium: het ‘eigene’ van feest- en zondagen door het liturgische jaar heen.
Ordinarium en proprium verhouden zich als schering en inslag.
Een gevolg is, dat de verkondiging moeilijk te lokaliseren is, maar de hele liturgie doortrekt.
Kerkmuziek: spelen en zingen staan in dienst van de verkondiging van het evangelie en van de
geloofsbeleving. Het spirituele karakter van de viering is het best te omschrijven als: aandachtig en
toegewijd spelen voor Gods aanzicht.
Zovelen hebben een actief aandeel in de liturgie: J.H. Gerretsen: ‘Liturgie emancipeert de gemeente,
maakt haar mondig’.
§3 Een vrije kerk
de lijn van de oecumenisch ordinarium is duidelijk herkenbaar.
de liturgische structuur blijft intact en geeft houvast. Dat is een kracht.
,Daarnaast is de rol van de voorganger niet te onderschatten. Over zijn geheel is zijn presentie
wervend en getuigend.
De Oosterkerk is twee dramagroepen rijk.
Kerken kunnen revitaliseren door de komst van de Geest.
Verniewing begint bij gelovigen, die de liefde van God in Christus ervaren.
God geeft ons niet een structuur maar mensen, een gemeente met een visie, ene missie en
een strategie. De plaatselijke gemeente is de hoop voor de wereld.
Een gemeente is een veelkleurig organisme, een veldboeket vol gaven. Daarom is het zaak
om gaven-gericht te werken
Eens in de maand houdt de Oosterkerk een vriendendienst. Dan staan de gebruikelijke
werkvormen volledig ter discussie, zonder dat men aan de kwaliteit te kort wil doen. Het gaat
erom, kritische mensen te bereiken en om in verstaanbare taal en beelden te communiceren.
Zo wordt er een beamer aangeschaft en komt er een vast toneel in de kerk.
De Oosterkerk is geïnspireerd door zowel liturgische bewegingen als door evangelische bewegingen.
Het feest der herkenning gaat gepaard met de verrassing van het onverwachte.
Hoofdstuk 2: vertrekpunten
§4 verschillend en gemeenschappelijk
De weg van de liturgie kent vele kruispunten en vertakkingen. In zijn evangelie als reisverhaal van het
koninkrijk Gods beschrijft Lucas 34:13-35.
(1) Allereerst is er de gemeenschappelijkheid. Kleopas en zijn medereiziger – ieder die mee op
weg wil gaan- delen hun twijfel en hoop met elkaar en met de gekruisigde Jezus, die hun als
de opgestane Christus verschijnt en hun metgezel wordt.
(2) Deze opent vervolgens voor hun onderweg de Schriften, legt hun de messiaanse betekenis
uit van wet, profeten en psalmen, en betrekt die op zichzelf
(3) Op hun beurt spreken zij de oerwoorden uit van het gebed, in de liturgie tot avondgebed
gestileerd: ‘Blijf bij ons!’.
(4) De definitieve herkenning breekt bij hen door bij de broodbreking en bijhorende zegenspreuk
(5) Op hun beurt komen zij tenslotte in beweging om het verhaal te gaan vertellen aan anderen,
die inmiddels ook al het nodige gehoord hebben.
Zo schetst de evangelist in één trek de weg van alle liturgie.
Op het eerste gezicht is de verscheidenheid van liturgische elementen en gebruiken heel groot.
Als je de elementen en gebruiken gaat vergelijken met elkaar, zie je dat er niet veel
diversiteit in zit.
Menig gemeente weet feilloos het soortelijk gewicht van de voorganger te bepalen aan de hand van
deze of gene terminologie, dit of dat gebruik. Hiermee bedoelen we de voorganger van Kyrie en
Gloria, daar van schuldbelijdenis en genadeverkondiging. En dan voorafgaand of gevolgd door lezing
in de wet.
, Als je denkt aan de verschillen tussen erediensten met een vastgelegde orde van dienst en die waarin
men juist de vrijheid van de Geest de hang van zaken wil laten bepalen, zie je ook grote
verscheidenheid aan elementen en handelingen.
Toch kan een oordeel over vele van de hier aangeduide verschillen op een zeker gezichtsbedrog
berusten.
Op soortgelijke wijze zouden we ook steeds meer gemeenschappelijkheid kunnen ontdekken in de
vele, voor onszelf vaak onbekende en wellicht onbeminde vormen van eredienst.
Maar de verschillen blijven groot. Zij vormen niet alleen het zichtbaar en hoorbaar bewijs van de
bestaande liturgische pluraliteit, ze vertegenwoordigen ook de problematische kant daarvan: de
moeite van herkenning en toeëigening, de neiging ook om de eigen, vertrouwde vorm van eredienst
te verabsoluteren tot de meest ware.
§5 Oude Testament en Jodendom
De diepste grond is die van het oude Testament.
Liturgisch wezenlijke teksten en thema’s uit het Oude Testament:
1. De uitroep van de hemelse wezens in het roepingsvisioen van de profeet Jesaja
2. De decaloog, de ‘Tien Geboden’ uit Exodus 20 en (met varianten) Deuteronomium 5
3. De priesterzegen uit Numeri 6:22-27
Wat moet nog meer tot de Joodse achtergrond worden gerekend?
1. Het centrale begrip gedachtenis
2. De tempeldienst
3. Synagoge ( ontwikkelt na de Babylonische ballingschap)
§6 Nieuwe Testament
Als het gaat over liturgische vormgeving van het persoonlijke en gezamenlijke geloofsleven, moeten
we uitgaan van een vloeiende overgang tussen ‘oude en nieuwe bedeling’, niet van en duidelijk
markeerbare grens tussen die wee.
Hoe valt dit te verklaren?
1. Historisch gezien vanuit het gegeven dat de vroegste christelijke gemeente kan worden
beschouwd als een factie binnen de synagogale verbanden.
2. Er is steeds sprake geweest van liturgische pluraliteit.
Dat er vanaf het allereerste begin twee lijnen te onderscheiden zijn, wel aangeduid als ‘de lijn va de
synagoge’ en ‘de lijn van de opperzaal’.
Alle vragen die hierover gesteld kunnen worden komen alle uit bij die naar het eigene van de
verkondiging van Jezus als de Messias uit Israël voor heel de volkerenwereld en bij de vrijheid in
liturgische vormgeving van die verkondiging.
Paulus benoemt teksten waarbij hij mensen oproept te gaan zingen van psalmen, hynmen en oden.
Bij de laatste categorie denken wij nu aan lofzangen als die in Lucas 1 en 2. Vermoedelijk is dat hier
(nog) niet het geval; deze liederen zullen nog wel onder de categorie ‘psalmen’ vallen. Bij
Deel 1: een net van wegen
Hoofdstuk 1: reportages onderweg
§1 Een klassieke gereformeerde gemeente
De preek heeft enerzijds het karakter van een Bijbelstudie, doordat regelmatig schrift met schrift
wordt vergeleken. Behalve leerzaam is de inhoud ook pastoraal, doordat de stof telkens weer wordt
toegepast op het innerlijke leven van de gelovigen.
De rol van de gemeente beperkt zich tot het luisteren en zingen
Het antwoord van de gemeente is vooral te beluisteren in de liederen, die met zorg gekozen zijn.
de zang bestaat uit psalmgezang en wel isoritmisch, dus op hele noten.
De psalmberijming die men gebruikt, is niet die van het liedboek van kerken, maar dateert uit 1773.
het hart van de dienst ligt in de verkondiging van Gods Woord. De positie van de preekstoel en de rol
van de dienaar des Woords bevestigen dat.
De gang is hier van het objectieve (Woord) naar het subjectieve (hart en leven)
IJkpunt is het verleden, met name de begintijd van de Reformatie.
§2 een oecumenisch protestantse gemeente
de oproep van kyrie en Groot Gloria luidt: ‘Laat ons de Heer om ontferming aantoepen voor de nood
der wereld en zijn Naam prijzen, want zijn barmhartigheid heeft geen einde’.
de doop: de christelijke doop is onvoorwaardelijk!
Kerkgezang heeft alles met spiritualiteit te maken
het schrift: het gezongen Bijbelwoord raakt soms diepe lagen in de mens
Ordinarium: de gelijkblijvende (en daarom ook vaak gezongen) onderdelen van de kerkdienst: Kyrie
en Gloria, de geloofsbelijdenis, het Heilig heilig en het Lam Gods. In ruimere zin heeft ordinarium ook
de betekenis gekregen van orde van dienst als het geraamte van de liturgie.
Proprium: het ‘eigene’ van feest- en zondagen door het liturgische jaar heen.
Ordinarium en proprium verhouden zich als schering en inslag.
Een gevolg is, dat de verkondiging moeilijk te lokaliseren is, maar de hele liturgie doortrekt.
Kerkmuziek: spelen en zingen staan in dienst van de verkondiging van het evangelie en van de
geloofsbeleving. Het spirituele karakter van de viering is het best te omschrijven als: aandachtig en
toegewijd spelen voor Gods aanzicht.
Zovelen hebben een actief aandeel in de liturgie: J.H. Gerretsen: ‘Liturgie emancipeert de gemeente,
maakt haar mondig’.
§3 Een vrije kerk
de lijn van de oecumenisch ordinarium is duidelijk herkenbaar.
de liturgische structuur blijft intact en geeft houvast. Dat is een kracht.
,Daarnaast is de rol van de voorganger niet te onderschatten. Over zijn geheel is zijn presentie
wervend en getuigend.
De Oosterkerk is twee dramagroepen rijk.
Kerken kunnen revitaliseren door de komst van de Geest.
Verniewing begint bij gelovigen, die de liefde van God in Christus ervaren.
God geeft ons niet een structuur maar mensen, een gemeente met een visie, ene missie en
een strategie. De plaatselijke gemeente is de hoop voor de wereld.
Een gemeente is een veelkleurig organisme, een veldboeket vol gaven. Daarom is het zaak
om gaven-gericht te werken
Eens in de maand houdt de Oosterkerk een vriendendienst. Dan staan de gebruikelijke
werkvormen volledig ter discussie, zonder dat men aan de kwaliteit te kort wil doen. Het gaat
erom, kritische mensen te bereiken en om in verstaanbare taal en beelden te communiceren.
Zo wordt er een beamer aangeschaft en komt er een vast toneel in de kerk.
De Oosterkerk is geïnspireerd door zowel liturgische bewegingen als door evangelische bewegingen.
Het feest der herkenning gaat gepaard met de verrassing van het onverwachte.
Hoofdstuk 2: vertrekpunten
§4 verschillend en gemeenschappelijk
De weg van de liturgie kent vele kruispunten en vertakkingen. In zijn evangelie als reisverhaal van het
koninkrijk Gods beschrijft Lucas 34:13-35.
(1) Allereerst is er de gemeenschappelijkheid. Kleopas en zijn medereiziger – ieder die mee op
weg wil gaan- delen hun twijfel en hoop met elkaar en met de gekruisigde Jezus, die hun als
de opgestane Christus verschijnt en hun metgezel wordt.
(2) Deze opent vervolgens voor hun onderweg de Schriften, legt hun de messiaanse betekenis
uit van wet, profeten en psalmen, en betrekt die op zichzelf
(3) Op hun beurt spreken zij de oerwoorden uit van het gebed, in de liturgie tot avondgebed
gestileerd: ‘Blijf bij ons!’.
(4) De definitieve herkenning breekt bij hen door bij de broodbreking en bijhorende zegenspreuk
(5) Op hun beurt komen zij tenslotte in beweging om het verhaal te gaan vertellen aan anderen,
die inmiddels ook al het nodige gehoord hebben.
Zo schetst de evangelist in één trek de weg van alle liturgie.
Op het eerste gezicht is de verscheidenheid van liturgische elementen en gebruiken heel groot.
Als je de elementen en gebruiken gaat vergelijken met elkaar, zie je dat er niet veel
diversiteit in zit.
Menig gemeente weet feilloos het soortelijk gewicht van de voorganger te bepalen aan de hand van
deze of gene terminologie, dit of dat gebruik. Hiermee bedoelen we de voorganger van Kyrie en
Gloria, daar van schuldbelijdenis en genadeverkondiging. En dan voorafgaand of gevolgd door lezing
in de wet.
, Als je denkt aan de verschillen tussen erediensten met een vastgelegde orde van dienst en die waarin
men juist de vrijheid van de Geest de hang van zaken wil laten bepalen, zie je ook grote
verscheidenheid aan elementen en handelingen.
Toch kan een oordeel over vele van de hier aangeduide verschillen op een zeker gezichtsbedrog
berusten.
Op soortgelijke wijze zouden we ook steeds meer gemeenschappelijkheid kunnen ontdekken in de
vele, voor onszelf vaak onbekende en wellicht onbeminde vormen van eredienst.
Maar de verschillen blijven groot. Zij vormen niet alleen het zichtbaar en hoorbaar bewijs van de
bestaande liturgische pluraliteit, ze vertegenwoordigen ook de problematische kant daarvan: de
moeite van herkenning en toeëigening, de neiging ook om de eigen, vertrouwde vorm van eredienst
te verabsoluteren tot de meest ware.
§5 Oude Testament en Jodendom
De diepste grond is die van het oude Testament.
Liturgisch wezenlijke teksten en thema’s uit het Oude Testament:
1. De uitroep van de hemelse wezens in het roepingsvisioen van de profeet Jesaja
2. De decaloog, de ‘Tien Geboden’ uit Exodus 20 en (met varianten) Deuteronomium 5
3. De priesterzegen uit Numeri 6:22-27
Wat moet nog meer tot de Joodse achtergrond worden gerekend?
1. Het centrale begrip gedachtenis
2. De tempeldienst
3. Synagoge ( ontwikkelt na de Babylonische ballingschap)
§6 Nieuwe Testament
Als het gaat over liturgische vormgeving van het persoonlijke en gezamenlijke geloofsleven, moeten
we uitgaan van een vloeiende overgang tussen ‘oude en nieuwe bedeling’, niet van en duidelijk
markeerbare grens tussen die wee.
Hoe valt dit te verklaren?
1. Historisch gezien vanuit het gegeven dat de vroegste christelijke gemeente kan worden
beschouwd als een factie binnen de synagogale verbanden.
2. Er is steeds sprake geweest van liturgische pluraliteit.
Dat er vanaf het allereerste begin twee lijnen te onderscheiden zijn, wel aangeduid als ‘de lijn va de
synagoge’ en ‘de lijn van de opperzaal’.
Alle vragen die hierover gesteld kunnen worden komen alle uit bij die naar het eigene van de
verkondiging van Jezus als de Messias uit Israël voor heel de volkerenwereld en bij de vrijheid in
liturgische vormgeving van die verkondiging.
Paulus benoemt teksten waarbij hij mensen oproept te gaan zingen van psalmen, hynmen en oden.
Bij de laatste categorie denken wij nu aan lofzangen als die in Lucas 1 en 2. Vermoedelijk is dat hier
(nog) niet het geval; deze liederen zullen nog wel onder de categorie ‘psalmen’ vallen. Bij
