LES 7 : 25/04/2022 INLEIDING VAN HISTORISCHE PERIODES
Bij termen of begrippen: beantwoorden met periode, geografisch, wie, wat (aardewerk,
bewoningsvorm, sites,…)
Sites heel belangrijk die in de les besproken/getoond worden!!
Indeling van romeins rijk, de provincies, hoofdsteden van administratie centra.
VOLLE MIDDELEEUWEN
= transitieperiode van vroege naar late middeleeuwen, de basis wordt gelegd
=> in graafschap Vlaanderen zeer florerende periode (in de late middeleeuwen)
I. Politiek-economische context
- grote machtsblokken: Frankrijk, Engeland, Duitse rijk
- verdere evolutie uit Karolingische tijd. Gouwen ontwikkelen zich verder en groeien aaneen.
- graafschap Vlaanderen, Hertogdom Brabant, Graafschap Henegouwen, Prinsbisdom Luik
- feodaal stelsel
- opkomst van Vlaamse steden
- economische expansie
GRAAFSCHAP VLAANDEREN:
-> Pagus Flandrensis (kustvlakte) wordt verbonden met Frankisch gebied d.m.v. huwelijkspolitiek
-> Boudewijn I en opvolgers breiden graafschap uit tot alle gebieden zuidelijk van de Schelde
= Kroon-Vlaanderen
-> Boudewijn IV en V lijven gebied tussen Schelde en Dender in
= Rijks-Vlaanderen (vanaf 1047-1050)
-> glansperiode in 12e eeuw onder Diederik en Filips van den Elzas
+ opbloei Brugge en Gent
II. Landelijke bewoningsvormen
- meer sites beschikbaar uit onderzoek dan vorige perioden (dankzij commerciële archeologie)
- sterke opkomst van boerderijen tussen 10 e - 12e eeuw (ontstaan out of the blue, plaat vaster)
- overeenstemming met historische data
- bouwtradities verschillen regionaal
! belangrijke grafiek [dia 10] !
DE ONTGINNINGSBEWEGING:
toename aan data => veel uit volle middeleeuwen
-> ze zijn zichtbaarder, historische realiteit: er ontstaan meer en meer gebouwen
-> voor het eerst historisch onderzoek: prof. Adriaan Verhulst (UGent)
=> over vastlegging landschap
tussen 1000-1250 : landschap Vlaanderen vinden ontginningen plaats: landschap veranderd enorm
= GROTE ONTGINNINGEN
-> verdubbeling tot verdriedubbeling van aantal inwoners
Landschappelijke regio’s in graafschap Vlaanderen:
- kustgebied
- zandig binnen Vlaanderen
- zandleem en leem gebied
, 1. Ontginning kustgebied
Reconstructie terp1 Leffinge.
Inpoldering Zwingebied: grote stukken uit 13 e eeuw. Rand is uit latere perioden
Cadsand: dijken en inpoldering: op topografische kaart: zwingeulen detecteerbaar + kernen in de
hoogte: Cadsand en Zuidsande. 2 kernen samen. Kleine ringdijkjes verplaatsen naar rand en vergroten
Exploitatie modificatie (terpen aanmaken + kleine dijk rond boerderij) reclamatie (inpoldering,
ontginning) transformatie (volledige verandering van kustlandschap, grote ontginningen)
Van extensief naar intensief gebruik van de kustvlakte
- tot 800-1000: schapenteelt, pastoralia, terrae ad oves, marisci (schapenweiden)
- nadien bercariae2, curtis bercaria geleid door berquarii 3
- wolproductie vergroten
- akkerbouw ontwikkelen
* 1125 hongersnood als aanzet?
* nood aan snel beschikbaar grond voor broodgraan en vlees
- veeteelt: Vaccariae: runderteelt
- teelten van kleurplanten: vooral meekrap (rode kleur) bij ons aan de kust
=> vroeger in Goes productiecentrum
- moerneringen: veenwinning zowel voor zoutwinning (zelnering) als voor brandstof (turf)
- houtkap rond 1000-1200 sterke groei, brandhout, dus andere brandstof = turf
- actoren in de kustvlakte
-> sterke betrokkenheid abdijen
-> Filips van de Elzas (1168-1191)
* stadsstichtingen (bv. nieuwpoort en gravelines)
* Zwin: ca. 1180 “fossatum”; bouwt ook een “dam” op het zwin
* doel: verleggen van handelsactiviteiten naar de kust
Abdijschuur Ter Doest: laat 13e eeuw [dia 18] => graafschap en abdijen
Nieuwe steden stichten: gericht op transport via Noordzee
- Damme (aan het Zwin) : krijgt haverechten van de graaf van Vlaanderen
- Nieuwpoort: zichtbaar aan dambordpatroon
achter de dijk => ontwaterd, ontveend, ouder geulensysteem richting Brugge
-> grond zakt ineen -> tot in Damme (<afdamming geul)
2. Ontginning Binnen-Vlaanderen
1000-1300 en voltrekt in 3 fasen
o 10e – 11e eeuw verspreid
o 2e helft 11e eeuw: systematisch
o 13e eeuw: verderzetting, einde, dorpskernen
reden:
o snelle bevolkingsgroei
o stadgroei
o vb. hongersnoden 1125 en 1169/1197
o uitbreiding machtsbasis van de graaf?
1
Terp: kunstmatig verhoogde woonplaats, bedoeld om verschillende vormen van wateroverlast te kunnen
doorstaan
2
Bercaria: grote schaapshoeven
3
Berquarii: bedrijven waar men schapen schort en verzorgt
Bij termen of begrippen: beantwoorden met periode, geografisch, wie, wat (aardewerk,
bewoningsvorm, sites,…)
Sites heel belangrijk die in de les besproken/getoond worden!!
Indeling van romeins rijk, de provincies, hoofdsteden van administratie centra.
VOLLE MIDDELEEUWEN
= transitieperiode van vroege naar late middeleeuwen, de basis wordt gelegd
=> in graafschap Vlaanderen zeer florerende periode (in de late middeleeuwen)
I. Politiek-economische context
- grote machtsblokken: Frankrijk, Engeland, Duitse rijk
- verdere evolutie uit Karolingische tijd. Gouwen ontwikkelen zich verder en groeien aaneen.
- graafschap Vlaanderen, Hertogdom Brabant, Graafschap Henegouwen, Prinsbisdom Luik
- feodaal stelsel
- opkomst van Vlaamse steden
- economische expansie
GRAAFSCHAP VLAANDEREN:
-> Pagus Flandrensis (kustvlakte) wordt verbonden met Frankisch gebied d.m.v. huwelijkspolitiek
-> Boudewijn I en opvolgers breiden graafschap uit tot alle gebieden zuidelijk van de Schelde
= Kroon-Vlaanderen
-> Boudewijn IV en V lijven gebied tussen Schelde en Dender in
= Rijks-Vlaanderen (vanaf 1047-1050)
-> glansperiode in 12e eeuw onder Diederik en Filips van den Elzas
+ opbloei Brugge en Gent
II. Landelijke bewoningsvormen
- meer sites beschikbaar uit onderzoek dan vorige perioden (dankzij commerciële archeologie)
- sterke opkomst van boerderijen tussen 10 e - 12e eeuw (ontstaan out of the blue, plaat vaster)
- overeenstemming met historische data
- bouwtradities verschillen regionaal
! belangrijke grafiek [dia 10] !
DE ONTGINNINGSBEWEGING:
toename aan data => veel uit volle middeleeuwen
-> ze zijn zichtbaarder, historische realiteit: er ontstaan meer en meer gebouwen
-> voor het eerst historisch onderzoek: prof. Adriaan Verhulst (UGent)
=> over vastlegging landschap
tussen 1000-1250 : landschap Vlaanderen vinden ontginningen plaats: landschap veranderd enorm
= GROTE ONTGINNINGEN
-> verdubbeling tot verdriedubbeling van aantal inwoners
Landschappelijke regio’s in graafschap Vlaanderen:
- kustgebied
- zandig binnen Vlaanderen
- zandleem en leem gebied
, 1. Ontginning kustgebied
Reconstructie terp1 Leffinge.
Inpoldering Zwingebied: grote stukken uit 13 e eeuw. Rand is uit latere perioden
Cadsand: dijken en inpoldering: op topografische kaart: zwingeulen detecteerbaar + kernen in de
hoogte: Cadsand en Zuidsande. 2 kernen samen. Kleine ringdijkjes verplaatsen naar rand en vergroten
Exploitatie modificatie (terpen aanmaken + kleine dijk rond boerderij) reclamatie (inpoldering,
ontginning) transformatie (volledige verandering van kustlandschap, grote ontginningen)
Van extensief naar intensief gebruik van de kustvlakte
- tot 800-1000: schapenteelt, pastoralia, terrae ad oves, marisci (schapenweiden)
- nadien bercariae2, curtis bercaria geleid door berquarii 3
- wolproductie vergroten
- akkerbouw ontwikkelen
* 1125 hongersnood als aanzet?
* nood aan snel beschikbaar grond voor broodgraan en vlees
- veeteelt: Vaccariae: runderteelt
- teelten van kleurplanten: vooral meekrap (rode kleur) bij ons aan de kust
=> vroeger in Goes productiecentrum
- moerneringen: veenwinning zowel voor zoutwinning (zelnering) als voor brandstof (turf)
- houtkap rond 1000-1200 sterke groei, brandhout, dus andere brandstof = turf
- actoren in de kustvlakte
-> sterke betrokkenheid abdijen
-> Filips van de Elzas (1168-1191)
* stadsstichtingen (bv. nieuwpoort en gravelines)
* Zwin: ca. 1180 “fossatum”; bouwt ook een “dam” op het zwin
* doel: verleggen van handelsactiviteiten naar de kust
Abdijschuur Ter Doest: laat 13e eeuw [dia 18] => graafschap en abdijen
Nieuwe steden stichten: gericht op transport via Noordzee
- Damme (aan het Zwin) : krijgt haverechten van de graaf van Vlaanderen
- Nieuwpoort: zichtbaar aan dambordpatroon
achter de dijk => ontwaterd, ontveend, ouder geulensysteem richting Brugge
-> grond zakt ineen -> tot in Damme (<afdamming geul)
2. Ontginning Binnen-Vlaanderen
1000-1300 en voltrekt in 3 fasen
o 10e – 11e eeuw verspreid
o 2e helft 11e eeuw: systematisch
o 13e eeuw: verderzetting, einde, dorpskernen
reden:
o snelle bevolkingsgroei
o stadgroei
o vb. hongersnoden 1125 en 1169/1197
o uitbreiding machtsbasis van de graaf?
1
Terp: kunstmatig verhoogde woonplaats, bedoeld om verschillende vormen van wateroverlast te kunnen
doorstaan
2
Bercaria: grote schaapshoeven
3
Berquarii: bedrijven waar men schapen schort en verzorgt
