Samenvatting Observeren - Luik 1
Migratiegeschiedenis, superdiversiteit en cultuursensitieve zorg
Gebaseerd op de documenten in deze volgorde:
1. Observeren deel 1: migratiegeschiedenis en (super)diversiteit
2. Observeren 2.1: cultuur als dynamisch en relationeel begrip
3. Observeren 2.2: vier omgangsvormen met culturele verschillen
4. Observeren 2.3: impact van culturele achtergrond op ziekte, opname en zorgontmoeting
5. Observeren 2.4: cultuursensitieve zorg en interculturele competenties
6. Observeren deel 3: good practices vandaag
Oorspronkelijke verwijzingen en literatuurlijsten zijn niet opgenomen.
Samenvatting Observeren - Luik 1
,Inhoud
1. Migratiegeschiedenis en (super)diversiteit
2. Cultuur: een dynamisch en relationeel begrip
3. Vier omgangsvormen met culturele verschillen
4. Impact van culturele achtergrond op ziekte, opname en interculturele zorgontmoeting
5. Cultuursensitieve zorg als antwoord
5.1 Houding: respect, medemenselijkheid en cultureel bewustzijn
5.2 Vaardigheden: vragen stellen, patiëntenspoor, shared decision making, familie en tolk
5.3 Kennis: noodzakelijk, maar nooit genoeg
6. Good practices vandaag
7. Begrippenlijst en kernschema
Samenvatting Observeren - Luik 1
,1. Migratiegeschiedenis en (super)diversiteit
Het eerste document vertrekt vanuit de vaststelling dat onze samenleving door globalisering, migratie en
verstedelijking steeds diverser is geworden. Die diversiteit is niet alleen zichtbaar in afkomst of huidskleur, maar
ook in levensbeschouwing, cultuur, waarden, gewoontes, taal en sociale positie. In de zorg is dit belangrijk,
omdat zorgverleners daardoor onvermijdelijk mensen ontmoeten met uiteenlopende referentiekaders.
1.1 Globalisering: wereldwijde verbondenheid
Globalisering betekent dat economie, cultuur en politiek wereldwijd steeds sterker met elkaar verbonden raken.
Door betere transport- en communicatiemiddelen kwam dit proces vanaf de 19de eeuw in een
stroomversnelling. De wereld lijkt daardoor kleiner: producten, ideeën, beelden en contacten bewegen
voortdurend over grenzen heen.
Voordelen: goedkopere producten, meer contact tussen culturen, meer uitwisseling van kennis en goederen.
Kritische punten: niet alle landen profiteren evenveel; lokale culturele eigenheid kan onder druk komen te
staan door verwestering; lange voedsel- en productieketens hebben een impact op het milieu.
Door verstedelijking en specialisatie zijn mensen sterker afhankelijk van elkaar. Waar mensen vroeger vaker
zelfvoorzienend waren, wonen vandaag veel Europeanen in steden en zijn ze gespecialiseerd in een
beperkt aantal taken.
1.2 Migratiegeschiedenis in België
Naast de uitwisseling van goederen kwam ook migratie op gang. België heeft verschillende migratiegolven
gekend, telkens verbonden met economische, politieke en historische factoren.
Periode / golf Kern
Vanaf 1920 Georganiseerde arbeidsmigratie uit Italië en Oost-
Europa. Veel arbeiders kwamen werken in de
steenkoolmijnen.
Na de Tweede Wereldoorlog De Belgische industrie had opnieuw veel
arbeidskrachten nodig. België sloot akkoorden met
mediterrane landen. Eerst kwamen arbeiders uit Spanje
en Griekenland, later ook uit Marokko en Turkije.
Tot de jaren 70 België trok honderdduizenden gastarbeiders aan. Zij
waren aanvankelijk vaak circulaire migranten: ze
kwamen werken, keerden terug en kwamen later
opnieuw.
Migratiestop 1974 Door de oliecrisis en economische herstructurering
kwam er een migratiestop. Veel gastarbeiders lieten
daarna hun gezin overkomen, omdat ze vreesden hun
verblijf en werk te verliezen. Gezinshereniging en
gezinsvorming werden belangrijke migratieroutes.
Derde migratiegolf Door koloniale banden en instabiliteit kwamen onder
meer mensen uit Congo en Rwanda naar België.
Vandaag Migratie is veel gevarieerder: meer dan de helft van de
migranten komt uit Europa, daarnaast uit Afrika, Azië en
kleinere groepen uit andere regio’s.
1.3 Diversiteit in cijfers
De documenten tonen dat diversiteit in België duidelijk zichtbaar is in de bevolkingssamenstelling. Op 1 januari
2023 had ongeveer 65,5% van de Belgische bevolking een Belgische achtergrond, 21% had een buitenlandse
achtergrond met Belgische nationaliteit en 13,4% was niet-Belg. In grootsteden is het aandeel mensen met een
migratieachtergrond groter. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest had ongeveer een kwart van de
Samenvatting Observeren - Luik 1
,geregistreerde inwoners een Belgische achtergrond, terwijl een groot deel Belg met buitenlandse achtergrond of
niet-Belg was.
Tussen 2010 en 2020 nam de diversiteit volgens herkomst toe.
Het aandeel Belgen met Belgische achtergrond daalde.
Het aandeel Belgen met buitenlandse achtergrond en het aandeel niet-Belgen steeg.
Veel voorkomende herkomstnationaliteiten zijn onder meer Marokkaans, Italiaans, Frans, Nederlands en
Turks. Per gewest verschillen de meest voorkomende herkomsten.
Naast nationaliteit zorgt ook levensbeschouwing voor diversiteit.
1.4 Diversiteit: fysiek en niet-fysiek
Diversiteit kan op verschillende manieren zichtbaar of merkbaar zijn.
Vorm van diversiteit Voorbeelden
Fysieke uitingsvormen Huidskleur, afkomst, geslacht, geaardheid.
Niet-fysieke uitingsvormen Opvoeding, cultuur, religieuze of levensbeschouwelijke
opvattingen, waarden en normen.
In deze module ligt de focus vooral op diversiteit die voortkomt uit culturele, etnische en levensbeschouwelijke
groepen.
1.5 Erkende levensbeschouwingen in België
België kent verschillende erkende levensbeschouwingen. De meeste daarvan zijn erediensten; daarnaast is er
ook een niet-confessionele levensbeschouwing. Het boeddhisme bevindt zich in een vergevorderd
erkenningsproces en krijgt gedeeltelijke steun en samenwerking met de overheid.
Binnen het christendom zijn meerdere stromingen erkend: Rooms-Katholiek, Anglicaans, Protestants-
Evangelisch en Orthodox.
Ook het jodendom, de islam en de vrijzinnig-humanistische levensbeschouwing zijn erkend.
Voor erkenning moet een levensbeschouwing al geruime tijd aanwezig zijn, maatschappelijk belang hebben,
voldoende aanhangers hebben, zich kunnen organiseren via een representatief orgaan en niet ingaan tegen
de openbare orde.
In de zorg is basiskennis over levensbeschouwingen waardevol, omdat zorgverleners in contact komen met
mensen die hun geloof, spiritualiteit of levensbeschouwing belangrijk vinden.
1.6 Van diversiteit naar superdiversiteit
Pluralisme betekent dat verschillende culturele en levensbeschouwelijke groepen naast elkaar bestaan. Maar de
realiteit is complexer dan enkel verschillen tussen groepen. Er zijn ook grote verschillen binnen groepen.
Daarom spreekt men vandaag beter over superdiversiteit.
Externe diversiteit: verschillen tussen groepen, bijvoorbeeld tussen christenen, moslims, joden, vrijzinnig-
humanisten of boeddhisten.
Interne diversiteit: verschillen binnen eenzelfde groep. Niet elke moslim, christen, jood of atheïst denkt, leeft
of gelooft op dezelfde manier.
Superdiversiteit betekent dus: diversiteit in het kwadraat. Mensen verschillen niet alleen in afkomst, maar
ook in interpretatie van traditie, religieuze beleving, mate van betrokkenheid, opleiding, generatie, taal,
gender, klasse, enzovoort.
Voorbeeld Wat toont dit?
Protestants-evangelische christenen Sommige groepen lezen de Bijbel heel letterlijk, terwijl
vrijzinnige protestanten eerder historisch-kritisch lezen.
Jodendom Niet elke jood is orthodox. Liberale joden kunnen andere
accenten leggen en zijn uiterlijk vaak niet herkenbaar als
joods.
Samenvatting Observeren - Luik 1
, Islam Binnen de islam bestaan verschillende interpretaties.
Niet elke moslim heeft dezelfde voorkeuren rond
verzorging door iemand van een ander geslacht of
dezelfde visie op ethische kwesties zoals abortus.
1.7 Individualisering, detraditionalisering en cherry picking
Individualisering: sinds de jaren 60 ligt in het Westen meer nadruk op het individu, autonomie en
zelfbeschikkingsrecht. Identiteit wordt minder vanzelfsprekend bepaald door familie of gemeenschap.
Detraditionalisering: tradities, zoals de christelijke traditie in Vlaanderen, bepalen minder automatisch
iemands identiteit. Mensen gaan kritischer om met de traditie waarin ze zijn opgegroeid.
Loyaal-kritisch zijn: iemand blijft verbonden met een religie of instituut, maar kijkt tegelijk kritisch naar
bepaalde leerstellingen of praktijken.
Cultuurchristenen: mensen die belang hechten aan katholieke waarden of rituelen zoals doopsel, huwelijk of
begrafenis, maar die het geloof of de kerk geen bepalende rol meer geven.
Cherry picking: mensen combineren elementen uit verschillende levensbeschouwingen, spirituele tradities of
filosofieën volgens hun eigen voorkeuren en noden.
Lived religion: religie leeft niet alleen binnen officiële instituten, maar ook in de concrete manier waarop
mensen dagelijks betekenis geven aan hun leven.
Belangrijk om te onthouden
Superdiversiteit betekent dat je nooit mag veronderstellen dat één persoon automatisch denkt of handelt zoals
“de groep” waartoe hij of zij lijkt te behoren.
In de zorg moet je dus niet alleen kennis hebben over groepen, maar vooral open vragen stellen aan de concrete
persoon voor je.
Samenvatting Observeren - Luik 1
, 2. Cultuur: een dynamisch en relationeel begrip
Het tweede document verduidelijkt wat cultuur betekent. Cultuur is geen vaste doos waarin mensen opgesloten
zitten. Het is een dynamisch, relationeel en veranderlijk geheel van betekenissen, verwachtingen, waarden,
normen en gevoeligheden die mensen verwerven als lid van een samenleving of gemeenschap.
2.1 Wat is cultuur?
Cultuur komt tot uiting in taal, kunst, kleding, tradities, rituelen, omgangsvormen, levensbeschouwing en socio-
economische positie. Cultuur beïnvloedt onze identiteit, ons gedrag en de manier waarop we ervaringen
beleven. Vaak merken we dit pas wanneer we in contact komen met iemand die andere gewoontes, regels of
vanzelfsprekendheden heeft.
Cultuur leer je via opvoeding, socialisatie, waarden en normen en waarneming.
Cultuur wordt niet genetisch geërfd, maar aangeleerd in een sociale omgeving.
Mensen nemen cultuur niet passief over: ze geven er zelf vorm aan door keuzes, ervaringen en contacten
met andere culturen.
2.2 Culturele programmatie volgens Hofstede
Hofstede gebruikt de term culturele programmatie om duidelijk te maken dat mensen vanaf jonge leeftijd leren
wat in hun omgeving normaal, beleefd, gepast of ongepast is. Die programmatie gebeurt niet in één keer, maar
via dagelijkse ervaringen.
Kanaal Voorbeeld uit het document Betekenis
Opvoeding In Vlaanderen leren kinderen vaak Kinderen leren via beloning,
iemand een hand geven bij afkeuring en voorbeeldgedrag welke
begroeting. In India is Namasté omgangsvormen passend zijn.
gebruikelijk.
Socialisatie Een stevige handdruk wordt in Door omgang met anderen leer je de
België en Nederland vaak positief juiste toon, afstand en intensiteit van
gezien, terwijl een zachte handdruk gedrag.
in sommige Aziatische contexten
respectvol kan zijn.
Waarden en normen Opstaan voor ouderen in de bus Normen geven aan wat men
wordt in België als wenselijk gezien. verwacht; waarden geven aan
waarom dat belangrijk is.
Waarneming Door te kijken en te luisteren leren Mensen nemen cultuur waar, maar
mensen hoe ze zich willen maken ook actieve keuzes.
gedragen.
2.3 Macro-, meso- en microniveau van cultuur
Omdat cultuur dynamisch is, kunnen er grote verschillen bestaan tussen het algemene beeld van een cultuur en
de persoonlijke beleving van één individu.
Macroniveau: cultuur op niveau van samenleving of grote gemeenschap.
Mesoniveau: cultuur in de directe omgeving, zoals familie, vrienden, buurt, school of werk.
Microniveau: hoe de individuele persoon cultuur beleeft, kiest, verandert en combineert.
Daarom kan iemand zich bijvoorbeeld tegelijk Belgisch, Grieks en orthodox voelen, of Vlaams, moslim en
van Marokkaanse origine.
2.4 Drie niveaus: menselijke natuur, cultuur en persoonlijkheid
Het model van Hofstede maakt onderscheid tussen menselijke natuur, cultuur en persoonlijkheid. Deze drie
lagen beïnvloeden samen hoe iemand voelt, denkt en handelt.
Laag Kenmerk Voorbeeld
Samenvatting Observeren - Luik 1
Migratiegeschiedenis, superdiversiteit en cultuursensitieve zorg
Gebaseerd op de documenten in deze volgorde:
1. Observeren deel 1: migratiegeschiedenis en (super)diversiteit
2. Observeren 2.1: cultuur als dynamisch en relationeel begrip
3. Observeren 2.2: vier omgangsvormen met culturele verschillen
4. Observeren 2.3: impact van culturele achtergrond op ziekte, opname en zorgontmoeting
5. Observeren 2.4: cultuursensitieve zorg en interculturele competenties
6. Observeren deel 3: good practices vandaag
Oorspronkelijke verwijzingen en literatuurlijsten zijn niet opgenomen.
Samenvatting Observeren - Luik 1
,Inhoud
1. Migratiegeschiedenis en (super)diversiteit
2. Cultuur: een dynamisch en relationeel begrip
3. Vier omgangsvormen met culturele verschillen
4. Impact van culturele achtergrond op ziekte, opname en interculturele zorgontmoeting
5. Cultuursensitieve zorg als antwoord
5.1 Houding: respect, medemenselijkheid en cultureel bewustzijn
5.2 Vaardigheden: vragen stellen, patiëntenspoor, shared decision making, familie en tolk
5.3 Kennis: noodzakelijk, maar nooit genoeg
6. Good practices vandaag
7. Begrippenlijst en kernschema
Samenvatting Observeren - Luik 1
,1. Migratiegeschiedenis en (super)diversiteit
Het eerste document vertrekt vanuit de vaststelling dat onze samenleving door globalisering, migratie en
verstedelijking steeds diverser is geworden. Die diversiteit is niet alleen zichtbaar in afkomst of huidskleur, maar
ook in levensbeschouwing, cultuur, waarden, gewoontes, taal en sociale positie. In de zorg is dit belangrijk,
omdat zorgverleners daardoor onvermijdelijk mensen ontmoeten met uiteenlopende referentiekaders.
1.1 Globalisering: wereldwijde verbondenheid
Globalisering betekent dat economie, cultuur en politiek wereldwijd steeds sterker met elkaar verbonden raken.
Door betere transport- en communicatiemiddelen kwam dit proces vanaf de 19de eeuw in een
stroomversnelling. De wereld lijkt daardoor kleiner: producten, ideeën, beelden en contacten bewegen
voortdurend over grenzen heen.
Voordelen: goedkopere producten, meer contact tussen culturen, meer uitwisseling van kennis en goederen.
Kritische punten: niet alle landen profiteren evenveel; lokale culturele eigenheid kan onder druk komen te
staan door verwestering; lange voedsel- en productieketens hebben een impact op het milieu.
Door verstedelijking en specialisatie zijn mensen sterker afhankelijk van elkaar. Waar mensen vroeger vaker
zelfvoorzienend waren, wonen vandaag veel Europeanen in steden en zijn ze gespecialiseerd in een
beperkt aantal taken.
1.2 Migratiegeschiedenis in België
Naast de uitwisseling van goederen kwam ook migratie op gang. België heeft verschillende migratiegolven
gekend, telkens verbonden met economische, politieke en historische factoren.
Periode / golf Kern
Vanaf 1920 Georganiseerde arbeidsmigratie uit Italië en Oost-
Europa. Veel arbeiders kwamen werken in de
steenkoolmijnen.
Na de Tweede Wereldoorlog De Belgische industrie had opnieuw veel
arbeidskrachten nodig. België sloot akkoorden met
mediterrane landen. Eerst kwamen arbeiders uit Spanje
en Griekenland, later ook uit Marokko en Turkije.
Tot de jaren 70 België trok honderdduizenden gastarbeiders aan. Zij
waren aanvankelijk vaak circulaire migranten: ze
kwamen werken, keerden terug en kwamen later
opnieuw.
Migratiestop 1974 Door de oliecrisis en economische herstructurering
kwam er een migratiestop. Veel gastarbeiders lieten
daarna hun gezin overkomen, omdat ze vreesden hun
verblijf en werk te verliezen. Gezinshereniging en
gezinsvorming werden belangrijke migratieroutes.
Derde migratiegolf Door koloniale banden en instabiliteit kwamen onder
meer mensen uit Congo en Rwanda naar België.
Vandaag Migratie is veel gevarieerder: meer dan de helft van de
migranten komt uit Europa, daarnaast uit Afrika, Azië en
kleinere groepen uit andere regio’s.
1.3 Diversiteit in cijfers
De documenten tonen dat diversiteit in België duidelijk zichtbaar is in de bevolkingssamenstelling. Op 1 januari
2023 had ongeveer 65,5% van de Belgische bevolking een Belgische achtergrond, 21% had een buitenlandse
achtergrond met Belgische nationaliteit en 13,4% was niet-Belg. In grootsteden is het aandeel mensen met een
migratieachtergrond groter. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest had ongeveer een kwart van de
Samenvatting Observeren - Luik 1
,geregistreerde inwoners een Belgische achtergrond, terwijl een groot deel Belg met buitenlandse achtergrond of
niet-Belg was.
Tussen 2010 en 2020 nam de diversiteit volgens herkomst toe.
Het aandeel Belgen met Belgische achtergrond daalde.
Het aandeel Belgen met buitenlandse achtergrond en het aandeel niet-Belgen steeg.
Veel voorkomende herkomstnationaliteiten zijn onder meer Marokkaans, Italiaans, Frans, Nederlands en
Turks. Per gewest verschillen de meest voorkomende herkomsten.
Naast nationaliteit zorgt ook levensbeschouwing voor diversiteit.
1.4 Diversiteit: fysiek en niet-fysiek
Diversiteit kan op verschillende manieren zichtbaar of merkbaar zijn.
Vorm van diversiteit Voorbeelden
Fysieke uitingsvormen Huidskleur, afkomst, geslacht, geaardheid.
Niet-fysieke uitingsvormen Opvoeding, cultuur, religieuze of levensbeschouwelijke
opvattingen, waarden en normen.
In deze module ligt de focus vooral op diversiteit die voortkomt uit culturele, etnische en levensbeschouwelijke
groepen.
1.5 Erkende levensbeschouwingen in België
België kent verschillende erkende levensbeschouwingen. De meeste daarvan zijn erediensten; daarnaast is er
ook een niet-confessionele levensbeschouwing. Het boeddhisme bevindt zich in een vergevorderd
erkenningsproces en krijgt gedeeltelijke steun en samenwerking met de overheid.
Binnen het christendom zijn meerdere stromingen erkend: Rooms-Katholiek, Anglicaans, Protestants-
Evangelisch en Orthodox.
Ook het jodendom, de islam en de vrijzinnig-humanistische levensbeschouwing zijn erkend.
Voor erkenning moet een levensbeschouwing al geruime tijd aanwezig zijn, maatschappelijk belang hebben,
voldoende aanhangers hebben, zich kunnen organiseren via een representatief orgaan en niet ingaan tegen
de openbare orde.
In de zorg is basiskennis over levensbeschouwingen waardevol, omdat zorgverleners in contact komen met
mensen die hun geloof, spiritualiteit of levensbeschouwing belangrijk vinden.
1.6 Van diversiteit naar superdiversiteit
Pluralisme betekent dat verschillende culturele en levensbeschouwelijke groepen naast elkaar bestaan. Maar de
realiteit is complexer dan enkel verschillen tussen groepen. Er zijn ook grote verschillen binnen groepen.
Daarom spreekt men vandaag beter over superdiversiteit.
Externe diversiteit: verschillen tussen groepen, bijvoorbeeld tussen christenen, moslims, joden, vrijzinnig-
humanisten of boeddhisten.
Interne diversiteit: verschillen binnen eenzelfde groep. Niet elke moslim, christen, jood of atheïst denkt, leeft
of gelooft op dezelfde manier.
Superdiversiteit betekent dus: diversiteit in het kwadraat. Mensen verschillen niet alleen in afkomst, maar
ook in interpretatie van traditie, religieuze beleving, mate van betrokkenheid, opleiding, generatie, taal,
gender, klasse, enzovoort.
Voorbeeld Wat toont dit?
Protestants-evangelische christenen Sommige groepen lezen de Bijbel heel letterlijk, terwijl
vrijzinnige protestanten eerder historisch-kritisch lezen.
Jodendom Niet elke jood is orthodox. Liberale joden kunnen andere
accenten leggen en zijn uiterlijk vaak niet herkenbaar als
joods.
Samenvatting Observeren - Luik 1
, Islam Binnen de islam bestaan verschillende interpretaties.
Niet elke moslim heeft dezelfde voorkeuren rond
verzorging door iemand van een ander geslacht of
dezelfde visie op ethische kwesties zoals abortus.
1.7 Individualisering, detraditionalisering en cherry picking
Individualisering: sinds de jaren 60 ligt in het Westen meer nadruk op het individu, autonomie en
zelfbeschikkingsrecht. Identiteit wordt minder vanzelfsprekend bepaald door familie of gemeenschap.
Detraditionalisering: tradities, zoals de christelijke traditie in Vlaanderen, bepalen minder automatisch
iemands identiteit. Mensen gaan kritischer om met de traditie waarin ze zijn opgegroeid.
Loyaal-kritisch zijn: iemand blijft verbonden met een religie of instituut, maar kijkt tegelijk kritisch naar
bepaalde leerstellingen of praktijken.
Cultuurchristenen: mensen die belang hechten aan katholieke waarden of rituelen zoals doopsel, huwelijk of
begrafenis, maar die het geloof of de kerk geen bepalende rol meer geven.
Cherry picking: mensen combineren elementen uit verschillende levensbeschouwingen, spirituele tradities of
filosofieën volgens hun eigen voorkeuren en noden.
Lived religion: religie leeft niet alleen binnen officiële instituten, maar ook in de concrete manier waarop
mensen dagelijks betekenis geven aan hun leven.
Belangrijk om te onthouden
Superdiversiteit betekent dat je nooit mag veronderstellen dat één persoon automatisch denkt of handelt zoals
“de groep” waartoe hij of zij lijkt te behoren.
In de zorg moet je dus niet alleen kennis hebben over groepen, maar vooral open vragen stellen aan de concrete
persoon voor je.
Samenvatting Observeren - Luik 1
, 2. Cultuur: een dynamisch en relationeel begrip
Het tweede document verduidelijkt wat cultuur betekent. Cultuur is geen vaste doos waarin mensen opgesloten
zitten. Het is een dynamisch, relationeel en veranderlijk geheel van betekenissen, verwachtingen, waarden,
normen en gevoeligheden die mensen verwerven als lid van een samenleving of gemeenschap.
2.1 Wat is cultuur?
Cultuur komt tot uiting in taal, kunst, kleding, tradities, rituelen, omgangsvormen, levensbeschouwing en socio-
economische positie. Cultuur beïnvloedt onze identiteit, ons gedrag en de manier waarop we ervaringen
beleven. Vaak merken we dit pas wanneer we in contact komen met iemand die andere gewoontes, regels of
vanzelfsprekendheden heeft.
Cultuur leer je via opvoeding, socialisatie, waarden en normen en waarneming.
Cultuur wordt niet genetisch geërfd, maar aangeleerd in een sociale omgeving.
Mensen nemen cultuur niet passief over: ze geven er zelf vorm aan door keuzes, ervaringen en contacten
met andere culturen.
2.2 Culturele programmatie volgens Hofstede
Hofstede gebruikt de term culturele programmatie om duidelijk te maken dat mensen vanaf jonge leeftijd leren
wat in hun omgeving normaal, beleefd, gepast of ongepast is. Die programmatie gebeurt niet in één keer, maar
via dagelijkse ervaringen.
Kanaal Voorbeeld uit het document Betekenis
Opvoeding In Vlaanderen leren kinderen vaak Kinderen leren via beloning,
iemand een hand geven bij afkeuring en voorbeeldgedrag welke
begroeting. In India is Namasté omgangsvormen passend zijn.
gebruikelijk.
Socialisatie Een stevige handdruk wordt in Door omgang met anderen leer je de
België en Nederland vaak positief juiste toon, afstand en intensiteit van
gezien, terwijl een zachte handdruk gedrag.
in sommige Aziatische contexten
respectvol kan zijn.
Waarden en normen Opstaan voor ouderen in de bus Normen geven aan wat men
wordt in België als wenselijk gezien. verwacht; waarden geven aan
waarom dat belangrijk is.
Waarneming Door te kijken en te luisteren leren Mensen nemen cultuur waar, maar
mensen hoe ze zich willen maken ook actieve keuzes.
gedragen.
2.3 Macro-, meso- en microniveau van cultuur
Omdat cultuur dynamisch is, kunnen er grote verschillen bestaan tussen het algemene beeld van een cultuur en
de persoonlijke beleving van één individu.
Macroniveau: cultuur op niveau van samenleving of grote gemeenschap.
Mesoniveau: cultuur in de directe omgeving, zoals familie, vrienden, buurt, school of werk.
Microniveau: hoe de individuele persoon cultuur beleeft, kiest, verandert en combineert.
Daarom kan iemand zich bijvoorbeeld tegelijk Belgisch, Grieks en orthodox voelen, of Vlaams, moslim en
van Marokkaanse origine.
2.4 Drie niveaus: menselijke natuur, cultuur en persoonlijkheid
Het model van Hofstede maakt onderscheid tussen menselijke natuur, cultuur en persoonlijkheid. Deze drie
lagen beïnvloeden samen hoe iemand voelt, denkt en handelt.
Laag Kenmerk Voorbeeld
Samenvatting Observeren - Luik 1
