Ethisch ondernemen les 1
3 taken van onderwijs volgens Gert Biesta:
1. Kwalificatie – kennis en vaardigheden opdoen.
2. Socialisatie – leren functioneren in de maatschappij, normen en waarden begrijpen.
3. Subjectivering – jezelf ontwikkelen als uniek persoon, met o.a. kritisch denken, engagement
en ondernemingszin.
Probleem vandaag:
• In de maatschappij ligt te veel nadruk op kwalificatie (kennis).
• We vergeten subjectivering: jonge mensen helpen niet enkel aan te passen aan de toekomst,
maar ook de toekomst vorm te geven.
2 lessenreeksen of themareeksen
Levensbeschouwing en zingeving:
1. De vier grote vragen van ons bestaan
2. Overdaad en aandacht
3. De kracht van kwetsbaarheid
4. De burn-out maatschappij
5. Volwassenwording
Ethisch en kritisch denken:
1) Systeemdenken en ethisch denken
2) Ongelijkheid
3) Gigantisme en innovatie
4) Platformkapitalisme, de gig economie en AI
5) Klimaatverandering
6) Geweld en verzet
7) Maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
= gaat over hoe we in de wereld kunnen zijn.
1. Irvin Yalom en de 4 grote vragen van ons bestaan.
Yalom stelt zichzelf de vraag: Wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan? (De vraag waarmee
iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven).
=> op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom 4 uitdagingen/ bezorgdheden waarop
iedere mens een antwoord moet formuleren (Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons
menszijn (menselijke conditie)→ze gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk) We moeten er
allemaal op onze manier een antwoord op formuleren
,Volgens psychiater Yalom worstelt elk mens met vier fundamentele uitdagingen:
1. Vrijheid en verantwoordelijkheid
o Je bent vrij om keuzes te maken, maar vrijheid brengt verantwoordelijkheid met zich
mee.
o Vrijheid vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de wereld
opnemen→ dit brengt spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen
kiezen en verliezen.
o Uitdaging: Hoe maak je betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we
op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
2. Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare)
o Veel in het leven heb je niet onder controle. (Hoe we omgaan met het
oncontroleerbare v/h leven)
o Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan
onze eindigheid/sterfelijkheid?
3. Isolatie en connectie (relaties)
o Mensen zijn fundamenteel eenzaam= ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan
niet weten wat een ander denkt,… (er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de
ander), maar hebben ook nood aan connectie/ verbinding maar dit is ook
beangstigend: vaak kunnen we alleen vertrouwen, niet weten.
o Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf,
de andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een
gemeenschap?
4. Zinloosheid en zingeving
o We worden “in de wereld geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn,
waar we geboren zijn, zelfs niet dat we er zijn, …
=> “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens” (Viktor
Frankl)
o Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we om
met ervaringen van zinloosheid? (de zin en onzin van ons leven)
,* Deze vier uitdagingen gelden dus voor iedereen en veranderen niet.
Het gaat erom te leren aanvaarden dat ze deel zijn van het leven.
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van deze
condities→ heeft geen zin ertegen te vechten, alleen de manier waarop je er mee omgaat
heb je deels in de hand
• Vb: angststoornis=> Angst zelf is een natuurlijk en onvermijdelijk gevoel – iedereen kent
angst. Maar als je angst probeert weg te duwen of te vermijden, kan dit leiden tot
angststoornissen. Bijvoorbeeld paniekaanvallen, vermijdingsgedrag of overmatige stress.
Door de angst te aanvaarden en te onderzoeken, kan je er beter mee omgaan: Je erkent: "Ik
ben bang, en dat is oké. Vervolgens zoek je manieren om met die angst te leven in plaats van
hem te onderdrukken.
Belang van deze uitdagingen volgens Yalom:
• Doorheen ons leven stellen deze uitdagingen zich op verschillende manieren, afhankelijk van
onze context
• Alle levensvragen komen voort uit deze vier uitdagingen=> Belangrijk om deze vragen niet te
ontwijken of op een dogmatische manier af te sluiten, maar om ze recht in de ogen te kijken
=> Zo kan je bewuster keuzes maken en veerkracht opbouwen.
• “Het goed is om je onder te dompelen in de stroom van het leven”
=> Het draait dus niet om een probleem oplossen, maar om persoonlijke groei en betekenis
vinden. (Het is alsof je in een rivier staat met een sterke stroming. Je kan de stroming niet
stoppen, maar je kunt wel leren meebewegen of zwemmen zonder kopje onder te gaan.)
, Les Aandacht en Overdaad
= Het thema van deze les is hoe we in een wereld leven die ons voortdurend prikkelt en afleidt.
Het gaat over:
• Overdaad: te veel prikkels, informatie en entertainment.
• Contemplatie: de kunst om diep te focussen en met volle aandacht te leven.
• Hoe we van overstimulatie naar innerlijke rust en diepgang kunnen gaan.
Oefening: 5 minuten “niets doen”
• De les begint met een simpele maar confronterende oefening:
o 5 minuten helemaal niets doen.
o Geen telefoon, geen praten, geen afleiding.
-> Vaak blijkt dit moeilijker dan verwacht, omdat we gewend zijn altijd bezig te zijn.
Experiment:
Een bekend onderzoek toonde aan dat veel mensen liever zichzelf een kleine elektrische schok
geven dan vijf minuten alleen te zitten met hun gedachten.
Interpretatie:
Stilte en verveling voelen ongemakkelijk, dus zoeken we liever afleiding –> zelfs als die onaangenaam
is.
Een wereld van overdaad
Onze moderne samenleving overstimuleert ons met prikkels.
2.1 Overdaad aan impulsen
• We krijgen te veel informatie, continu en overal.
• Moeilijk om nog te onderscheiden wat belangrijk is (betekenisvol) en wat gewoon ruis is.
• Voorbeelden:
o Nieuwsfeeds vol irrelevante berichten.
o Overal reclames en meldingen.
o Eindeloze keuze aan entertainment (Netflix, TikTok, YouTube).
Effect: We raken snel afgeleid en verliezen focus.
Verslaafd aan prikkels
• Sociale media en veel apps zijn bewust ontworpen om ons verslaafd te maken.
• Ze gebruiken psychologische mechanismen zoals:
o Beloningen (likes, meldingen).
o Onvoorspelbaarheid → dopamine-shots (zoals bij gokken).
• Het doel is maximale tijd en interactie, zodat bedrijven meer winst maken via advertenties.
(= psychologische manipulatie)
3 taken van onderwijs volgens Gert Biesta:
1. Kwalificatie – kennis en vaardigheden opdoen.
2. Socialisatie – leren functioneren in de maatschappij, normen en waarden begrijpen.
3. Subjectivering – jezelf ontwikkelen als uniek persoon, met o.a. kritisch denken, engagement
en ondernemingszin.
Probleem vandaag:
• In de maatschappij ligt te veel nadruk op kwalificatie (kennis).
• We vergeten subjectivering: jonge mensen helpen niet enkel aan te passen aan de toekomst,
maar ook de toekomst vorm te geven.
2 lessenreeksen of themareeksen
Levensbeschouwing en zingeving:
1. De vier grote vragen van ons bestaan
2. Overdaad en aandacht
3. De kracht van kwetsbaarheid
4. De burn-out maatschappij
5. Volwassenwording
Ethisch en kritisch denken:
1) Systeemdenken en ethisch denken
2) Ongelijkheid
3) Gigantisme en innovatie
4) Platformkapitalisme, de gig economie en AI
5) Klimaatverandering
6) Geweld en verzet
7) Maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
= gaat over hoe we in de wereld kunnen zijn.
1. Irvin Yalom en de 4 grote vragen van ons bestaan.
Yalom stelt zichzelf de vraag: Wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan? (De vraag waarmee
iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven).
=> op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom 4 uitdagingen/ bezorgdheden waarop
iedere mens een antwoord moet formuleren (Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons
menszijn (menselijke conditie)→ze gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk) We moeten er
allemaal op onze manier een antwoord op formuleren
,Volgens psychiater Yalom worstelt elk mens met vier fundamentele uitdagingen:
1. Vrijheid en verantwoordelijkheid
o Je bent vrij om keuzes te maken, maar vrijheid brengt verantwoordelijkheid met zich
mee.
o Vrijheid vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de wereld
opnemen→ dit brengt spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen
kiezen en verliezen.
o Uitdaging: Hoe maak je betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we
op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
2. Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare)
o Veel in het leven heb je niet onder controle. (Hoe we omgaan met het
oncontroleerbare v/h leven)
o Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan
onze eindigheid/sterfelijkheid?
3. Isolatie en connectie (relaties)
o Mensen zijn fundamenteel eenzaam= ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan
niet weten wat een ander denkt,… (er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de
ander), maar hebben ook nood aan connectie/ verbinding maar dit is ook
beangstigend: vaak kunnen we alleen vertrouwen, niet weten.
o Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf,
de andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een
gemeenschap?
4. Zinloosheid en zingeving
o We worden “in de wereld geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn,
waar we geboren zijn, zelfs niet dat we er zijn, …
=> “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens” (Viktor
Frankl)
o Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we om
met ervaringen van zinloosheid? (de zin en onzin van ons leven)
,* Deze vier uitdagingen gelden dus voor iedereen en veranderen niet.
Het gaat erom te leren aanvaarden dat ze deel zijn van het leven.
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van deze
condities→ heeft geen zin ertegen te vechten, alleen de manier waarop je er mee omgaat
heb je deels in de hand
• Vb: angststoornis=> Angst zelf is een natuurlijk en onvermijdelijk gevoel – iedereen kent
angst. Maar als je angst probeert weg te duwen of te vermijden, kan dit leiden tot
angststoornissen. Bijvoorbeeld paniekaanvallen, vermijdingsgedrag of overmatige stress.
Door de angst te aanvaarden en te onderzoeken, kan je er beter mee omgaan: Je erkent: "Ik
ben bang, en dat is oké. Vervolgens zoek je manieren om met die angst te leven in plaats van
hem te onderdrukken.
Belang van deze uitdagingen volgens Yalom:
• Doorheen ons leven stellen deze uitdagingen zich op verschillende manieren, afhankelijk van
onze context
• Alle levensvragen komen voort uit deze vier uitdagingen=> Belangrijk om deze vragen niet te
ontwijken of op een dogmatische manier af te sluiten, maar om ze recht in de ogen te kijken
=> Zo kan je bewuster keuzes maken en veerkracht opbouwen.
• “Het goed is om je onder te dompelen in de stroom van het leven”
=> Het draait dus niet om een probleem oplossen, maar om persoonlijke groei en betekenis
vinden. (Het is alsof je in een rivier staat met een sterke stroming. Je kan de stroming niet
stoppen, maar je kunt wel leren meebewegen of zwemmen zonder kopje onder te gaan.)
, Les Aandacht en Overdaad
= Het thema van deze les is hoe we in een wereld leven die ons voortdurend prikkelt en afleidt.
Het gaat over:
• Overdaad: te veel prikkels, informatie en entertainment.
• Contemplatie: de kunst om diep te focussen en met volle aandacht te leven.
• Hoe we van overstimulatie naar innerlijke rust en diepgang kunnen gaan.
Oefening: 5 minuten “niets doen”
• De les begint met een simpele maar confronterende oefening:
o 5 minuten helemaal niets doen.
o Geen telefoon, geen praten, geen afleiding.
-> Vaak blijkt dit moeilijker dan verwacht, omdat we gewend zijn altijd bezig te zijn.
Experiment:
Een bekend onderzoek toonde aan dat veel mensen liever zichzelf een kleine elektrische schok
geven dan vijf minuten alleen te zitten met hun gedachten.
Interpretatie:
Stilte en verveling voelen ongemakkelijk, dus zoeken we liever afleiding –> zelfs als die onaangenaam
is.
Een wereld van overdaad
Onze moderne samenleving overstimuleert ons met prikkels.
2.1 Overdaad aan impulsen
• We krijgen te veel informatie, continu en overal.
• Moeilijk om nog te onderscheiden wat belangrijk is (betekenisvol) en wat gewoon ruis is.
• Voorbeelden:
o Nieuwsfeeds vol irrelevante berichten.
o Overal reclames en meldingen.
o Eindeloze keuze aan entertainment (Netflix, TikTok, YouTube).
Effect: We raken snel afgeleid en verliezen focus.
Verslaafd aan prikkels
• Sociale media en veel apps zijn bewust ontworpen om ons verslaafd te maken.
• Ze gebruiken psychologische mechanismen zoals:
o Beloningen (likes, meldingen).
o Onvoorspelbaarheid → dopamine-shots (zoals bij gokken).
• Het doel is maximale tijd en interactie, zodat bedrijven meer winst maken via advertenties.
(= psychologische manipulatie)
