Hoofdstuk 1
1. Hoe is de Nederlandse kust ontstaan en welke kustprocessen spelen hierbij
een rol?
De zeespiegel stijgt al zo’n 18.000 jaar. – einde pleistoceen, tijdens de laatste ijstijd,
zat er veel water in landijs opgesloten en stond de Noordzee droog. Door het warmer
worden smolten de landijspakketten grotendeels. Alleen het landijs op Groenland en
Antarctica bleef over. Door het smelten van het landijs steeg de zeespiegel (120 tot
140m) eerst ging het heel snel, maar de laatste 5000 jaar steeds langzamer.
Hierdoor is de Noordzee telkens van vorm veranderd.
Door de snelle zeespiegelstijging drong de zee de eerste duizenden jaren van het
Holoceen tot ver oostelijk van de huidige kustlijn Nederland binnen. Tegelijkertijd
legde de zee, zand en klei neer in wat nu Laag-Nederland wordt genoemd. Door
deze sedimentatie bleef er onder water veel zand achter in de vorm van zandbanken.
Die konden zo hoog worden dat ze bij eb droogvielen (strandwallen). De westwind
verplaatste het zand van het strand en de strandwallen een stukje landinwaarts,
totdat het zand sedimenteren achter planten of andere obstakels. Duinen.
Omdat de sedimentatie toen sneller ging dan de stijging van de zeespiegel, bouwde
de kust zich uit en bewoog de kustlijn westwaarts. De strandwallen en duinen
verplaatsen zich ook westwaarts en kwamen door de voortgaande sedimentatie
steeds hoger te liggen. Doordat de zee steeds minder vaak kon binnendringen, werd
het grond- en oppervlaktewater achter de bescherming van deze zandige kuststrook
zoet. Uitgestrekte veenmoerassen ontstaan.
Eind vroege middeleeuwen: klimaat veranderde: temperatuur daalde en ontstonden
vaak harde westenwind. Door westerstormen drong de zee op meerdere plekken
weer het land in, waardoor het veen werd weggeslagen. In de gebieden waar de zee
weer kon binnendringen, werden zeeklei en -zand afgezet. Ook vond er erosie plaats
van een deel van de oude duinen waardoor het zand weer in zee terechtkwam. Vanaf
ongeveer 1000 jaar gelezen spoelde dit zand opnieuw aan op de kust en vormde de
wind de zogenaamde jonge duinen, die de oude duinen deels bedekken.
2. Wat zijn de kenmerken van de Nederlandse kust?
Kusttypes:
1. Delta: Nederland als geheel is van oorsprong een delta
Mondingsgebied van rivieren met splitsende zijarmen.
3 kusttypes in deze delta van noord naar zuid:
1. Waddenkust:
Wad = grond langs de kust die alleen bij hoogwater overstroomt.
- Vallen deels droog bij laagwater
- Zeezijde: eilanden met duinen, daartussen zeegaten.
- Waddeneilanden bewegen van oost naar zuid door combinatie van:
- Getijdenstroom (voornamelijk)
, - Zeestroom
- Wind
- Sedimentatie > erosie
2. Gesloten duinenkust:
- Van Den Helder tot Hoek van Holland
- Strandwallen en duinen
- Dynamisch: duinafslag tijdens stormvloed en/of springtij.
- Lange tijd erosie > sedimentatie = blijvend verlies zand.
3. Estuariumkust:
- Rijn, Maas en Schelde
- Zeearmen en (voormalige) eilanden in het mondingsgebied.
- Estuarium = trechtervormige riviermonding.
- Zoet en zout water komen samen.
- Zout water kan ver landinwaarts binnendringen bij vloed.
- Gevolg: verzilting omliggende gebieden.
3. Wat zijn de kenmerken van de stroomgebieden van de Rijn en de Maas?
De Rijn en de Maas zijn grote rivieren in Nederland.
De Rijn:
- De Rijn is de grootste rivier. Hij ontspringt in Zwitserland en stroomt door zes
landen. Het stroomgebied (het gebied dat afwatert in een rivier) ligt in 9 landen. De
grens tussen twee stroomgebieden heet de waterscheiding.
- De waterafvoer van een rivier, uitgedrukt in kubieke meters per seconde, heet
debiet. Omdat de Rijn een gemengde rivier is, is de afvoer het grootst in de
zomermaanden. De piekafvoer, de tijdelijke, extra hoge waterafvoer, is het grootst in
de winter: de Rijn voert dan vooral neerslag af.
De verdeling van de waterafvoer over een jaar gezien noemen we het regiem van
een rivier. Die is afhankelijk van:
-De klimatologische omstandigheden.
-De voeding met smelt- en/of regenwater.
-De doorlatendheid van de bodem.
-De aanwezigheid van begroeiing.
Het regiem van de Rijn is zeer regelmatig. Dat betekent dat de rivier het hele jaar
bevaarbaar is. Menselijk ingrijpen heef het regiem beïnvloed en ervoor gezorgd dat
water sneller afgevoerd wordt. In een natuurlijke situatie verstrijkt er een bepaalde
tijd tussen het moment dat in het stroomgebied neerslag valt, en het moment dat het
waterpeil in de rivier daardoor stijgt. Dat heet de vertragingstijd. Door kanalisatie,
bedijking en verstening is die vertragingstijd korter geworden: water komt veel sneller
in de rivier waardoor een ‘hoogwatergolf’ kan ontstaan. Het regiem is er
,onregelmatiger door geworden. De Rijn is een rivier die gevoed wordt door vele
zijrivieren en als hij in Nederland aankomt, splitst hij zich in veel zijtakken.
Een rivier samen met alle zijrivieren en alle vertakkingen die deel uitmaken van
hetzelfde stroomgebied, heet het stroomstelsel.
Een rivier heef een lengte- en een dwarsprofiel.
Het lengteprofiel geef de hoogteligging van de rivier weer over haar hele loop,
bijvoorbeeld van bron tot bron. Uit dat profiel blijkt wat het hoogteverschil is tussen
twee plaatsen langs een rivier of beek (dat heet het verval) en wat dat hoogteverschil
in een rivier of beek uitgedrukt per kilometer is (dat heet het verhang; het is het
verval per kilometer). Het dwarsprofiel van een rivier is een dwarsdoorsnede van een
riviergeul of beek op een bepaald punt. Het laat zien hoe breed het water is en welke
verschillen er in waterdiepte zitten. In Nederland bestaat het dwarsprofiel van een
rivier bijna altijd uit een zomerdijk, een uiterwaard en een winterdijk. De Nederlandse
Rijntakken zijn volledig bedijkt. De uiterwaard ligt soms wat hoger in het landschap
omdat de rivier er tijdens overstromingen in de winterperiode sediment heef afgezet.
De Maas
De andere ‘grote rivier’ in Nederland is de Maas. Die heeft zijn stroomgebied in
Frankrijk, Luxemburg, België en Nederland. In sommige delen van de Maas is een
aantal stuwen aangelegd. Een stuw is een constructie in de rivier waarmee het
waterpeil kan worden geregeld. De Maas is een regenrivier omdat hij zijn water
vooral uit neerslag krijgt. In de zomer is de rivier veel lager dan in de winter, omdat
dan veel water verdampt. Om de rivier bevaarbaar te houden, zijn stuwen en
sluizencomplexen gebouwd. Flinke regen in de Ardennen leidt in één dag tot een
hoge waterstand in de Limburgse Maas. De Ardennen zijn rotsachtig, dat geef een
grote kans op hoge piekafvoer. De vertragingstijd is verder verkort doordat de Maas
in België volledig gekanaliseerd is. In Nederland zijn langs de benedenloop van de
Maas dijken gebouwd. De bovenloop van de Maas is niet bedijkt omdat de rivier daar
door een dal stroomt met aan weerszijden natuurlijke terrassen. Bij hoog water
bestaat er wel overstromingsgevaar vanwege bebouwing in de gebieden naast de
rivier.
2 andere grotere rivieren die door Nederland stromen zijn de Schelde (van België
naar de Westerschelde) en de Eems: (van Duitsland naar Groningen).
● In de benedenloop (Niederrhein) is het verhang heel gering. De stroomsnelheid
wordt er steeds lager, waardoor de sedimentatie toeneemt.
■ De Rijntakken zijn bedijkt, met achter de dijken laag liggende polders.
De Maas is een regenrivier. De gesteentesoort in het stroomgebied is van belang
voor de infiltratie van de neerslag. Ook het reliëf en de vegetatie spelen een rol bij de
, vertragingstijd betekenis van een klein stroomgebied. Stuwen en sluizen regelen
waterpeil en scheepvaart.
De Maas: een grillige rivier
► De Maas is ca. 900 km lang met bronnen in Noordoost-Frankrijk. Het Franse deel
is bevaarbaar vanaf Sedan. Het stroomgebied heeft daar weinig verhang. Het is licht
golvend. Veel neerslagwater zakt daar weg in de poreuze kalkbodems en komt
mondjesmaat weer terug in de rivieren (lange vertragingstijd).
● Het Belgische deel stroomt door diep ingesneden, harde gesteenten die slecht
doorlaatbaar zijn. De bebossing in het reliëfrijke heuvelland voorkomt erosie, maar
door de dunne bodems is er weinig indringing en stroomt de neerslag toch snel af
naar de vele kleine riviertjes. Dat betekent dat de vertragingstijd kort is. Het
stroomgebied is klein, zodat er veel kans is op gelijke (natte) weersomstandigheden.
● Van de Nederlandse Maas is de zogenaamde Grensmaas bochtig en in de zomer
onbevaarbaar. De scheepvaart gaat door het Julianakanaal. De bodems bestaan hier
uit rivierkleiafzettingen op doorlatende grindlagen. In Midden-Limburg stroomt de
Plassenmaas door zand- en grindpakketten. De Maasplassen zijn geschikt voor
delfstofwinning, recreatie en waterberging.
● Ten zuiden van Mook is het Maasdal begrensd door terrassen, dus zijn daar geen
polders en dijken. De uiterwaarden worden vaak intensief gebruikt. Overstromingen
kunnen daar veel schade aanrichten.
■ In delen van de Maas regelen stuwen en sluizen het waterpeil en de scheepvaart
(anders dan de Waal en IJssel).
4. Welke natuurlijke factoren hebben invloed op het regiem van een rivier?
Regiem = Verdeling van het debiet over een jaar.
Drie natuurlijke factoren bepalen het regiem:
1. Het klimaat:
- Neerslag (hoeveel, welke, waar, wanneer).
- Temperatuur bepaalt de verdamping.
2. Type water:
- Smeltwater (gletsjerrivier)
- Regenwater (regenrivier, zoals de Maas)
- Smeltwater en regenwater (gemengde rivier (zoals de Rijn).
Gemengde rivieren hebben een regelmatiger regiem.
3. Bodem, gesteente, reliëf:
- Bepalen het waterbergende vermogen.
- Rotsachtig of bevroren bodem betekent weinig infiltratie.
1. Hoe is de Nederlandse kust ontstaan en welke kustprocessen spelen hierbij
een rol?
De zeespiegel stijgt al zo’n 18.000 jaar. – einde pleistoceen, tijdens de laatste ijstijd,
zat er veel water in landijs opgesloten en stond de Noordzee droog. Door het warmer
worden smolten de landijspakketten grotendeels. Alleen het landijs op Groenland en
Antarctica bleef over. Door het smelten van het landijs steeg de zeespiegel (120 tot
140m) eerst ging het heel snel, maar de laatste 5000 jaar steeds langzamer.
Hierdoor is de Noordzee telkens van vorm veranderd.
Door de snelle zeespiegelstijging drong de zee de eerste duizenden jaren van het
Holoceen tot ver oostelijk van de huidige kustlijn Nederland binnen. Tegelijkertijd
legde de zee, zand en klei neer in wat nu Laag-Nederland wordt genoemd. Door
deze sedimentatie bleef er onder water veel zand achter in de vorm van zandbanken.
Die konden zo hoog worden dat ze bij eb droogvielen (strandwallen). De westwind
verplaatste het zand van het strand en de strandwallen een stukje landinwaarts,
totdat het zand sedimenteren achter planten of andere obstakels. Duinen.
Omdat de sedimentatie toen sneller ging dan de stijging van de zeespiegel, bouwde
de kust zich uit en bewoog de kustlijn westwaarts. De strandwallen en duinen
verplaatsen zich ook westwaarts en kwamen door de voortgaande sedimentatie
steeds hoger te liggen. Doordat de zee steeds minder vaak kon binnendringen, werd
het grond- en oppervlaktewater achter de bescherming van deze zandige kuststrook
zoet. Uitgestrekte veenmoerassen ontstaan.
Eind vroege middeleeuwen: klimaat veranderde: temperatuur daalde en ontstonden
vaak harde westenwind. Door westerstormen drong de zee op meerdere plekken
weer het land in, waardoor het veen werd weggeslagen. In de gebieden waar de zee
weer kon binnendringen, werden zeeklei en -zand afgezet. Ook vond er erosie plaats
van een deel van de oude duinen waardoor het zand weer in zee terechtkwam. Vanaf
ongeveer 1000 jaar gelezen spoelde dit zand opnieuw aan op de kust en vormde de
wind de zogenaamde jonge duinen, die de oude duinen deels bedekken.
2. Wat zijn de kenmerken van de Nederlandse kust?
Kusttypes:
1. Delta: Nederland als geheel is van oorsprong een delta
Mondingsgebied van rivieren met splitsende zijarmen.
3 kusttypes in deze delta van noord naar zuid:
1. Waddenkust:
Wad = grond langs de kust die alleen bij hoogwater overstroomt.
- Vallen deels droog bij laagwater
- Zeezijde: eilanden met duinen, daartussen zeegaten.
- Waddeneilanden bewegen van oost naar zuid door combinatie van:
- Getijdenstroom (voornamelijk)
, - Zeestroom
- Wind
- Sedimentatie > erosie
2. Gesloten duinenkust:
- Van Den Helder tot Hoek van Holland
- Strandwallen en duinen
- Dynamisch: duinafslag tijdens stormvloed en/of springtij.
- Lange tijd erosie > sedimentatie = blijvend verlies zand.
3. Estuariumkust:
- Rijn, Maas en Schelde
- Zeearmen en (voormalige) eilanden in het mondingsgebied.
- Estuarium = trechtervormige riviermonding.
- Zoet en zout water komen samen.
- Zout water kan ver landinwaarts binnendringen bij vloed.
- Gevolg: verzilting omliggende gebieden.
3. Wat zijn de kenmerken van de stroomgebieden van de Rijn en de Maas?
De Rijn en de Maas zijn grote rivieren in Nederland.
De Rijn:
- De Rijn is de grootste rivier. Hij ontspringt in Zwitserland en stroomt door zes
landen. Het stroomgebied (het gebied dat afwatert in een rivier) ligt in 9 landen. De
grens tussen twee stroomgebieden heet de waterscheiding.
- De waterafvoer van een rivier, uitgedrukt in kubieke meters per seconde, heet
debiet. Omdat de Rijn een gemengde rivier is, is de afvoer het grootst in de
zomermaanden. De piekafvoer, de tijdelijke, extra hoge waterafvoer, is het grootst in
de winter: de Rijn voert dan vooral neerslag af.
De verdeling van de waterafvoer over een jaar gezien noemen we het regiem van
een rivier. Die is afhankelijk van:
-De klimatologische omstandigheden.
-De voeding met smelt- en/of regenwater.
-De doorlatendheid van de bodem.
-De aanwezigheid van begroeiing.
Het regiem van de Rijn is zeer regelmatig. Dat betekent dat de rivier het hele jaar
bevaarbaar is. Menselijk ingrijpen heef het regiem beïnvloed en ervoor gezorgd dat
water sneller afgevoerd wordt. In een natuurlijke situatie verstrijkt er een bepaalde
tijd tussen het moment dat in het stroomgebied neerslag valt, en het moment dat het
waterpeil in de rivier daardoor stijgt. Dat heet de vertragingstijd. Door kanalisatie,
bedijking en verstening is die vertragingstijd korter geworden: water komt veel sneller
in de rivier waardoor een ‘hoogwatergolf’ kan ontstaan. Het regiem is er
,onregelmatiger door geworden. De Rijn is een rivier die gevoed wordt door vele
zijrivieren en als hij in Nederland aankomt, splitst hij zich in veel zijtakken.
Een rivier samen met alle zijrivieren en alle vertakkingen die deel uitmaken van
hetzelfde stroomgebied, heet het stroomstelsel.
Een rivier heef een lengte- en een dwarsprofiel.
Het lengteprofiel geef de hoogteligging van de rivier weer over haar hele loop,
bijvoorbeeld van bron tot bron. Uit dat profiel blijkt wat het hoogteverschil is tussen
twee plaatsen langs een rivier of beek (dat heet het verval) en wat dat hoogteverschil
in een rivier of beek uitgedrukt per kilometer is (dat heet het verhang; het is het
verval per kilometer). Het dwarsprofiel van een rivier is een dwarsdoorsnede van een
riviergeul of beek op een bepaald punt. Het laat zien hoe breed het water is en welke
verschillen er in waterdiepte zitten. In Nederland bestaat het dwarsprofiel van een
rivier bijna altijd uit een zomerdijk, een uiterwaard en een winterdijk. De Nederlandse
Rijntakken zijn volledig bedijkt. De uiterwaard ligt soms wat hoger in het landschap
omdat de rivier er tijdens overstromingen in de winterperiode sediment heef afgezet.
De Maas
De andere ‘grote rivier’ in Nederland is de Maas. Die heeft zijn stroomgebied in
Frankrijk, Luxemburg, België en Nederland. In sommige delen van de Maas is een
aantal stuwen aangelegd. Een stuw is een constructie in de rivier waarmee het
waterpeil kan worden geregeld. De Maas is een regenrivier omdat hij zijn water
vooral uit neerslag krijgt. In de zomer is de rivier veel lager dan in de winter, omdat
dan veel water verdampt. Om de rivier bevaarbaar te houden, zijn stuwen en
sluizencomplexen gebouwd. Flinke regen in de Ardennen leidt in één dag tot een
hoge waterstand in de Limburgse Maas. De Ardennen zijn rotsachtig, dat geef een
grote kans op hoge piekafvoer. De vertragingstijd is verder verkort doordat de Maas
in België volledig gekanaliseerd is. In Nederland zijn langs de benedenloop van de
Maas dijken gebouwd. De bovenloop van de Maas is niet bedijkt omdat de rivier daar
door een dal stroomt met aan weerszijden natuurlijke terrassen. Bij hoog water
bestaat er wel overstromingsgevaar vanwege bebouwing in de gebieden naast de
rivier.
2 andere grotere rivieren die door Nederland stromen zijn de Schelde (van België
naar de Westerschelde) en de Eems: (van Duitsland naar Groningen).
● In de benedenloop (Niederrhein) is het verhang heel gering. De stroomsnelheid
wordt er steeds lager, waardoor de sedimentatie toeneemt.
■ De Rijntakken zijn bedijkt, met achter de dijken laag liggende polders.
De Maas is een regenrivier. De gesteentesoort in het stroomgebied is van belang
voor de infiltratie van de neerslag. Ook het reliëf en de vegetatie spelen een rol bij de
, vertragingstijd betekenis van een klein stroomgebied. Stuwen en sluizen regelen
waterpeil en scheepvaart.
De Maas: een grillige rivier
► De Maas is ca. 900 km lang met bronnen in Noordoost-Frankrijk. Het Franse deel
is bevaarbaar vanaf Sedan. Het stroomgebied heeft daar weinig verhang. Het is licht
golvend. Veel neerslagwater zakt daar weg in de poreuze kalkbodems en komt
mondjesmaat weer terug in de rivieren (lange vertragingstijd).
● Het Belgische deel stroomt door diep ingesneden, harde gesteenten die slecht
doorlaatbaar zijn. De bebossing in het reliëfrijke heuvelland voorkomt erosie, maar
door de dunne bodems is er weinig indringing en stroomt de neerslag toch snel af
naar de vele kleine riviertjes. Dat betekent dat de vertragingstijd kort is. Het
stroomgebied is klein, zodat er veel kans is op gelijke (natte) weersomstandigheden.
● Van de Nederlandse Maas is de zogenaamde Grensmaas bochtig en in de zomer
onbevaarbaar. De scheepvaart gaat door het Julianakanaal. De bodems bestaan hier
uit rivierkleiafzettingen op doorlatende grindlagen. In Midden-Limburg stroomt de
Plassenmaas door zand- en grindpakketten. De Maasplassen zijn geschikt voor
delfstofwinning, recreatie en waterberging.
● Ten zuiden van Mook is het Maasdal begrensd door terrassen, dus zijn daar geen
polders en dijken. De uiterwaarden worden vaak intensief gebruikt. Overstromingen
kunnen daar veel schade aanrichten.
■ In delen van de Maas regelen stuwen en sluizen het waterpeil en de scheepvaart
(anders dan de Waal en IJssel).
4. Welke natuurlijke factoren hebben invloed op het regiem van een rivier?
Regiem = Verdeling van het debiet over een jaar.
Drie natuurlijke factoren bepalen het regiem:
1. Het klimaat:
- Neerslag (hoeveel, welke, waar, wanneer).
- Temperatuur bepaalt de verdamping.
2. Type water:
- Smeltwater (gletsjerrivier)
- Regenwater (regenrivier, zoals de Maas)
- Smeltwater en regenwater (gemengde rivier (zoals de Rijn).
Gemengde rivieren hebben een regelmatiger regiem.
3. Bodem, gesteente, reliëf:
- Bepalen het waterbergende vermogen.
- Rotsachtig of bevroren bodem betekent weinig infiltratie.
