Deontologisch en ethisch handelen
Hoofdstuk 2: Inleiding tot deontologie en beroepsethiek
2.2 Deontologie
2.2.1 Wat is deontologie?
- deontologie betekent letterlijk plichtenleer of plichtethiek en komt van het Grieks
deon (plicht) en logya (leer)
- ze bestudeert plichten en moreel juist handelen, met nadruk op wat verplicht is
binnen een bepaalde context
- volgens G. Van Oosterwijk is deontologie eerder een kwestie van aanvoelen dan van
regelgeving en te herleiden tot enkele duidelijke, blijvende principes
- deontologie wordt gezien als ethisch verantwoord maatschappelijk gedrag dat wordt
doorgetrokken naar het professionele leven
- ze omvat geschreven en ongeschreven gedragsregels die de professionele
verplichtingen bepalen binnen een beroepsgroep, zowel intern als tegenover derden
- de inhoud van deontologie evolueert mee met de maatschappij
- het uitgangspunt is de plicht: een handeling is goed als ze een plicht volgt
- deontologie kijkt niet naar de gevolgen van handelingen, maar naar de motivatie,
bedoeling of intentie
- een handeling kan als moreel goed worden beschouwd, ook als deze negatieve
gevolgen heeft, zolang de motivatie juist is
voorbeeld
1. je maakt een broodje pindakaas voor iemand met goede bedoelingen, dan wordt dat
door de plichtsethiek gezien als een goede actie, zelfs als diegene allergisch voor
pinda’s blijkt te zijn
2. je post een grappig bericht in de groepschat om de sfeer te verbeteren, maar iemand
voelt zich beledigd
maar hoe weten we of de motivatie goed is, hiervoor gaan we naar de belangrijkste Duitse
filosoof Immanuel Kant en zijn begrip ‘categorische imperatief’
categorisch = zonder voorwaarden, altijd en in elke situatie geldig
imperatief = vereist, bevel of instructie
1
,Kant zegt hierover: "Men moet alleen handelen volgens die maxime (regel) waarvan men
tegelijkertijd kan willen dat ze een algemene wet wordt. Dit betekent dat je moet handelen op
de manier waarvan je zou willen dat iedereen zo zou handelen
voorbeeld
stel dat je dringend geld nodig hebt en je weet dat je alleen geld kunt krijgen van iemand als
je diegene belooft het terug te betalen terwijl je het niet kan. Mag dat?
Kant zal zeggen: ‘Maak van dit motief een algemene regel en kijk of dat mogelijk is’
- als iedereen beloftes zou maken terwijl ze weten dat ze die niet kunnen nakomen,
zou vertrouwen verdwijnen
- zonder vertrouwen kunnen beloftes niet bestaan en zouden ze geen betekenis meer
hebben
- omdat niemand in zo’n wereld zou willen leven, is het nakomen van beloftes het
juiste om te doen
- mensen moeten zich houden aan plichten die ze als redelijke wezens zelf kunnen
bedenken en zichzelf opleggen
- voorbeelden van zulke plichten: niet liegen, niet stelen, niet doden, geen misbruik
maken van anderen, geen contracten verbreken
in praktijk lijkt deontologie goed te passen bij onze intuïtie over wat ethisch is of niet →
niet continue hoeft af te wegen wat je moet doen in een bepaalde situaties →
alleen vaste regels worden gevolgd, worden subjectiviteit en onzekerheid
vermeden
- echter omdat de deontologische regel zonder uitzondering moeten worden
uitgevoerd (het zijn geboden) is deontologie nogal rigide
voorbeeld
1. Magistraten en advocaten waarborgen de toegang tot het recht end de correcte
toepassing ervan, fundamenteel voor een rechtstaat.
2. Van artsen en zorgverleners wordt verwacht dat zij strengere gedragsregels
eerbiedigen dan een kleine zelfstandige. Zij nemen levensbepalende beslissingen
over leven en dood
3. Journalisten vormen de publieke opinie, beïnvloeden verkiezingen en reputaties
- deontologie betekent letterlijk plichtenleer en komt uit het Grieks
- ze omvat geschreven en ongeschreven gedragsregels die aangeven wat moreel
verplicht is binnen een bepaalde beroep
- in tegenstelling tot algemeen ethiek richt deontologie zich op wat wel of niet mag in
een professionele context
- ze vormt de basis van beroepsethiek
2
, - deontologie helpt professionals hun beroeps op een verantwoorde manier uit te
oefenen en versterkt het maatschappelijk vertrouwen en het algemeen belang
Waarom deontologie?
de deontologische gedragsregels binnen de onderscheiden juridische beroepen – magistraat
advocaat, notaris en gerechtsdeurwaarder – hebben twee finaliteiten
1. Een groepsbelang: bescherming van de waardigheid van het beroep wat zich uit in
een goede werking binnen de groep (beroepscode);
2. Een algemeen belang: het garanderen van een maatschappelijk verantwoorde
uitoefening van het beroep wat zich uit in bieden van een kwaliteitsgarantie, het
waarborgen van de integriteit van het beroep en het bevorderen van het vertrouwen
in de rechtspleging
definitie is te breed → emeritus-hoogleraar Koen Geens
↳ niet elke in de gedragscode is even belangrijk/in dezelfde mate bij tot de
finaliteit van het beroep. onderscheid dient gemaakt te worden tussen
- deontologie = de geschreven of ongeschreven regels die erover waken dat
de jurist zijn functie op een maatschappelijk verantwoorde wijze vervult en
die hoofdzakelijk betrekking hebben op de verhouding tussen de jurist en
de rechtzoekende, rekening houdende met het algemeen belang → vind je
terug in verschillende rechtstakken
“Het moet omdat het moet”
die “echte” principes vind je niet alleen terug in de deontologische code → vaak
verankerd in wetten
voorbeeld
1. Het beroepsgeheim van een aantal juristen staat in hun deontologische codes maar
is ook vervat in artikel 458 van het Strafwetboek (Sw.) met betrekking tot een
strafrechtelijke sanctionering.
2. De plicht tot onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de magistraat zal je
terugvinden in de deontologische gids voor magistraten maar is eveneens verankerd
in het Gerechtelijk Wetboek (Ger. W.), de Grondwet (GW) en art 6 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)
- disciplinaire regelen = regelen die ertoe strekken de interne cohesie/omvang of het
aanzien van het beroep naar buiten toe te handhaven
“Het moet omdat het hoort”
het gaat hier eerder over beleefdheidsafspraken, praktische regelingen → etiquette
regels
3
, voorbeeld
1. Het is notarissen niet toegelaten cliënteel te ontvangen na de kantooruren of in het
weken (notarissen gaan elkaar niet concurreren door ervoor te zorgen dat je bij een
bepaald notariaat altijd terecht kan tot 21u00 of op zaterdagochtend). Heeft enkel het
belang van de beroepsgroep voor ogen.
2. De codex deontologie van Orde van Vlaamse Balies voorziet dat als een advocaat
een brief ontvangt van de stafhouder die advocaat met gepaste snelheid reageert.
3. Diverse reglementen van de provinciale balies bevatten hoffelijkheidsregels over de
volgorde waarin zaken worden behandeld voor de rechtbank. In strafzaken worden
deze behandeld naargelang de anciënniteit van de stafhouder/advocaat en in
burgerlijke zaken wordt deze behandeld naargelang de volgorde van de zittingsrol
waarbij de advocaten die niet aanwezig zijn achteraan moeten aansluiten. Er geldt
niet echt een zware verantwoording voor.
- gedragscode = codificatie van deontologische (en disciplinaire) regels. Sommige
beroepsgroepen hebben ervoor gekozen hun deontologie helemaal uit te schrijven.
Die gedragscode bevat zowel deontologische als disciplinaire regels waarvan de
naleving ervan in eerste instantie wordt afgedwongen door het tuchtrecht
2.3 Ethiek
2.3.1 Wat is ethiek?
- ethiek → praktische discipline die onderzoekt wat goed of fout is in
menselijk handelen
- vertrekt van interne principes en waarden, in tegenstelling tot moraliteit, die door de
samenleving opgelegde normen omvat
- waarden kunnen leiden tot verschillende, soms conflicterende normen
- deontologie is een specifieke ethische theorie die zich richt op plichten en
gedragsregels binnen een beroep
- legt normatieve verplichtingen vast die de professionele verantwoordelijkheid
definiëren
- ethiek en deontologie verschillen in focus - ethiek gaat om algemene principes van
het goede, deontologie om concrete regels – maar zijn complementair
4
Hoofdstuk 2: Inleiding tot deontologie en beroepsethiek
2.2 Deontologie
2.2.1 Wat is deontologie?
- deontologie betekent letterlijk plichtenleer of plichtethiek en komt van het Grieks
deon (plicht) en logya (leer)
- ze bestudeert plichten en moreel juist handelen, met nadruk op wat verplicht is
binnen een bepaalde context
- volgens G. Van Oosterwijk is deontologie eerder een kwestie van aanvoelen dan van
regelgeving en te herleiden tot enkele duidelijke, blijvende principes
- deontologie wordt gezien als ethisch verantwoord maatschappelijk gedrag dat wordt
doorgetrokken naar het professionele leven
- ze omvat geschreven en ongeschreven gedragsregels die de professionele
verplichtingen bepalen binnen een beroepsgroep, zowel intern als tegenover derden
- de inhoud van deontologie evolueert mee met de maatschappij
- het uitgangspunt is de plicht: een handeling is goed als ze een plicht volgt
- deontologie kijkt niet naar de gevolgen van handelingen, maar naar de motivatie,
bedoeling of intentie
- een handeling kan als moreel goed worden beschouwd, ook als deze negatieve
gevolgen heeft, zolang de motivatie juist is
voorbeeld
1. je maakt een broodje pindakaas voor iemand met goede bedoelingen, dan wordt dat
door de plichtsethiek gezien als een goede actie, zelfs als diegene allergisch voor
pinda’s blijkt te zijn
2. je post een grappig bericht in de groepschat om de sfeer te verbeteren, maar iemand
voelt zich beledigd
maar hoe weten we of de motivatie goed is, hiervoor gaan we naar de belangrijkste Duitse
filosoof Immanuel Kant en zijn begrip ‘categorische imperatief’
categorisch = zonder voorwaarden, altijd en in elke situatie geldig
imperatief = vereist, bevel of instructie
1
,Kant zegt hierover: "Men moet alleen handelen volgens die maxime (regel) waarvan men
tegelijkertijd kan willen dat ze een algemene wet wordt. Dit betekent dat je moet handelen op
de manier waarvan je zou willen dat iedereen zo zou handelen
voorbeeld
stel dat je dringend geld nodig hebt en je weet dat je alleen geld kunt krijgen van iemand als
je diegene belooft het terug te betalen terwijl je het niet kan. Mag dat?
Kant zal zeggen: ‘Maak van dit motief een algemene regel en kijk of dat mogelijk is’
- als iedereen beloftes zou maken terwijl ze weten dat ze die niet kunnen nakomen,
zou vertrouwen verdwijnen
- zonder vertrouwen kunnen beloftes niet bestaan en zouden ze geen betekenis meer
hebben
- omdat niemand in zo’n wereld zou willen leven, is het nakomen van beloftes het
juiste om te doen
- mensen moeten zich houden aan plichten die ze als redelijke wezens zelf kunnen
bedenken en zichzelf opleggen
- voorbeelden van zulke plichten: niet liegen, niet stelen, niet doden, geen misbruik
maken van anderen, geen contracten verbreken
in praktijk lijkt deontologie goed te passen bij onze intuïtie over wat ethisch is of niet →
niet continue hoeft af te wegen wat je moet doen in een bepaalde situaties →
alleen vaste regels worden gevolgd, worden subjectiviteit en onzekerheid
vermeden
- echter omdat de deontologische regel zonder uitzondering moeten worden
uitgevoerd (het zijn geboden) is deontologie nogal rigide
voorbeeld
1. Magistraten en advocaten waarborgen de toegang tot het recht end de correcte
toepassing ervan, fundamenteel voor een rechtstaat.
2. Van artsen en zorgverleners wordt verwacht dat zij strengere gedragsregels
eerbiedigen dan een kleine zelfstandige. Zij nemen levensbepalende beslissingen
over leven en dood
3. Journalisten vormen de publieke opinie, beïnvloeden verkiezingen en reputaties
- deontologie betekent letterlijk plichtenleer en komt uit het Grieks
- ze omvat geschreven en ongeschreven gedragsregels die aangeven wat moreel
verplicht is binnen een bepaalde beroep
- in tegenstelling tot algemeen ethiek richt deontologie zich op wat wel of niet mag in
een professionele context
- ze vormt de basis van beroepsethiek
2
, - deontologie helpt professionals hun beroeps op een verantwoorde manier uit te
oefenen en versterkt het maatschappelijk vertrouwen en het algemeen belang
Waarom deontologie?
de deontologische gedragsregels binnen de onderscheiden juridische beroepen – magistraat
advocaat, notaris en gerechtsdeurwaarder – hebben twee finaliteiten
1. Een groepsbelang: bescherming van de waardigheid van het beroep wat zich uit in
een goede werking binnen de groep (beroepscode);
2. Een algemeen belang: het garanderen van een maatschappelijk verantwoorde
uitoefening van het beroep wat zich uit in bieden van een kwaliteitsgarantie, het
waarborgen van de integriteit van het beroep en het bevorderen van het vertrouwen
in de rechtspleging
definitie is te breed → emeritus-hoogleraar Koen Geens
↳ niet elke in de gedragscode is even belangrijk/in dezelfde mate bij tot de
finaliteit van het beroep. onderscheid dient gemaakt te worden tussen
- deontologie = de geschreven of ongeschreven regels die erover waken dat
de jurist zijn functie op een maatschappelijk verantwoorde wijze vervult en
die hoofdzakelijk betrekking hebben op de verhouding tussen de jurist en
de rechtzoekende, rekening houdende met het algemeen belang → vind je
terug in verschillende rechtstakken
“Het moet omdat het moet”
die “echte” principes vind je niet alleen terug in de deontologische code → vaak
verankerd in wetten
voorbeeld
1. Het beroepsgeheim van een aantal juristen staat in hun deontologische codes maar
is ook vervat in artikel 458 van het Strafwetboek (Sw.) met betrekking tot een
strafrechtelijke sanctionering.
2. De plicht tot onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de magistraat zal je
terugvinden in de deontologische gids voor magistraten maar is eveneens verankerd
in het Gerechtelijk Wetboek (Ger. W.), de Grondwet (GW) en art 6 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)
- disciplinaire regelen = regelen die ertoe strekken de interne cohesie/omvang of het
aanzien van het beroep naar buiten toe te handhaven
“Het moet omdat het hoort”
het gaat hier eerder over beleefdheidsafspraken, praktische regelingen → etiquette
regels
3
, voorbeeld
1. Het is notarissen niet toegelaten cliënteel te ontvangen na de kantooruren of in het
weken (notarissen gaan elkaar niet concurreren door ervoor te zorgen dat je bij een
bepaald notariaat altijd terecht kan tot 21u00 of op zaterdagochtend). Heeft enkel het
belang van de beroepsgroep voor ogen.
2. De codex deontologie van Orde van Vlaamse Balies voorziet dat als een advocaat
een brief ontvangt van de stafhouder die advocaat met gepaste snelheid reageert.
3. Diverse reglementen van de provinciale balies bevatten hoffelijkheidsregels over de
volgorde waarin zaken worden behandeld voor de rechtbank. In strafzaken worden
deze behandeld naargelang de anciënniteit van de stafhouder/advocaat en in
burgerlijke zaken wordt deze behandeld naargelang de volgorde van de zittingsrol
waarbij de advocaten die niet aanwezig zijn achteraan moeten aansluiten. Er geldt
niet echt een zware verantwoording voor.
- gedragscode = codificatie van deontologische (en disciplinaire) regels. Sommige
beroepsgroepen hebben ervoor gekozen hun deontologie helemaal uit te schrijven.
Die gedragscode bevat zowel deontologische als disciplinaire regels waarvan de
naleving ervan in eerste instantie wordt afgedwongen door het tuchtrecht
2.3 Ethiek
2.3.1 Wat is ethiek?
- ethiek → praktische discipline die onderzoekt wat goed of fout is in
menselijk handelen
- vertrekt van interne principes en waarden, in tegenstelling tot moraliteit, die door de
samenleving opgelegde normen omvat
- waarden kunnen leiden tot verschillende, soms conflicterende normen
- deontologie is een specifieke ethische theorie die zich richt op plichten en
gedragsregels binnen een beroep
- legt normatieve verplichtingen vast die de professionele verantwoordelijkheid
definiëren
- ethiek en deontologie verschillen in focus - ethiek gaat om algemene principes van
het goede, deontologie om concrete regels – maar zijn complementair
4
