PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
INLEIDING
Iedereen is anders fysiek en psychologisch
Emoties: belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven
- Bepaalt onze voor-en afkeuren, ons gedrag en speelt een grote rol in ons mentaal welzijn
Emoties: reacties op gebeurtenissen die voor ons van belang zijn
- Uitgelaten en excited bedrukt en somber
Er zijn grote verschillen…
- TUSSEN mensen in de emoties die ze ervaren (interindividuele verschillen)
- BINNEN mensen van het ene moment op het andere (intra-individuele verschillen)
Deze verschillen bestaan ook op andere vlakken (persoonlijkheid, gedrag, gedachten en gevoelens,
intelligentie,…)
Verschillen beschrijven en verklaren
DEEL 1: PSYCHOLOGIE VAN INDIVIDUELE VERSCHILLEN: WAT EN HOE
1.DOELSTELLING EN GESCHIEDENIS
Onderwerp verschillen TUSSEN of BINNEN mensen
Verschillende takken psychologie algemene wetmatigheden
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties, affect?
- Soc. Pscyho: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?
- Biologische psychologie: hoe kunnen we onze gedachten, gevoelens, en gedragingen verklaard worden
door onze biologie?
Zoektocht algemene wetmatigheden zeer belangrijk en waardevol NIET gehele plaatje
PID = psychologie van verschillen tussen mensen algemene psychologie
DOEL
1. Beschrijven
- Van verschillen: op welke vlakken verschillen mensen van elkaar/zichzelf? Belangrijkste verschillen?
- Verbanden tussen verschillen (vb. hangt agressie samen met een hoog zelfvertrouwen?)
2. Verklaren van verschillen: basis van de verschillen? (vb. nature nurture debat) genetisch?
Opvoeding? Biologisch? Cultuur? Leergeschiedenis? (vb. gedeelde en niet gedeelde invloeden)
Geen tak in isolatie implicaties voor alle toepassingsgebieden van de psychologie + daarbuiten
1.
Organisaties, bedrijven
- Selectie/rekrutering/promotie
- Wat maakt sommige mensen betere leiders?
- Wat maakt sommige mensen gevoeliger voor burn-out?
2. School- en klinische psychologie
- Verschillen tussen leerlingen in schools presteren?
- (hoe) kunnen we minder presterende studenten helpen?
- Onderscheidt goed minder goed functionerende individuen?
1
, PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
- Wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig?
vb. Covid en mentaal welzijn: een experience sampling studie
mensen ondervraagt met psychiatrische diagnose
plaatje dia 34: zwarte lijn is begin lockdown
3. Theorie en onderzoek
BEGRIPPENKADER
WAT?
PID = psychologie van verschillen
1. Beschrijven verschillen
Implicatie van een vergelijking
TUSSEN en BINNEN mensen algemene psychologie: algemene wetten
- Tussen individuen interindividuele verschillen
- Tussen groepen intergroepsverschillen
Verschil tussen jongens en meisjes in agressie, cognitieve vaardigheden, emotionaliteit
Cultuurverschillen in intelligentie of persoonlijkheid
- Binnen één persoon intraindividuele verschillen
- Interindividuele verschillen in intraindividuele verschillen = interindividuele verschillen in profielen
Op welke psychologische vlakken kunnen mensen van elkaar verschillen?
2 grote deeldomeinen
1) Cognitief functioneren
Intelligentie, IQ: prestaties op cognitieve taken
Cognitieve stijlen: manier van verwerken bij cognitieve taken (vb. analystisch hollistisch)
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
2) Persoonlijkheid
Affectieve en sociale domein
Vb. karakter, emoties, sociaal gedrag
= PID van persoonlijkheid
2. Beschrijven van verbanden tussen verschillen
Verschillen op vlak van 1 variabele
In verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
DOEL?
1.
Zicht te krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende vlakken
onderling samenhangen
2. Verschillende verklaren: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
Verschillende niveaus
- Proximale verklaringen: factoren die in de tijd en ruimte min of meer samengaan met te verklaren
verschillen
Vb. fysiologie en emoties, hitte en agressie
- Distale verklaringen: factoren die verderaf liggen in de tijd
2
, PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
Vb. evolutionaire theorieën van geslachtsverschillen, genen, gebeurtenissen in vroege
levensfasen, vb. hechtingstheorieën
DOOR WIE?
Wie beoefent de psychologie van verschillen? Wetenschappers of leken?
Expliciete theorieën over verschillen Impliciete theorieën over verschillen
- De theorieën en bevindingen in de - De impliciete opvattingen die elke mens
wetenschappelijke en publieke wereld over heeft over de aard en oorzaken menselijk
de aard en oorzaken van verschillen tussen gedrag en verschillen tussen mensen
mensen - niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
- voor anderen kenbaar want vb. gepubliceerd - kunnen onrechtstreeks onderzocht worden
- doorgaans door wetenschappers (afgeleid worden), vb. via inferenties die
uitgevonden, geformuleerd persoon in kwestie maakt
- behoort tot domein van PID - doorgaans door leken uitgevonden en door
wetenschappers onthuld, of door media
beschreven
- behoort tot domein van persoonsperceptie,
sociale cognitie (sociale psychologie)
elk mens is een (minstens impliciete)
differentieel psycholoog
Ze staan niet los van elkaar maar beïnvloeden elkaar:
Expliciete theorieën worden gecontamineerd door impliciete theorieën
1. via de wetenschapper: deze is ook leek, met eigen vooroordelen, partijdigheid moet zich hiervan
bewust zijn
vb. geslachtsverschillen in de psychologie en hersenwetenschappen
vb. Gould ‘mismeasure of man’ beter eigen vooroordelen of opvattingen te erkennen dan te doen
alsof ze er niet zijn of je ze kan negeren
2. via de proefpersoon: onderzoek waarop expliciete theorieën gebouwd zijn, worden regelmatig
gecontamineerd door impliciete theorieën
demand effects, zelfrepresentatie
vb. in vragenlijstonderzoek waarin men zichzelf of anderen beoordeelt, zijn antwoorden
gefilterd door impliciete theorieën van diegene die rapporteert
impliciete theorieën worden beïnvloed door expliciete theorieën
onderzoeksresultaten verspreiden zich via media, populaire wetenschappelijke literatuur en gaan mee
bepalen hoe we verschillen tussen mensen percipiëren
vb. kijk naar labels als hoogsensitief, narcistisch, introvert
vb. opvattingen over intelligentie: aangeboren en dus onveranderbaar
HOE?
Hoe worden de data verzameld en onderzocht?
methode
3
, PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
EEN BEETJE GESCHIEDENIS
DE BENAMING DIFFERENTIËLE PSYCHOLOGIE/ PID
HENRI en BINET
schreven in het tijdschrift l’anneé psychologique, kondigen nieuwe discipline aan: La psychologie individuelle
oplossen van 2 problemen
- hoe variëren psychische processen van individu tot individu (inter-individuele verschillen)
- hoe variëren psychische processen onderling binnen een individu (intra-individuele verschillen): welke
hangen samen, welke zijn de belangrijkste etc.
WILIAM STERN
1e gebruik van term Differentiële psychologie ‘Über Psychologie der individuellen Differenzen: Ideen zu
einer differentiellen Psychologie’
3-voudige taakomschrijving:
- beschrijven aard en grootte verschillen in psychisch leven tss individuen en groepen
- hoe manifesteren deze verschillen zich
- welke factoren bepalen verschillen
ROBERT YERKES
eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken: comparatieve psychologie
- object of vergeleken groepen is van ondergeschikt belang
- indien men maar de vergelijkende of correlationele methode gebruikt
opmerkingen
individuele psychologie
niet meet gebruikt om differentiële psychologie/PID aan te duiden:
- te veel connotatie met specifieke psychoanalytische theorie (Adler)
- verwijst ook naar intra-individuele verschillen binnen één persoon = personologie
comparatieve psychologie: focus op experimentele dierstudies (vb. Frans de Waal, onderzoek bij aapjes)
de term differentiële psychologie wordt niet zo vaak meer gebruikt
- Domein te groot geworden:
psychologie van de intelligentie en persoonlijkheidspsychologie
- We gebruiken het hier soms als overkoepelende term voor de psychologie van verschillen tussen
mensen
VRAGEN VAN PID IN HISTORISCH PERSPECTIEF
4
INLEIDING
Iedereen is anders fysiek en psychologisch
Emoties: belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven
- Bepaalt onze voor-en afkeuren, ons gedrag en speelt een grote rol in ons mentaal welzijn
Emoties: reacties op gebeurtenissen die voor ons van belang zijn
- Uitgelaten en excited bedrukt en somber
Er zijn grote verschillen…
- TUSSEN mensen in de emoties die ze ervaren (interindividuele verschillen)
- BINNEN mensen van het ene moment op het andere (intra-individuele verschillen)
Deze verschillen bestaan ook op andere vlakken (persoonlijkheid, gedrag, gedachten en gevoelens,
intelligentie,…)
Verschillen beschrijven en verklaren
DEEL 1: PSYCHOLOGIE VAN INDIVIDUELE VERSCHILLEN: WAT EN HOE
1.DOELSTELLING EN GESCHIEDENIS
Onderwerp verschillen TUSSEN of BINNEN mensen
Verschillende takken psychologie algemene wetmatigheden
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties, affect?
- Soc. Pscyho: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?
- Biologische psychologie: hoe kunnen we onze gedachten, gevoelens, en gedragingen verklaard worden
door onze biologie?
Zoektocht algemene wetmatigheden zeer belangrijk en waardevol NIET gehele plaatje
PID = psychologie van verschillen tussen mensen algemene psychologie
DOEL
1. Beschrijven
- Van verschillen: op welke vlakken verschillen mensen van elkaar/zichzelf? Belangrijkste verschillen?
- Verbanden tussen verschillen (vb. hangt agressie samen met een hoog zelfvertrouwen?)
2. Verklaren van verschillen: basis van de verschillen? (vb. nature nurture debat) genetisch?
Opvoeding? Biologisch? Cultuur? Leergeschiedenis? (vb. gedeelde en niet gedeelde invloeden)
Geen tak in isolatie implicaties voor alle toepassingsgebieden van de psychologie + daarbuiten
1.
Organisaties, bedrijven
- Selectie/rekrutering/promotie
- Wat maakt sommige mensen betere leiders?
- Wat maakt sommige mensen gevoeliger voor burn-out?
2. School- en klinische psychologie
- Verschillen tussen leerlingen in schools presteren?
- (hoe) kunnen we minder presterende studenten helpen?
- Onderscheidt goed minder goed functionerende individuen?
1
, PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
- Wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig?
vb. Covid en mentaal welzijn: een experience sampling studie
mensen ondervraagt met psychiatrische diagnose
plaatje dia 34: zwarte lijn is begin lockdown
3. Theorie en onderzoek
BEGRIPPENKADER
WAT?
PID = psychologie van verschillen
1. Beschrijven verschillen
Implicatie van een vergelijking
TUSSEN en BINNEN mensen algemene psychologie: algemene wetten
- Tussen individuen interindividuele verschillen
- Tussen groepen intergroepsverschillen
Verschil tussen jongens en meisjes in agressie, cognitieve vaardigheden, emotionaliteit
Cultuurverschillen in intelligentie of persoonlijkheid
- Binnen één persoon intraindividuele verschillen
- Interindividuele verschillen in intraindividuele verschillen = interindividuele verschillen in profielen
Op welke psychologische vlakken kunnen mensen van elkaar verschillen?
2 grote deeldomeinen
1) Cognitief functioneren
Intelligentie, IQ: prestaties op cognitieve taken
Cognitieve stijlen: manier van verwerken bij cognitieve taken (vb. analystisch hollistisch)
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
2) Persoonlijkheid
Affectieve en sociale domein
Vb. karakter, emoties, sociaal gedrag
= PID van persoonlijkheid
2. Beschrijven van verbanden tussen verschillen
Verschillen op vlak van 1 variabele
In verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
DOEL?
1.
Zicht te krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende vlakken
onderling samenhangen
2. Verschillende verklaren: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
Verschillende niveaus
- Proximale verklaringen: factoren die in de tijd en ruimte min of meer samengaan met te verklaren
verschillen
Vb. fysiologie en emoties, hitte en agressie
- Distale verklaringen: factoren die verderaf liggen in de tijd
2
, PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
Vb. evolutionaire theorieën van geslachtsverschillen, genen, gebeurtenissen in vroege
levensfasen, vb. hechtingstheorieën
DOOR WIE?
Wie beoefent de psychologie van verschillen? Wetenschappers of leken?
Expliciete theorieën over verschillen Impliciete theorieën over verschillen
- De theorieën en bevindingen in de - De impliciete opvattingen die elke mens
wetenschappelijke en publieke wereld over heeft over de aard en oorzaken menselijk
de aard en oorzaken van verschillen tussen gedrag en verschillen tussen mensen
mensen - niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
- voor anderen kenbaar want vb. gepubliceerd - kunnen onrechtstreeks onderzocht worden
- doorgaans door wetenschappers (afgeleid worden), vb. via inferenties die
uitgevonden, geformuleerd persoon in kwestie maakt
- behoort tot domein van PID - doorgaans door leken uitgevonden en door
wetenschappers onthuld, of door media
beschreven
- behoort tot domein van persoonsperceptie,
sociale cognitie (sociale psychologie)
elk mens is een (minstens impliciete)
differentieel psycholoog
Ze staan niet los van elkaar maar beïnvloeden elkaar:
Expliciete theorieën worden gecontamineerd door impliciete theorieën
1. via de wetenschapper: deze is ook leek, met eigen vooroordelen, partijdigheid moet zich hiervan
bewust zijn
vb. geslachtsverschillen in de psychologie en hersenwetenschappen
vb. Gould ‘mismeasure of man’ beter eigen vooroordelen of opvattingen te erkennen dan te doen
alsof ze er niet zijn of je ze kan negeren
2. via de proefpersoon: onderzoek waarop expliciete theorieën gebouwd zijn, worden regelmatig
gecontamineerd door impliciete theorieën
demand effects, zelfrepresentatie
vb. in vragenlijstonderzoek waarin men zichzelf of anderen beoordeelt, zijn antwoorden
gefilterd door impliciete theorieën van diegene die rapporteert
impliciete theorieën worden beïnvloed door expliciete theorieën
onderzoeksresultaten verspreiden zich via media, populaire wetenschappelijke literatuur en gaan mee
bepalen hoe we verschillen tussen mensen percipiëren
vb. kijk naar labels als hoogsensitief, narcistisch, introvert
vb. opvattingen over intelligentie: aangeboren en dus onveranderbaar
HOE?
Hoe worden de data verzameld en onderzocht?
methode
3
, PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN
EEN BEETJE GESCHIEDENIS
DE BENAMING DIFFERENTIËLE PSYCHOLOGIE/ PID
HENRI en BINET
schreven in het tijdschrift l’anneé psychologique, kondigen nieuwe discipline aan: La psychologie individuelle
oplossen van 2 problemen
- hoe variëren psychische processen van individu tot individu (inter-individuele verschillen)
- hoe variëren psychische processen onderling binnen een individu (intra-individuele verschillen): welke
hangen samen, welke zijn de belangrijkste etc.
WILIAM STERN
1e gebruik van term Differentiële psychologie ‘Über Psychologie der individuellen Differenzen: Ideen zu
einer differentiellen Psychologie’
3-voudige taakomschrijving:
- beschrijven aard en grootte verschillen in psychisch leven tss individuen en groepen
- hoe manifesteren deze verschillen zich
- welke factoren bepalen verschillen
ROBERT YERKES
eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken: comparatieve psychologie
- object of vergeleken groepen is van ondergeschikt belang
- indien men maar de vergelijkende of correlationele methode gebruikt
opmerkingen
individuele psychologie
niet meet gebruikt om differentiële psychologie/PID aan te duiden:
- te veel connotatie met specifieke psychoanalytische theorie (Adler)
- verwijst ook naar intra-individuele verschillen binnen één persoon = personologie
comparatieve psychologie: focus op experimentele dierstudies (vb. Frans de Waal, onderzoek bij aapjes)
de term differentiële psychologie wordt niet zo vaak meer gebruikt
- Domein te groot geworden:
psychologie van de intelligentie en persoonlijkheidspsychologie
- We gebruiken het hier soms als overkoepelende term voor de psychologie van verschillen tussen
mensen
VRAGEN VAN PID IN HISTORISCH PERSPECTIEF
4
