Naomi Vlaemynck
1
,Naomi Vlaemynck
2
,Naomi Vlaemynck
3
,Naomi Vlaemynck
4
,Naomi Vlaemynck
ALGEMENE RECHTSLEER
Ontologische vraag: de leer
Wat is recht?
van het zijn, wat is iets?
Welke functies heeft
Fundamentele vragen bij ‘recht’ recht? Functionele vraag
Waaruit bestaat
Structurele vraag
recht?
Doel: context van recht en rechtstheoretische achtergrond van recht van vandaag. Men moet weten wat waar te
gebruiken om de kwaliteit juridisch werk kritisch beoordelen en verbeteren → ‘goede juridische pannenkoeken’
(Deel I; Rechtsvinding = deel II)
Hart vs. Dworkin
̶ Wat doen we als juristen? Hoe kunnen we dat beter doen?
̶ “Hart-Dworkin debate”: Herbert Hart + Ronald Dworkin: tweede helft 20e eeuw verschillende visies over (o.m.)
o Grondslag van regels
o Functie van recht
o Objectiviteit van waardeoordelen
o Vaagheid van concepten
o Aard van juridisch redeneren
o Mogelijkheid van neutrale rechtstheorie
o Rechterlijke discretie en beleid
̶ Leerpad (=leerstof!): drie redenen
o Juridische cultuur: algemeen gekend debat
o Kennismaking academische discussies over rechtstheorie (geen Vaardigheden II)
o Beter begrip cursus
5
,Naomi Vlaemynck
DEEL 1: WAT IS RECHT?
̶ Waarom is de vraag ‘wat is recht’ een moeilijke vraag?
̶ Welke fundamentele transformaties kunnen plaatsvinden in mensenmaatschappijen?
̶ Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen samenlevingen van jager-voedselverzamelaars en chiefdoms?
̶ In welk soort samenleving tref je de Codex Hammurabi aan? Motiveer je antwoord.
̶ Wat betekenen de termen ‘government’ en ‘governance’ en hoe verschillen ze van elkaar?
̶ Welke verschillen bestaan er tussen de doctrinaire en de sociologische benadering van recht?
̶ Wat is het onderscheid tussen normatieve en descriptieve ordeningen?
̶ Wat is het onderscheid tussen normatieve en cognitieve verwachtingen?
̶ Zijn informele gedragsregels ‘rechtsregels’?
̶ Wat is rechtspluralisme?
̶ Is de mogelijkheid om de naleving van een regel te verzekeren, noodzakelijk om een regel aan te merken als
een ‘rechtsregel’?
̶ …
INLEIDING: WAT IS RECHT? EEN MOEILIJKE VRAAG
De ultieme definitie ontbreekt
• „Noch suchen die Juristen eine Definition zu ihren Begriffen vom Recht“ – Immanuel Kant (1724-1804)
(nog steeds zoeken juristen naar een definitie van hun rechtsbegrip)
• „recht is de voorspelling van wat rechters in de praktijk doen“ – Olivier Wendell Holmes
• „recht is dwang“ – Hans Kelsen
Ook de definitie uit Basisbegrippen is niet perfect!
“een geheel van gedragsregelen en ermee samenhangende institutionele voorschriften, uitgevaardigd en
gehandhaafd door of krachtens het maatschappelijk gezag, met het oog op een doeltreffende, rechtszekere en
rechtvaardige ordening van de maatschappij.”
- Dit is een definitie van een bepaald soort recht
- Ze wijzen erop dat recht niet overal als een geheel van gedragsregels wordt gezien
- Er is geen definitie voor het overkoepelende recht
Hebben we wel een definitie nodig?
In sommige vakgebieden: geen behoefte aan een definitie
(bv. een chemicus kan perfect werken als chemicus zonder zich ooit af te vragen wat precies ‘de chemie’ is)
In het recht: wel behoefte!
- o.a. Rechter: moet ‘het recht’ toepassen (interpreteren en verder ontwikkelen)
- Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen zonder begripsomschrijving
Essentialistische opvatting: Conventionalistische opvatting
recht heeft een essentie Recht heeft geen essentie
- kernelement dat altijd en overal aanwezig is - het is een conventie, afpraak
- dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere
fenomenen
- bv. religieus geïnspireerde vorm
Definities van recht: vergelijking met ‘families’
Recht kent vele vormen:
6
,Naomi Vlaemynck
- Statelijk recht (door een statelijk orgaan)
- gewoonterecht (gevormd door gewoonlijke handeling)
- religieus recht (bv. kerkelijk recht)
- natuurrecht (recht is niet het product van menselijke inzichten, het is een verplichting van de natuur)
- internationaal recht… → Die vormen verhouden zich als familieleden van elkaar
Er is niet per se één kenmerk of eigenschap die alle leden met elkaar delen en dus recht afscheiden van niet-recht.
‘Recht’? Geen essentiële kenmerken: conventionalistische opvatting
Gevolg: “recht heeft geen essentiële kenmerken die altijd en overal waar zijn”
“recht is eender wat mensen door hun sociale praktijken identificeren en behandelen als ‘recht’” – Brian Tamanaha:
- identificeren en behandelen à Recht = een conventie en dus ‘standpunt- of maatschappijafhankelijk’
Recht = ‘standpunt- of maatschappijafhankelijk’
= hangt af van standpunt dat men inneemt over het begrip ‘recht’;
= hangt af van omschrijving die men aan ‘recht’ geeft
Of iets als ‘recht’ geldt, hangt af van het ‘familielid’ dat men voor ogen heeft
Vraag: ‘Is abortus toegelaten volgens het recht?’ → ‘het’ recht vs. ‘welk’ recht
- Antwoord M1 (‘religieus recht’): ‘Neen, wie dat zegt, heeft duidelijk de essentie van recht niet begrepen’
- Antwoord M2 (‘Belgisch statelijk recht’): ‘Ja, althans onder bepaalde voorwaarden’
Je kan niet spreken over wat geldt als recht zonder zelf een standpunt in te nemen over wat recht is
Anders dan bv. chemie: inhoud onderzoeksobject = standpuntonafhankelijk (water is overal 2 waterstofatomen en 1
zuurstofatoom)
Gevolgen conventionalistische opvatting
Recht = relatief naar plaats en tijd
- Doorheen de tijd en geografische ruimte: verschillende vormen van recht
- ‘Recht’ is een sociale constructie (geconstrueerd door handelingen van mensen) met een geschiedenis,
waardoor ze niet te definiëren is. ‘Slechts wat geen geschiedenis heeft is definieerbaar.’ - Friedrich Nietzsche
(1844-1900)
Moeten we nu zwijgen over ‘recht’? Neen: wel andere focus
- niet op essentie van recht (of recht in zijn universele en tijdloze geheel)
- Wel op diverse kenmerken die men ermee in verband brengt
o Geheel aan regels?
o Gericht op normatieve ordening?
o Rol handhaving?
o Rol rechtvaardigheid?
7
,Naomi Vlaemynck
FUNDAMENTELE TRANSFORMATIES VAN MENSENMAATSCHAPPIJEN
Proloog
Mensen zijn sociale wezens: ons leven krijgt betekenis in relatie tot anderen
Sociale ontwikkeling binnen een gemeenschap? Gevolg van het samenspel van materiële en ideële facetten en
sociale instituten en praktijken:
1. Materiële facetten (ecologische, technologische, economische grondstoffen
2. Ideële facetten (kennis, overtuigingen, waarden, concepten, gewoonten die ons gedrag vormen en sturen)
- Sociale instituten? Patronen van sociale orde die maatschappelijke behoeften lenigen, bv. ‘gezin’,
‘kinderopvang’, ‘onderwijs’, ‘gezondheidszorg’, ‘sportclub’…
- D.m.v. ‘Gezin’ tegemoet komen aan sociale en emotionele behoeften (plicht om voor
ontplooiing te zorgen), economische behoeften (onderhoudsplicht, erfrecht…)…
- Sociale praktijken? Alledaagse handelingen en de manier waarop die gebruikelijk worden verricht in
een (groot deel van een) bepaalde maatschappij; gedragspatronen
- Bv. schaken, met anderen wachten in de wachtkamer bij de dokter, ruzie maken, ruzies
oplossen, op restaurant/café/kraambezoek gaan, allerlei feesten vieren…
Niet elke gemeenschap is sociaal even complex: groter = organisatorisch uitgewerkter
- Raoul Naroll: groepen van >500 mensen hebben een leider nodig >1000 organisatie van
functionarissen is nodig om de orde te handhaven
Elk gemeenschap neemt basisbehoeften van maatschappij voor haar rekening
- watervoorziening, voedselbedeling, bescherming van gezondheid en veiligheid, het behoud van
interne orde en de verdediging tegen buitenstaanders…
- Hoe? Sociale instituten. Er is een maatschappelijke organisatie adhv twee vormen van specialisatie:
horizontale specialisatie: verticale specialisatie:
planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over
zelfde niveau hiërarchisch verschillende niveaus
Bv. Belgische staat; bedrijf; gezin
Heterarchie: Hiërarchie:
netwerk of organisatie die niet hiërarchisch is netwerk of organisatie met diverse lagen van
gestructureerd en waarbinnen meerdere gezag die verantwoording afleggen aan 1
nevengeschikte gezagsdragers naast elkaar gezagsdrager
bestaan
Betekenis en functie van ‘recht’ is niet altijd en overal hetzelfde
- Recht is aanwezig in elke samenleving: ubi societas, ibi ius
- hangt af van organisationele structuur van gemeenschap
- ‘Recht’ is iets anders en vervult in weinig complexe gemeenschappen andere functies dan in complexere
Hierna vier soorten gemeenschappen
- Samenlevingen van jager-voedselverzamelaars, Chiefdoms, Rijken, Moderne staten
- Chronologisch overzicht, maar niet teleologisch (geen doelgerichtheid naar een moderne staat)
- Het is niet zo dat moderne staten ‘verder’ staan (slechts organisatorisch complexer)
- Deze bestaan echter nog allemaal (drugkartels = chiefdoms & zigeuners = jager-voedselverzamelaars)
8
,Naomi Vlaemynck
SAMENLEVINGEN VAN JAGER-VOEDSEL-VERZAMELAARS
Wanneer? Vanaf ontstaan mensheid tot intrede landbouwsamenleving (+- 12.000 v.Chr.), maar is overal ter wereld
anders
Kenmerken:
- Clans van +- 25 mensen (familiebanden)
- Clans maken deel uit van groter netwerk
- Grotendeels egalitair (geen hiërarchie → leiderschap? Enkel op beslissende momenten)
- Basis voor leiderschap: persoonlijke kwaliteiten
- Goederendeling en wederkerigheid: erg gebruikelijk
Regels en gebruiken over persoonlijk letsel, huwelijksbeperkingen…
- Bv. regels over diefstal, overspel, incest en fysiek geweld (doodslag, moord…) (Gluckman & Hoebel)
Regels en gebruiken over bezit en gebruik van goederen:
1. Oogst (en wild)
2. Menselijke arbeid
3. Heilige kennis
4. Land en waterbronnen
- Vaak collectieve aanspraken; individuele aanspraken? Ook mogelijk, maar dan op één specifiek iets
bv. waterput
- Heilige plekken? Niet voor iedereen toegankelijk
- Andere clans? Afspraken (in principe wederkerig)
- België tot 1961: recht van Klauwengang (vee laten grazen op niet-omheinde weides in jouw eigen
gemeente)
5. Roerende goederen (gereedschap, wapens, kookgerei, vergaard voedsel…)
- Individuele aanspraken (weerspiegelt investering voor verwerving/vervaardiging)
- Daardoor: basis om roerende goederen te kunnen schenken en uitwisselen (ook tussen clans)
In sameleving jager voedsel-verzamelaar: kosteloze hulpverlening; in andere samenlevingen: contractenrecht.
Twee soorten clans, afhankelijk van korte- dan wel langetermijnoriëntatie
- = mate waarin ze uitgestelde genoegdoening aanvaarden voor behoeften
Onmiddellijk wederkerige clans Uitgesteld wederkerige clans:
later een grotere opbrengst
- Goederen en voedsel? Onmiddellijk verbruikt - Goederen en voedsel? Bewaring en
- Gereedschappen? Weinig tijd en dergelijke in onderhoud van plekken
geïnvesteerd - Gereedschappen? Arbeidsintensieve
- Langdurige engagementen? Amper → zeer artefacten (boten, netten, bijenkorven) –
flexibel leveren pas op langere termijn iets op
- Langdurige engagementen?
Zeker (bv. uithuwelijken)
- Essentieel, anders geen bereidheid
tot investering
(bv. boten vervaardigen)
- Gevolg: meer en uitgebreidere
individuele aanspraken op goederen
9
, Naomi Vlaemynck
Hoezo: uithuwelijken = uitgesteld wederkerig?
Uithuwelijken = investeren in de toekomst door meerdere partijen
Hier: voorbeeld van huwelijk in samenlevingen van Aboriginals
1. Door toekomstige man
- Voorafgaand: lange onderhandelingen + reeks giften en diensten (vlees, jagen)
- Toekomstige vrouw = economische waarde; vertegenwoordigt toekomstige opbrengsten
(arbeidskracht, voortbrengen van nageslacht…)
2. Door toekomstige vrouw
- Soms ook giften aan toekomstige man
CHIEFDOMS
Wanneer? Vanaf 5000 v.Chr.
Kenmerken:
- Groepen van 100’en tot 10.000’en
- Sedentair (niet nomadisch)
- Erfelijke sociale stratificatie en meer ongelijkheid
- Duidelijk onderscheiden rollen in chiefdoms
- Erfelijke leider (chef) en eliteklasse vs. krijgers, ambachtslieden, gewone mensen
- Chef? Aanzien als goddelijke persoon (meer mana – uitzonderlijke kracht of vaardigheid – in
Polynesië)
- Uiting in taken en goederenverdeling
- Waarom? Onduidelijk
- Functioneel: ‘noodzakelijk voor coördinatie’
- Conflict: ‘winnaars competitie m.b.t. status, rijkdom en macht’
Regels en gebruiken over persoonlijk letsel, huwelijksbeperkingen…: zie SJVV
Goederenverdeling? Anders dan in SJVV
- Wederkerigheid → Hiërarchisch (meer voor elite) en op basis van tribuut (belastingen)
- Rol sedentaire samenleving: beperkte mobiliteit vereist grotere controle over grond en rijkdommen
- Zeggenschap chef
- Rol bovenmenselijke status en uitzonderlijke krachten (legitimeert zeggenschap): zorgen voor
voortbestaan
- Anderen: in ruil arbeid, goederen… verschuldigd
- Ook risico voor chef!
- Gaat alles goed? Ok voor chef; Rampspoed? Mogelijke afzetting
- Veel krijgen = weer veel uitdelen → niet in staat om nog uit te delen? Mogelijke afzetting
10
1
,Naomi Vlaemynck
2
,Naomi Vlaemynck
3
,Naomi Vlaemynck
4
,Naomi Vlaemynck
ALGEMENE RECHTSLEER
Ontologische vraag: de leer
Wat is recht?
van het zijn, wat is iets?
Welke functies heeft
Fundamentele vragen bij ‘recht’ recht? Functionele vraag
Waaruit bestaat
Structurele vraag
recht?
Doel: context van recht en rechtstheoretische achtergrond van recht van vandaag. Men moet weten wat waar te
gebruiken om de kwaliteit juridisch werk kritisch beoordelen en verbeteren → ‘goede juridische pannenkoeken’
(Deel I; Rechtsvinding = deel II)
Hart vs. Dworkin
̶ Wat doen we als juristen? Hoe kunnen we dat beter doen?
̶ “Hart-Dworkin debate”: Herbert Hart + Ronald Dworkin: tweede helft 20e eeuw verschillende visies over (o.m.)
o Grondslag van regels
o Functie van recht
o Objectiviteit van waardeoordelen
o Vaagheid van concepten
o Aard van juridisch redeneren
o Mogelijkheid van neutrale rechtstheorie
o Rechterlijke discretie en beleid
̶ Leerpad (=leerstof!): drie redenen
o Juridische cultuur: algemeen gekend debat
o Kennismaking academische discussies over rechtstheorie (geen Vaardigheden II)
o Beter begrip cursus
5
,Naomi Vlaemynck
DEEL 1: WAT IS RECHT?
̶ Waarom is de vraag ‘wat is recht’ een moeilijke vraag?
̶ Welke fundamentele transformaties kunnen plaatsvinden in mensenmaatschappijen?
̶ Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen samenlevingen van jager-voedselverzamelaars en chiefdoms?
̶ In welk soort samenleving tref je de Codex Hammurabi aan? Motiveer je antwoord.
̶ Wat betekenen de termen ‘government’ en ‘governance’ en hoe verschillen ze van elkaar?
̶ Welke verschillen bestaan er tussen de doctrinaire en de sociologische benadering van recht?
̶ Wat is het onderscheid tussen normatieve en descriptieve ordeningen?
̶ Wat is het onderscheid tussen normatieve en cognitieve verwachtingen?
̶ Zijn informele gedragsregels ‘rechtsregels’?
̶ Wat is rechtspluralisme?
̶ Is de mogelijkheid om de naleving van een regel te verzekeren, noodzakelijk om een regel aan te merken als
een ‘rechtsregel’?
̶ …
INLEIDING: WAT IS RECHT? EEN MOEILIJKE VRAAG
De ultieme definitie ontbreekt
• „Noch suchen die Juristen eine Definition zu ihren Begriffen vom Recht“ – Immanuel Kant (1724-1804)
(nog steeds zoeken juristen naar een definitie van hun rechtsbegrip)
• „recht is de voorspelling van wat rechters in de praktijk doen“ – Olivier Wendell Holmes
• „recht is dwang“ – Hans Kelsen
Ook de definitie uit Basisbegrippen is niet perfect!
“een geheel van gedragsregelen en ermee samenhangende institutionele voorschriften, uitgevaardigd en
gehandhaafd door of krachtens het maatschappelijk gezag, met het oog op een doeltreffende, rechtszekere en
rechtvaardige ordening van de maatschappij.”
- Dit is een definitie van een bepaald soort recht
- Ze wijzen erop dat recht niet overal als een geheel van gedragsregels wordt gezien
- Er is geen definitie voor het overkoepelende recht
Hebben we wel een definitie nodig?
In sommige vakgebieden: geen behoefte aan een definitie
(bv. een chemicus kan perfect werken als chemicus zonder zich ooit af te vragen wat precies ‘de chemie’ is)
In het recht: wel behoefte!
- o.a. Rechter: moet ‘het recht’ toepassen (interpreteren en verder ontwikkelen)
- Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen zonder begripsomschrijving
Essentialistische opvatting: Conventionalistische opvatting
recht heeft een essentie Recht heeft geen essentie
- kernelement dat altijd en overal aanwezig is - het is een conventie, afpraak
- dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere
fenomenen
- bv. religieus geïnspireerde vorm
Definities van recht: vergelijking met ‘families’
Recht kent vele vormen:
6
,Naomi Vlaemynck
- Statelijk recht (door een statelijk orgaan)
- gewoonterecht (gevormd door gewoonlijke handeling)
- religieus recht (bv. kerkelijk recht)
- natuurrecht (recht is niet het product van menselijke inzichten, het is een verplichting van de natuur)
- internationaal recht… → Die vormen verhouden zich als familieleden van elkaar
Er is niet per se één kenmerk of eigenschap die alle leden met elkaar delen en dus recht afscheiden van niet-recht.
‘Recht’? Geen essentiële kenmerken: conventionalistische opvatting
Gevolg: “recht heeft geen essentiële kenmerken die altijd en overal waar zijn”
“recht is eender wat mensen door hun sociale praktijken identificeren en behandelen als ‘recht’” – Brian Tamanaha:
- identificeren en behandelen à Recht = een conventie en dus ‘standpunt- of maatschappijafhankelijk’
Recht = ‘standpunt- of maatschappijafhankelijk’
= hangt af van standpunt dat men inneemt over het begrip ‘recht’;
= hangt af van omschrijving die men aan ‘recht’ geeft
Of iets als ‘recht’ geldt, hangt af van het ‘familielid’ dat men voor ogen heeft
Vraag: ‘Is abortus toegelaten volgens het recht?’ → ‘het’ recht vs. ‘welk’ recht
- Antwoord M1 (‘religieus recht’): ‘Neen, wie dat zegt, heeft duidelijk de essentie van recht niet begrepen’
- Antwoord M2 (‘Belgisch statelijk recht’): ‘Ja, althans onder bepaalde voorwaarden’
Je kan niet spreken over wat geldt als recht zonder zelf een standpunt in te nemen over wat recht is
Anders dan bv. chemie: inhoud onderzoeksobject = standpuntonafhankelijk (water is overal 2 waterstofatomen en 1
zuurstofatoom)
Gevolgen conventionalistische opvatting
Recht = relatief naar plaats en tijd
- Doorheen de tijd en geografische ruimte: verschillende vormen van recht
- ‘Recht’ is een sociale constructie (geconstrueerd door handelingen van mensen) met een geschiedenis,
waardoor ze niet te definiëren is. ‘Slechts wat geen geschiedenis heeft is definieerbaar.’ - Friedrich Nietzsche
(1844-1900)
Moeten we nu zwijgen over ‘recht’? Neen: wel andere focus
- niet op essentie van recht (of recht in zijn universele en tijdloze geheel)
- Wel op diverse kenmerken die men ermee in verband brengt
o Geheel aan regels?
o Gericht op normatieve ordening?
o Rol handhaving?
o Rol rechtvaardigheid?
7
,Naomi Vlaemynck
FUNDAMENTELE TRANSFORMATIES VAN MENSENMAATSCHAPPIJEN
Proloog
Mensen zijn sociale wezens: ons leven krijgt betekenis in relatie tot anderen
Sociale ontwikkeling binnen een gemeenschap? Gevolg van het samenspel van materiële en ideële facetten en
sociale instituten en praktijken:
1. Materiële facetten (ecologische, technologische, economische grondstoffen
2. Ideële facetten (kennis, overtuigingen, waarden, concepten, gewoonten die ons gedrag vormen en sturen)
- Sociale instituten? Patronen van sociale orde die maatschappelijke behoeften lenigen, bv. ‘gezin’,
‘kinderopvang’, ‘onderwijs’, ‘gezondheidszorg’, ‘sportclub’…
- D.m.v. ‘Gezin’ tegemoet komen aan sociale en emotionele behoeften (plicht om voor
ontplooiing te zorgen), economische behoeften (onderhoudsplicht, erfrecht…)…
- Sociale praktijken? Alledaagse handelingen en de manier waarop die gebruikelijk worden verricht in
een (groot deel van een) bepaalde maatschappij; gedragspatronen
- Bv. schaken, met anderen wachten in de wachtkamer bij de dokter, ruzie maken, ruzies
oplossen, op restaurant/café/kraambezoek gaan, allerlei feesten vieren…
Niet elke gemeenschap is sociaal even complex: groter = organisatorisch uitgewerkter
- Raoul Naroll: groepen van >500 mensen hebben een leider nodig >1000 organisatie van
functionarissen is nodig om de orde te handhaven
Elk gemeenschap neemt basisbehoeften van maatschappij voor haar rekening
- watervoorziening, voedselbedeling, bescherming van gezondheid en veiligheid, het behoud van
interne orde en de verdediging tegen buitenstaanders…
- Hoe? Sociale instituten. Er is een maatschappelijke organisatie adhv twee vormen van specialisatie:
horizontale specialisatie: verticale specialisatie:
planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over
zelfde niveau hiërarchisch verschillende niveaus
Bv. Belgische staat; bedrijf; gezin
Heterarchie: Hiërarchie:
netwerk of organisatie die niet hiërarchisch is netwerk of organisatie met diverse lagen van
gestructureerd en waarbinnen meerdere gezag die verantwoording afleggen aan 1
nevengeschikte gezagsdragers naast elkaar gezagsdrager
bestaan
Betekenis en functie van ‘recht’ is niet altijd en overal hetzelfde
- Recht is aanwezig in elke samenleving: ubi societas, ibi ius
- hangt af van organisationele structuur van gemeenschap
- ‘Recht’ is iets anders en vervult in weinig complexe gemeenschappen andere functies dan in complexere
Hierna vier soorten gemeenschappen
- Samenlevingen van jager-voedselverzamelaars, Chiefdoms, Rijken, Moderne staten
- Chronologisch overzicht, maar niet teleologisch (geen doelgerichtheid naar een moderne staat)
- Het is niet zo dat moderne staten ‘verder’ staan (slechts organisatorisch complexer)
- Deze bestaan echter nog allemaal (drugkartels = chiefdoms & zigeuners = jager-voedselverzamelaars)
8
,Naomi Vlaemynck
SAMENLEVINGEN VAN JAGER-VOEDSEL-VERZAMELAARS
Wanneer? Vanaf ontstaan mensheid tot intrede landbouwsamenleving (+- 12.000 v.Chr.), maar is overal ter wereld
anders
Kenmerken:
- Clans van +- 25 mensen (familiebanden)
- Clans maken deel uit van groter netwerk
- Grotendeels egalitair (geen hiërarchie → leiderschap? Enkel op beslissende momenten)
- Basis voor leiderschap: persoonlijke kwaliteiten
- Goederendeling en wederkerigheid: erg gebruikelijk
Regels en gebruiken over persoonlijk letsel, huwelijksbeperkingen…
- Bv. regels over diefstal, overspel, incest en fysiek geweld (doodslag, moord…) (Gluckman & Hoebel)
Regels en gebruiken over bezit en gebruik van goederen:
1. Oogst (en wild)
2. Menselijke arbeid
3. Heilige kennis
4. Land en waterbronnen
- Vaak collectieve aanspraken; individuele aanspraken? Ook mogelijk, maar dan op één specifiek iets
bv. waterput
- Heilige plekken? Niet voor iedereen toegankelijk
- Andere clans? Afspraken (in principe wederkerig)
- België tot 1961: recht van Klauwengang (vee laten grazen op niet-omheinde weides in jouw eigen
gemeente)
5. Roerende goederen (gereedschap, wapens, kookgerei, vergaard voedsel…)
- Individuele aanspraken (weerspiegelt investering voor verwerving/vervaardiging)
- Daardoor: basis om roerende goederen te kunnen schenken en uitwisselen (ook tussen clans)
In sameleving jager voedsel-verzamelaar: kosteloze hulpverlening; in andere samenlevingen: contractenrecht.
Twee soorten clans, afhankelijk van korte- dan wel langetermijnoriëntatie
- = mate waarin ze uitgestelde genoegdoening aanvaarden voor behoeften
Onmiddellijk wederkerige clans Uitgesteld wederkerige clans:
later een grotere opbrengst
- Goederen en voedsel? Onmiddellijk verbruikt - Goederen en voedsel? Bewaring en
- Gereedschappen? Weinig tijd en dergelijke in onderhoud van plekken
geïnvesteerd - Gereedschappen? Arbeidsintensieve
- Langdurige engagementen? Amper → zeer artefacten (boten, netten, bijenkorven) –
flexibel leveren pas op langere termijn iets op
- Langdurige engagementen?
Zeker (bv. uithuwelijken)
- Essentieel, anders geen bereidheid
tot investering
(bv. boten vervaardigen)
- Gevolg: meer en uitgebreidere
individuele aanspraken op goederen
9
, Naomi Vlaemynck
Hoezo: uithuwelijken = uitgesteld wederkerig?
Uithuwelijken = investeren in de toekomst door meerdere partijen
Hier: voorbeeld van huwelijk in samenlevingen van Aboriginals
1. Door toekomstige man
- Voorafgaand: lange onderhandelingen + reeks giften en diensten (vlees, jagen)
- Toekomstige vrouw = economische waarde; vertegenwoordigt toekomstige opbrengsten
(arbeidskracht, voortbrengen van nageslacht…)
2. Door toekomstige vrouw
- Soms ook giften aan toekomstige man
CHIEFDOMS
Wanneer? Vanaf 5000 v.Chr.
Kenmerken:
- Groepen van 100’en tot 10.000’en
- Sedentair (niet nomadisch)
- Erfelijke sociale stratificatie en meer ongelijkheid
- Duidelijk onderscheiden rollen in chiefdoms
- Erfelijke leider (chef) en eliteklasse vs. krijgers, ambachtslieden, gewone mensen
- Chef? Aanzien als goddelijke persoon (meer mana – uitzonderlijke kracht of vaardigheid – in
Polynesië)
- Uiting in taken en goederenverdeling
- Waarom? Onduidelijk
- Functioneel: ‘noodzakelijk voor coördinatie’
- Conflict: ‘winnaars competitie m.b.t. status, rijkdom en macht’
Regels en gebruiken over persoonlijk letsel, huwelijksbeperkingen…: zie SJVV
Goederenverdeling? Anders dan in SJVV
- Wederkerigheid → Hiërarchisch (meer voor elite) en op basis van tribuut (belastingen)
- Rol sedentaire samenleving: beperkte mobiliteit vereist grotere controle over grond en rijkdommen
- Zeggenschap chef
- Rol bovenmenselijke status en uitzonderlijke krachten (legitimeert zeggenschap): zorgen voor
voortbestaan
- Anderen: in ruil arbeid, goederen… verschuldigd
- Ook risico voor chef!
- Gaat alles goed? Ok voor chef; Rampspoed? Mogelijke afzetting
- Veel krijgen = weer veel uitdelen → niet in staat om nog uit te delen? Mogelijke afzetting
10
