ZOÖNOSEN
1. INLEIDENDE BEGRIPPEN
- Zoönosen = infectieziekten die onder natuurlijke omstandigheden worden overgebracht van
gewervelde dieren naar de mens door:
o Direct contact met dieren
o Indirect contact via opname producten van dieren vb. vlees, eieren, groenten,
insecten…
- Woord zoönose is afgeleid van de Griekse woorden zoön (dier) en noses (ziekte)
- Veel fulminant verlopende infectieziekten zijn zoönosen, omdat deze bacteriën, protozoa,
virussen of wormen vaak zijn aangetast om in hun specifieke gastheer te overleven zonder al
te veel schade aan te richten, maar deze bij andere gastheren (zoals de mens) een heftige
immuunreactie oproepen
- Reservoir
o Ecologische niche waarin de pathogeen overleeft en vermenigvuldigt
o Mens, dier of omgeving
o Men kan zoönosen naar reservoir opdelen in verschillende groepen
§ Anthropozoönosen (DàM)
• Infecties uitsluitend van dier op mens overgedragen
• Vb. toxocara canis, worm die bij honden voorkomt
§ Zoöanthroponosen (MàD)
• Infecties bijna uitsluitend van mens op dier overgedragen
• Vb. Entamoeba histolytica
§ Amphixenose (DóM)
• Infecties die zowel bij mens als dier voorkomen en in beide richtingen
worden overgedragen
• Vb. Taenia saginata, een lintworm
- Vector
o Draagt pathogenen indirect over
o Mechanisch of actief
1
,- Zoönosen zijn schadelijk voor
o Volksgezondheid en dierengezondheid
o Samenwerking nodig tussen humane en veterinaire wereld
o Bestuderen van de ziekteverspreiding onder mens, dier en omgeving
- Hoe herken ik een tijgermug?$
o Vrij klein, kleiner dan klassieke steekmug
o Zwart-wit gestreepte poten en bijt even goed overdag als ’s nachts
o Virussen: dengue, chikungunya of zika
o Risico ziekte overdragen in België, momenteel klein, maar dat zal toenemen wanneer
de soort verder oprukt
o Sciensano: essentieel om stilstaand water te vermijden in je omgeving, muggen
planten zich nl voort in kleine plassen water, zoals een vol water gelopen bloempot of
een autoband. Ze komen niet voor in natuurlijk stilstaand water zoals een vijver.
- Rabiës in België
o Antirabiëscentrum
§ Jaarlijks 80-160 personen rabiës vaccin en soms AS tegen rabiës
§ 10-20 personen behandeld na contact met vleermuis
o Vossenrabiës
§ Laatste geval bij een rund uit Bastogne in 1999
§ Sinds 1999 geen enkel geval van vossenrabiës bij inheemse
o Sinds 2001 België vrij verklaard van de gewone (vossen-)rabiës
o Vossen vormen geen gevaar meer sinds 2001 en voor vleermuizen is er strikte
surveillance
o Tot nu toe 2 gevallen van vleermuizenrabiës vastgesteld in België
o Sinds rabiësvrije status in 2001, 2 gevallen van geïmporteerde rabiës bij honden
§ Hond ingevoerd uit Marokko in 2007
§ Hond die werd ingevoerd vanuit Gambia in 2008
o In beide gevallen werd de rabiësvrije status van België ingetrokken gedurende 6m
o Dankzij intensieve surveillance van de 2 rabiësepisoden kwamen geen secundaire
gevallen aan het licht en werd België 6m na elk importincident opnieuw rabiësvrij
verklaard
- Zoönotisch risico
o 60-75% van de opkomende ziekten zijn zoönotisch
o Jaarlijks gemiddeld één nieuwe infectieziekte
o Bijna alle nieuwe humane ziekten zijn in oorsprong afkomstig van dieren
- Infectieziekten met origine bij wilde dieren:
o AIDS
SARS, MERS + COVID 19
o Myobacterium bovis
2
, o Echinococcus multilocularis
- Opkomende zoönosen
o Borrelia burgdorferi
o Bartonella spp.
o Francisella tularensis
o Anaplasma phagocytophilum
o Babesia divergens
o Ricketssiae spp.
- Impact klimaatverandering op verspreiding van (dier)ziekten
o Ecologische veranderingen
o Activiteiten en gedrag van de mens
à Zoönosen met wildlife als reservoir in de toekomst steeds belangrijker
- Classificatie van zoönosen obv levenscyclus
o Directe zoönosen: via direct contact
o Cyclozoönosen: meerdere gewervelde gastheren nodig
o Metazoönosen: overgedragen via ongewervelde vector
o Saprozoönosen: deel van de cyclus in de omgeving
o Reverse-zoönose of humanose: pathogeen overgedragen van mens naar dier
- Overdracht van zoönosen
o Indirect contact vb. via een vector
§ Opname via voedsel van infectieuze spoelwormeieren of toxoplasmacysten,
maar ook via stekende, zuigende insecten of spinachtigen
o Direct contact met besmet dier
§ Schimmel-en schurftinfecties, maar ook krab-en bijtwonden
o Mens kan zoönose oplopen door inhalatie, via verteringsstelsel en via andere
mechanismen (beschadiging mucosae, via bloedbaan…)
o Verspreiding via verschillende bronnen:
§ Lichaamsvocht
§ Secreties en excreties
3
, § Laceratie
§ Aërosols
§ Inerte materialen
§ Vectoren
o Risico op infectie in afhankelijk van
§ Gevoeligheid van de gastheer (immunosuppressie)
§ Mogelijke transmissieroutes
§ Titer van het infectieus agens
§ Mogelijkheid om verschillende species te infecteren
o Overgedragen via/door
§ Lucht: influenza, psittacose, Q-koorts
§ Direct contact: beroepsziekte, kattenkrabziekte
§ Zwemmen in besmet water: leptospirose
§ Besmette omgeving: miltvuur, tetanus
§ Bijten: rabiës, hondenbeetziekte
§ Besmet voedsel: salmonellose, campylobacteriose, listeriose
§ Tussengastheren: ziekte van Lyme, pest
§ Contact met besmette ontlasting: toxoplasmose, giardiose
o Frequent optreden (voedselinfecties) of uiterst zeldzaam (rabiës)
- Huishoudens met dieren à HYGIËNE
Belangrijkste zoönosen
- Virale ziekten
o Ziekte van Newcastle (pseudovogelpest, NCD)
§ Kippen, kalkoenen, kwartels, duiven, struisvogels, kanaries en
papegaaiachtigen zijn zeer gevoelig voor het virus. Minder gevoelige soorten
zoals eenden en ganzen kunnen het virus bij zich dragen en uitscheiden zonder
ziek te worden
§ Mens: ontstoken oogleden en griepachtige symptomen; niet dodelijk
o Influenza
§ Meestal vrij diersoortspecifiek
§ Soms overdracht D à M: variant influenza A/H5N1 (vogelgriep à M)
o Riftdalkoorts
o Vesiculaire stomatitis
- Bacteriële ziekten
o Brucellose
o Miltvuur, anthrac, bacillus anthracis
o Ziekte van Weil, leptospirose
o Q-koorts, coxiella burnetti
o Campylobacter besmetting
o Listeriose, listeria monocytogenes
o Ornithiose, psittacosis, chlamydophila psittaci
o Salmonella besmetting
o Tyfus en andere door rickettsiae-bacterie veroorzaakte ziekten
o MRSA
o Pest, Yersinia pestsis à bijna uitgeroeid
- Parasitaire ziekten
o Protozoaire ziekten
§ Toxoplasmose
4
1. INLEIDENDE BEGRIPPEN
- Zoönosen = infectieziekten die onder natuurlijke omstandigheden worden overgebracht van
gewervelde dieren naar de mens door:
o Direct contact met dieren
o Indirect contact via opname producten van dieren vb. vlees, eieren, groenten,
insecten…
- Woord zoönose is afgeleid van de Griekse woorden zoön (dier) en noses (ziekte)
- Veel fulminant verlopende infectieziekten zijn zoönosen, omdat deze bacteriën, protozoa,
virussen of wormen vaak zijn aangetast om in hun specifieke gastheer te overleven zonder al
te veel schade aan te richten, maar deze bij andere gastheren (zoals de mens) een heftige
immuunreactie oproepen
- Reservoir
o Ecologische niche waarin de pathogeen overleeft en vermenigvuldigt
o Mens, dier of omgeving
o Men kan zoönosen naar reservoir opdelen in verschillende groepen
§ Anthropozoönosen (DàM)
• Infecties uitsluitend van dier op mens overgedragen
• Vb. toxocara canis, worm die bij honden voorkomt
§ Zoöanthroponosen (MàD)
• Infecties bijna uitsluitend van mens op dier overgedragen
• Vb. Entamoeba histolytica
§ Amphixenose (DóM)
• Infecties die zowel bij mens als dier voorkomen en in beide richtingen
worden overgedragen
• Vb. Taenia saginata, een lintworm
- Vector
o Draagt pathogenen indirect over
o Mechanisch of actief
1
,- Zoönosen zijn schadelijk voor
o Volksgezondheid en dierengezondheid
o Samenwerking nodig tussen humane en veterinaire wereld
o Bestuderen van de ziekteverspreiding onder mens, dier en omgeving
- Hoe herken ik een tijgermug?$
o Vrij klein, kleiner dan klassieke steekmug
o Zwart-wit gestreepte poten en bijt even goed overdag als ’s nachts
o Virussen: dengue, chikungunya of zika
o Risico ziekte overdragen in België, momenteel klein, maar dat zal toenemen wanneer
de soort verder oprukt
o Sciensano: essentieel om stilstaand water te vermijden in je omgeving, muggen
planten zich nl voort in kleine plassen water, zoals een vol water gelopen bloempot of
een autoband. Ze komen niet voor in natuurlijk stilstaand water zoals een vijver.
- Rabiës in België
o Antirabiëscentrum
§ Jaarlijks 80-160 personen rabiës vaccin en soms AS tegen rabiës
§ 10-20 personen behandeld na contact met vleermuis
o Vossenrabiës
§ Laatste geval bij een rund uit Bastogne in 1999
§ Sinds 1999 geen enkel geval van vossenrabiës bij inheemse
o Sinds 2001 België vrij verklaard van de gewone (vossen-)rabiës
o Vossen vormen geen gevaar meer sinds 2001 en voor vleermuizen is er strikte
surveillance
o Tot nu toe 2 gevallen van vleermuizenrabiës vastgesteld in België
o Sinds rabiësvrije status in 2001, 2 gevallen van geïmporteerde rabiës bij honden
§ Hond ingevoerd uit Marokko in 2007
§ Hond die werd ingevoerd vanuit Gambia in 2008
o In beide gevallen werd de rabiësvrije status van België ingetrokken gedurende 6m
o Dankzij intensieve surveillance van de 2 rabiësepisoden kwamen geen secundaire
gevallen aan het licht en werd België 6m na elk importincident opnieuw rabiësvrij
verklaard
- Zoönotisch risico
o 60-75% van de opkomende ziekten zijn zoönotisch
o Jaarlijks gemiddeld één nieuwe infectieziekte
o Bijna alle nieuwe humane ziekten zijn in oorsprong afkomstig van dieren
- Infectieziekten met origine bij wilde dieren:
o AIDS
SARS, MERS + COVID 19
o Myobacterium bovis
2
, o Echinococcus multilocularis
- Opkomende zoönosen
o Borrelia burgdorferi
o Bartonella spp.
o Francisella tularensis
o Anaplasma phagocytophilum
o Babesia divergens
o Ricketssiae spp.
- Impact klimaatverandering op verspreiding van (dier)ziekten
o Ecologische veranderingen
o Activiteiten en gedrag van de mens
à Zoönosen met wildlife als reservoir in de toekomst steeds belangrijker
- Classificatie van zoönosen obv levenscyclus
o Directe zoönosen: via direct contact
o Cyclozoönosen: meerdere gewervelde gastheren nodig
o Metazoönosen: overgedragen via ongewervelde vector
o Saprozoönosen: deel van de cyclus in de omgeving
o Reverse-zoönose of humanose: pathogeen overgedragen van mens naar dier
- Overdracht van zoönosen
o Indirect contact vb. via een vector
§ Opname via voedsel van infectieuze spoelwormeieren of toxoplasmacysten,
maar ook via stekende, zuigende insecten of spinachtigen
o Direct contact met besmet dier
§ Schimmel-en schurftinfecties, maar ook krab-en bijtwonden
o Mens kan zoönose oplopen door inhalatie, via verteringsstelsel en via andere
mechanismen (beschadiging mucosae, via bloedbaan…)
o Verspreiding via verschillende bronnen:
§ Lichaamsvocht
§ Secreties en excreties
3
, § Laceratie
§ Aërosols
§ Inerte materialen
§ Vectoren
o Risico op infectie in afhankelijk van
§ Gevoeligheid van de gastheer (immunosuppressie)
§ Mogelijke transmissieroutes
§ Titer van het infectieus agens
§ Mogelijkheid om verschillende species te infecteren
o Overgedragen via/door
§ Lucht: influenza, psittacose, Q-koorts
§ Direct contact: beroepsziekte, kattenkrabziekte
§ Zwemmen in besmet water: leptospirose
§ Besmette omgeving: miltvuur, tetanus
§ Bijten: rabiës, hondenbeetziekte
§ Besmet voedsel: salmonellose, campylobacteriose, listeriose
§ Tussengastheren: ziekte van Lyme, pest
§ Contact met besmette ontlasting: toxoplasmose, giardiose
o Frequent optreden (voedselinfecties) of uiterst zeldzaam (rabiës)
- Huishoudens met dieren à HYGIËNE
Belangrijkste zoönosen
- Virale ziekten
o Ziekte van Newcastle (pseudovogelpest, NCD)
§ Kippen, kalkoenen, kwartels, duiven, struisvogels, kanaries en
papegaaiachtigen zijn zeer gevoelig voor het virus. Minder gevoelige soorten
zoals eenden en ganzen kunnen het virus bij zich dragen en uitscheiden zonder
ziek te worden
§ Mens: ontstoken oogleden en griepachtige symptomen; niet dodelijk
o Influenza
§ Meestal vrij diersoortspecifiek
§ Soms overdracht D à M: variant influenza A/H5N1 (vogelgriep à M)
o Riftdalkoorts
o Vesiculaire stomatitis
- Bacteriële ziekten
o Brucellose
o Miltvuur, anthrac, bacillus anthracis
o Ziekte van Weil, leptospirose
o Q-koorts, coxiella burnetti
o Campylobacter besmetting
o Listeriose, listeria monocytogenes
o Ornithiose, psittacosis, chlamydophila psittaci
o Salmonella besmetting
o Tyfus en andere door rickettsiae-bacterie veroorzaakte ziekten
o MRSA
o Pest, Yersinia pestsis à bijna uitgeroeid
- Parasitaire ziekten
o Protozoaire ziekten
§ Toxoplasmose
4
