Theorie en geschiedenis van de stedenbouw
Introductie
Doorheen de cursus de relatie tussen het stedenbouwkundige concept en de
bredere maatschappelijk context onderzoeken. Relatie tussen vorm/figuur en de
sociaal politieke positie.
Dit doen op 3 niveau’s:
1) Het niveau van de stad
2) Het niveau van het stedelijk netwerk
3) Het niveau van de stedelijkheid
Terugkerende thema’s, interessante examenvragen!
- spanning ideeën-politiek
- de invloed van vertogen (buiten) de discipline, zoals de schilderkunst,
literatuur, wiskunde, fysica, ingenieurskunde
- recuperatie en/of transformatie van bestaande ruimtelijke figuren
(veranderende betekenissen grid, as, facade, ...)
- Europese 'archetypes' in koloniale en post-koloniale context- perceptie en
ervaring van de stedelijke omgeving
Doel = de geschiedenis van de stedelijke ontwikkeling onderzoeken om
hedendaagse stedelijke dynamieken beter te begrijpen.
Methode = kijken naar de intenties van de stedenbouw, en daarna pas naar de
effecten.
Antieke beschavingen
Het grid
Meest gebruikte patroon in de geschiedenis van de stedenbouw
‘The grid – the gridiron or checkerboard – is by far the
commonest pattern for planned cities in history. It is
universal both geographically and chronologically (though its use
was not continuous through history). No better urban solution
recommends itself as a standard scheme for disparate sites, or as
means for the equal distribution of land or the easy
parcelling and selling of real estate…a rectilinear street
pattern has also been resorted to in order to keep under watch
a restless population. Refugee and prisoner camps are obvious
settings….
Grieken
De stad
,Stad bij de Grieken wordt niet gedefinieerd door het aantal inwoners, maar door
de sociaal-politieke omstandigheden.
De aanwezigheid van democratische praktijken maakt een stad.
Griekse stad wordt opgericht vanuit een politieke intentie
- Samenleving waarin elke clan/burger evenveel politieke inspraak heeft
- De stad maakt deze politieke vorm mogelijk
Stedelijke ontwikkeling
1) Eerste steden hadden een organische groei die onregelmatig was
a. Geen stadsplanning
b. Evolueren volgens politieke intenties
i. Veel investeren in ruimtes zoals agora
ii. Minder investeren in huizen: zijn vergangelijk
c. Intentie: grote plaats wordt gereserveerd
i. °agora
ii. Panathenaïsche weg speelt centrale rol
d. Hoe groter de stad, hoe meer publieke functies
i. Grenzen aan de groei?!
2) Naarmate Griekse samenleving evolueert naar polis, wordt er meer
nagedacht over ruimtelijke organisatie: 2 soorten intenties
a. Welke stad hebben we nodig om ons gewenst politiek systeem uit
te zetten (DOMINANT)
b. Meer natuurwetenschappelijke stroming, stad als goede
leefomgeving
i. (LICHT, LUCHT en WATER)
Welvaartstaat avant la lettre //hygiënisten?!
// hedendaagse struggles om een stad gezond te houden!
Enkele denkers over rationele stedenbouw
- Plato
o Eerste kerel die gedachten op papier zet
Geen kooplieden
Limiet in aantal inwoners!
o Top down layout
Geen rekening houden met reliëf
- Aristotles
o Richting democratisch model
o Geen grondeigendom
Communistisch…?
- Hippodamus
o Eerste stedenbouwkundige!
o Maatschappelijke intenties
Zonering
Scheiding tussen wonen en werken (//heden)
o Politieke intenties
Hoe kan je best besturen?
o °bouwblok
Basis van Hippodamus’ denken
, zorgt voor dambordpatroon
oStadsmuur is louter verdedigend, geen politieke intentie
oHorizontale stad
ROM
Geen grondeigendom!
o Windrichting bepaald richting van het raster
Groot belang van water
- Voorbeeld: Priene
o Woonblokken
Tegenovergestelde van publieke domein
Intiem en naar binnen gekeerd
o Hoofdstraat met zijstraten
Stedelijkheid
De polis
- Gemeenschap gestuurd door gelijkwaardige burgers, in principe evenveel
zeggenschap
Hiervoor heb je de agora
o Overleg: wordt gedaan in de stoa
o Consensusvorming: vindt plaats in het bouleuterion
Duidelijke scheiding tussen kerk en staat (itt. Rom!)
Gelijkheid onder burgers???
«Greek society was nevertheless based on natural inequality
where the magistrates formed a top layer, but women and
slaves formed the bottom layer; for whom the agora was not
accessible. The status of Athenian women was, in fact,
extremely low with women being classified as ‘children’
regardless of their age under Athenian law… being legal
property of men all their lives. However, this was different in
Sparta, where women had status and power and did not have to
dress in disguising garments, like the women in Athens. »
Burgers ?
Alle vrije, niet buitenlandse, mannen…
Gesloten, niet verwelkomende samenleving !
Maakbaarheid van de samenleving
Dus, de Griekse stedenbouw wordt, net zoals de meeste perioden, gekenmerkt
door twee lijnen:
1) een ideologische die te maken heeft met bepaalde visies over
maatschappelijke evoluties
2) Een pragmatische of praktische lijn (eigendomsrechten, hygiëne, etc).
, Bij de Grieken was deze tweede lijn zeker aanwezig, al werd die toch vaak aan
ideeën opgehangen: bijvoorbeeld verbinden van een gezonde geest aan gezond
lichaam, en dus hygiënische leefomgeving. Zo werden wetenschappelijke
inzichten onmiddellijk in verband gebracht met maatschappelijke. Verband
tussen lichaam en geest, tussen natuur en cultuur. (dat doen we vandaag terug:
Opkrikken natuur wordt terug gerelateerd aan een opkrikken van de
samenleving)
Stedelijk systeem
Was er niet echt…
Alle steden waren stadstaten en stonden niet echt veel in contact
Gericht op zee en zichzelf
Redenen
1) Geografische reden: fysieke barrières
2) Economische reden: moeilijk transport van goederen (afstanden
gelimiteerd door bergachtige streken en nog onzekere zeevaart)
3) Culturele reden: Grieks karakter
Autochtonie (Stuart Elden)
o Kleine territoriale units op zichzelf gericht
o Zeer inclusief, maar naar buiten toe xenofoob zijn
o Link tussen land (geboortegrond) en bevolking
Romeinen
Etruskische invloed
- commercieel, technologisch ingesteld! (itt. GR)
- Andere intenties: handel, technologie, commercie, traditie, landbouw en
grondbezit!
- Duidelijk hiërarchisch politiek systeem!
- Sterk vernetwerkt (itt. GR)
Doordat de Etrusken kopke ondergaan, kunnen de Romeinen dit vacuüm
opvullen. Peace
De stad
De geplande stad, omschreven door Vitruvius
Principes
Groma
- Rechte lijnen, haakse hoeken (//heden: kadaster)
Landmeetkunde = beste technologische instrument voor stedenplanning
Stedelijkheid
Burgerschap gelinkt aan erfgenamen en politieke status (itt. GR, gelinkt aan stad)
- Sterke heersende klasse: senaat
- Volk nauwelijks politieke macht
Introductie
Doorheen de cursus de relatie tussen het stedenbouwkundige concept en de
bredere maatschappelijk context onderzoeken. Relatie tussen vorm/figuur en de
sociaal politieke positie.
Dit doen op 3 niveau’s:
1) Het niveau van de stad
2) Het niveau van het stedelijk netwerk
3) Het niveau van de stedelijkheid
Terugkerende thema’s, interessante examenvragen!
- spanning ideeën-politiek
- de invloed van vertogen (buiten) de discipline, zoals de schilderkunst,
literatuur, wiskunde, fysica, ingenieurskunde
- recuperatie en/of transformatie van bestaande ruimtelijke figuren
(veranderende betekenissen grid, as, facade, ...)
- Europese 'archetypes' in koloniale en post-koloniale context- perceptie en
ervaring van de stedelijke omgeving
Doel = de geschiedenis van de stedelijke ontwikkeling onderzoeken om
hedendaagse stedelijke dynamieken beter te begrijpen.
Methode = kijken naar de intenties van de stedenbouw, en daarna pas naar de
effecten.
Antieke beschavingen
Het grid
Meest gebruikte patroon in de geschiedenis van de stedenbouw
‘The grid – the gridiron or checkerboard – is by far the
commonest pattern for planned cities in history. It is
universal both geographically and chronologically (though its use
was not continuous through history). No better urban solution
recommends itself as a standard scheme for disparate sites, or as
means for the equal distribution of land or the easy
parcelling and selling of real estate…a rectilinear street
pattern has also been resorted to in order to keep under watch
a restless population. Refugee and prisoner camps are obvious
settings….
Grieken
De stad
,Stad bij de Grieken wordt niet gedefinieerd door het aantal inwoners, maar door
de sociaal-politieke omstandigheden.
De aanwezigheid van democratische praktijken maakt een stad.
Griekse stad wordt opgericht vanuit een politieke intentie
- Samenleving waarin elke clan/burger evenveel politieke inspraak heeft
- De stad maakt deze politieke vorm mogelijk
Stedelijke ontwikkeling
1) Eerste steden hadden een organische groei die onregelmatig was
a. Geen stadsplanning
b. Evolueren volgens politieke intenties
i. Veel investeren in ruimtes zoals agora
ii. Minder investeren in huizen: zijn vergangelijk
c. Intentie: grote plaats wordt gereserveerd
i. °agora
ii. Panathenaïsche weg speelt centrale rol
d. Hoe groter de stad, hoe meer publieke functies
i. Grenzen aan de groei?!
2) Naarmate Griekse samenleving evolueert naar polis, wordt er meer
nagedacht over ruimtelijke organisatie: 2 soorten intenties
a. Welke stad hebben we nodig om ons gewenst politiek systeem uit
te zetten (DOMINANT)
b. Meer natuurwetenschappelijke stroming, stad als goede
leefomgeving
i. (LICHT, LUCHT en WATER)
Welvaartstaat avant la lettre //hygiënisten?!
// hedendaagse struggles om een stad gezond te houden!
Enkele denkers over rationele stedenbouw
- Plato
o Eerste kerel die gedachten op papier zet
Geen kooplieden
Limiet in aantal inwoners!
o Top down layout
Geen rekening houden met reliëf
- Aristotles
o Richting democratisch model
o Geen grondeigendom
Communistisch…?
- Hippodamus
o Eerste stedenbouwkundige!
o Maatschappelijke intenties
Zonering
Scheiding tussen wonen en werken (//heden)
o Politieke intenties
Hoe kan je best besturen?
o °bouwblok
Basis van Hippodamus’ denken
, zorgt voor dambordpatroon
oStadsmuur is louter verdedigend, geen politieke intentie
oHorizontale stad
ROM
Geen grondeigendom!
o Windrichting bepaald richting van het raster
Groot belang van water
- Voorbeeld: Priene
o Woonblokken
Tegenovergestelde van publieke domein
Intiem en naar binnen gekeerd
o Hoofdstraat met zijstraten
Stedelijkheid
De polis
- Gemeenschap gestuurd door gelijkwaardige burgers, in principe evenveel
zeggenschap
Hiervoor heb je de agora
o Overleg: wordt gedaan in de stoa
o Consensusvorming: vindt plaats in het bouleuterion
Duidelijke scheiding tussen kerk en staat (itt. Rom!)
Gelijkheid onder burgers???
«Greek society was nevertheless based on natural inequality
where the magistrates formed a top layer, but women and
slaves formed the bottom layer; for whom the agora was not
accessible. The status of Athenian women was, in fact,
extremely low with women being classified as ‘children’
regardless of their age under Athenian law… being legal
property of men all their lives. However, this was different in
Sparta, where women had status and power and did not have to
dress in disguising garments, like the women in Athens. »
Burgers ?
Alle vrije, niet buitenlandse, mannen…
Gesloten, niet verwelkomende samenleving !
Maakbaarheid van de samenleving
Dus, de Griekse stedenbouw wordt, net zoals de meeste perioden, gekenmerkt
door twee lijnen:
1) een ideologische die te maken heeft met bepaalde visies over
maatschappelijke evoluties
2) Een pragmatische of praktische lijn (eigendomsrechten, hygiëne, etc).
, Bij de Grieken was deze tweede lijn zeker aanwezig, al werd die toch vaak aan
ideeën opgehangen: bijvoorbeeld verbinden van een gezonde geest aan gezond
lichaam, en dus hygiënische leefomgeving. Zo werden wetenschappelijke
inzichten onmiddellijk in verband gebracht met maatschappelijke. Verband
tussen lichaam en geest, tussen natuur en cultuur. (dat doen we vandaag terug:
Opkrikken natuur wordt terug gerelateerd aan een opkrikken van de
samenleving)
Stedelijk systeem
Was er niet echt…
Alle steden waren stadstaten en stonden niet echt veel in contact
Gericht op zee en zichzelf
Redenen
1) Geografische reden: fysieke barrières
2) Economische reden: moeilijk transport van goederen (afstanden
gelimiteerd door bergachtige streken en nog onzekere zeevaart)
3) Culturele reden: Grieks karakter
Autochtonie (Stuart Elden)
o Kleine territoriale units op zichzelf gericht
o Zeer inclusief, maar naar buiten toe xenofoob zijn
o Link tussen land (geboortegrond) en bevolking
Romeinen
Etruskische invloed
- commercieel, technologisch ingesteld! (itt. GR)
- Andere intenties: handel, technologie, commercie, traditie, landbouw en
grondbezit!
- Duidelijk hiërarchisch politiek systeem!
- Sterk vernetwerkt (itt. GR)
Doordat de Etrusken kopke ondergaan, kunnen de Romeinen dit vacuüm
opvullen. Peace
De stad
De geplande stad, omschreven door Vitruvius
Principes
Groma
- Rechte lijnen, haakse hoeken (//heden: kadaster)
Landmeetkunde = beste technologische instrument voor stedenplanning
Stedelijkheid
Burgerschap gelinkt aan erfgenamen en politieke status (itt. GR, gelinkt aan stad)
- Sterke heersende klasse: senaat
- Volk nauwelijks politieke macht
