Week 1. Romeins recht (500 v.Chr. – 534 n.Chr.)
Globale tijdslijn
- De stad Rome werd gesticht in 7e eeuw v.Chr.
- Koningstijd 750 – 509 v.Chr.: geregeerd door monarchen (heersers met
hoogste macht)
- Republiek 509 v.Chr. – 27 v.Chr.: Rome werd omgezet in een republiek
o Een senaat (vergadering van oude mannen) stelden jaarlijkse twee
openbare magistraten (consuls) aan om de gemeenschap te
besturen.
- Keizertijd 27 v.Chr. senaat riep Augustus tot keizer
o Rome breidde zijn macht uit, eerst over Italiaanse schiereiland,
daarna over Middellandse Zeegebied en delen van Europa
- Splitsing WRR en ORR in 285 n.Chr. werd het rijk verdeeld.
- Val van het West-Romeinse Rijk in 476 n.Chr. vielen Germaanse
troepen de stad binnen, waardoor de keizer moest aftreden.
- Het oostelijke deel overleefde, met hoofdstad Constantinopel, tot de
verovering door de Ottomaanse stammen in 1453. Het Oost-Romeinse
Rijk bleef bestaan tot 1453.
- Rome heeft een blijvende erfenis nagelaten: de invloed van de
ontwikkeling van het recht
- Het Romeinse recht, vooral in 300 v.Chr. en 300 n.Chr. bevatten de
belangrijkste elementen die wij tegenwoordig associëren met het recht
zoals beoefend in de Europese geschiedenis.
Oude rechtbanken en goddelijk oordeel (800 – 400 v.Chr.)
- Het Romeinse recht begon als een systeem om conflicten op te lossen
tussen individuelen:
o Koningstijd: gericht op verantwoordelijkheid van de samenleving
om orde te waarborgen > werd gedaan door mechanismen te
bieden die ervoor zorgden dat degene die het niet eens waren, in
plaats van geweld te gebruiken, verhaal konden halen bij de
rechtbanken.
o Gebruik van rechtbanken was optioneel en vereiste instemming van
eisers en gedaagden.
- Later verkregen rechtbanken extra bevoegdheden die hen soms in staat
stelden om partijen te dwingen voor hen te verschijnen om uitspraken te
kunnen doen.
o Dit opkomende systeem heet het ius civile (gemeenschapsrecht)
o Zowel juridische vragen als conflicten konden worden voorgelegd
aan een college van patriciërs die ook priesters waren
(pontifices).
o De pontifices volgden ongeschreven recht/mondelinge tradities
(mos), die zowel religieus als seculier van aard waren.
, o De pontifices, als hoogste juridische interpretatoren, bewaakten hun
kennis nauwkeurig en gaven deze generatie op generatie door.
o In deze periode was de wet strikt en formeel > gesloten lijst van
rechtsvorderingen (legis actiones) die eisers konden inroepen.
De lijst was zo gesloten dat het kiezen van een verkeerde
rechtsvordering ook kon leiden tot beëindiging van de
procedure
o Het inroepen van een rechtsmiddel vereiste het afleggen van een
ceremonieel eed, het uitspreken van bepaalde woorden en het
uitvoeren van bepaalde handelingen
o Religieus van oorsprong, moest dit ritueel nauwkeurig worden
gevolgd, aangezien het verkeerd uitspreken van woorden of het
verkeerd uitvoeren van handelingen tot afwijzing kon leiden.
- De oudste geschreven bron die we uit deze periode hebben is een
regelsysteem uit 500 v.Chr.: de Wet der Twaalf Tafelen.
o Deze gingen vooral over basisnormen van het
gemeenschapsleven, waaronder familierecht, vermogensbeheer,
contracten, onrechtmatige daad, diefstal, etc.
o Casuïstisch, gedeeltelijk en onvolledig werd deze Wet der Twaalf
Tafelen toch beschouwd als fundamenteel genoeg voor het
Romeinse recht.
o De publicatie van de Wet der Twaalf Tafelen vormde een belangrijk
keerpunt:
Een geheime wet, die collectief door de pontifices werd
gedeeld, werd openbaar gemaakt
Het markeerde een verschijning van lex; wetten op
geschrift, die onderscheiden kan worden van de religieuze
orde; secularisering
- Rond 300 v.Chr. begonnen seculiere functionarissen de plaats van de
pontifices in te nemen.
De opkomst van civiele rechtszaken (367 v.Chr.)
- Vanaf 367 v.Chr. werden jaarlijks speciale functionarissen (de
praetoren), benoemd om toezicht te houden op de afwikkeling van
conflicten
- Later ontstond de verdeling van rechtspraak in twee delen:
1. In iure: praetoren beslissen over de ontvankelijkheid van de zaak, over
het rechtsmiddel dat ingezet wordt, het identificeren van het vraagstuk
2. Apud iudicem: de rechter (iudex) stelt feiten van de zaak vast,
beoordeelt bewijs en past het rechtsmiddel toe die de praetor in de
vorige fase had vastgesteld.
- De tweedeling van rechtspraak (1), het vaststellen van de juridische
vraag en (2), het toepassen op concrete omstandigheden > essentieel
voor de ontwikkeling van het recht.
- Introductie van nieuwe rechtsgronden in 300-201 v.Chr.: praetoren
waren niet langer gedwongen de oude rechtsgronden en de religieuze
rituelen (die het werk van de priesters domineerden) te volgen.
, o Zij waren nu vrij om nieuwe oplossingen te creëren > formulas >
bestonden uit korte uitspraken die het juridische probleem
categoriseerden
o Praetoren stelden deze op nadat zij de vorderingen van de partijen
hadden gehoord en begrepen wat zij wilden bereiken
Groeiende lijst met formules
In het begin van het formule-systeem waren de formules erg afgestemd op
specifieke omstandigheden van elke zaak.
- Later begonnen praetoren meer gestandaardiseerde formules op te stellen,
zonder details van een zaak > abstracte formules > toepasbaar op
meerdere zaken
- Praetoren begonnen lijsten met formules te publiceren in het Forum
Romanum
- Praetoren namen ook formules van hun voorgangers over > leidde tot
officiële codificatie onder keizer Hadrianus in de 2 e eeuw > einde aan
flexibiliteit voor praetoren om nieuwe formules te introduceren
- Tot die tijd hadden praetoren dus de vrijheid om nieuwe formules te
creëren en oude te verwerpen > actief bijdragen aan de ontwikkeling
van het recht.
- Deze invloedrijke praetoren leidden tot een nieuwe bron van recht: ius
honorarium (het recht dat zij uitoefenden tijdens hun ambtsperiode
(honos).
- Het ius honorarium was hield zich vooral bezig met wat burgers konden
doen als hun iets was misdaan (conflictoplossing). Het was praktisch en
casuïstisch.
- Hoewel ius civile dat al bestond ook conflicten oploste, was het erg
technisch, gebaseerd op oude wetten en rituelen, en niet aan te passen
per casus
De opkomst van nieuwe procedures (300 v.Chr.)
Met de tijd kwamen er nieuwe juridische procedures in het Romeinse recht; de
cognitio.
- Cognitio betekent letterlijk onderzoek: voorbereidende zitting en
verzamelen van bewijs werd in handen gegeven van een door de keizer
benoemde en betaalde rechter
- Deze procedure begon tijdens het bewind van Augustus (27 v.Chr.).
- Uiteindelijk werd de cognitio steeds breder toegepast > verving het
eerdere systeem van de praetoren.
- Vanaf de 3e eeuw werd de cognitio de norm. Nieuwe functionarissen traden
op als rechters.
- Zaken werden nu afgehandeld door benoemde rechters die zowel het
onderzoek uitvoerden als de uiteindelijke uitspraak deden.
De bijdrage van juristen (100 v.Chr. – 200 n.Chr.)
In de late 3e eeuw begon een groep juristen (jurisprudentes), de praetoren bij
te staan met hun advies (vaak senatoren of consuls).
, - Deze juristen bekleden geen officiële functies, maar zij hadden wel
grote invloed op het Romeinse recht.
- Ze vormden de kern van een juridische kennisbasis door casuïstische
oplossingen van individuele zaken te vergelijken en te interpreteren.
- Ze ontwikkelden juridische termen, formuleerden beginselen, creëerden
beginselen.
- Innovatie bijdrage: het gebruik van vermoedens (praesumptio iuris).
Rechters konden aannames doen zonder dat er bewijs voor nodig was,
tenzij tegendeel bewezen werd.
- Gaius was zo’n invloedrijke jurist: hij schreef een handboek (de
Instituten) om de basis van het recht te introduceren. Hij verdeelde het
Romeinse recht in drie delen:
o Het personenrecht, het zakenrecht en het procesrecht
o Dit boek werd later een belangrijk modelvoorbeeld
- Keizers wilden controle over de juristen en deed dit door met hen samen te
werken > juristen gaven nu antwoord als lid van keizerlijke bureaucratie >
uitspraken van juristen waren nu wel bindend, omdat ze werden
beschouwd als bevelen van de keizer.
Ius gentium; volkerenrecht (242 v.Chr.)
Gemeenschappen waren afhankelijk van overeenstemming tussen de leden om
samen te leven onder dezelfde normatieve orde.
- Het Romeinse recht (ius civile) werd daarom uitsluitend toegepast op
burgers van Rome.
- Buitenlanders hadden geen recht op het Romeinse recht. Zij moesten hun
eigen gemeenschapsrecht gebruiken.
- Als individuen van verschillende gemeenschappen met elkaar in contact
kwamen > ius gentium en niet ius civile
- Het ontstaan van ius gentium was gebaseerd op de veronderstelling dat
er bepaalde normen gemeenschappelijk waren voor iedereen.
o Ius civile zijn dus regels die specifiek zijn voor gemeenschappen:
Bestaande uit: (1) wet, (2) adviezen van senaat, (3) edict van
praetor, (4) juristengeschriften, (5) keizerlijk recht
o Ius gentium zijn regels die gemeenschappelijk zijn voor iedereen
Universeel systeem, geschikt voor elke persoon van elke
afkomst
Verankerd in de menselijke ervaring, werd dus gezegd dat ius
gentium de menselijke rede en de natuur van dingen
vertegenwoordigde
Romeinen beschouwden het soms ook wel als een natuurlijke
wet (ius naturale): zo redelijk en overtuigend, dat het
natuurlijk is ontstaan
Uitbreiding van het Romeinse recht
Het Romeinse recht van een bepaalde gemeenschap, was dus verbonden aan het
burgerschap.
Globale tijdslijn
- De stad Rome werd gesticht in 7e eeuw v.Chr.
- Koningstijd 750 – 509 v.Chr.: geregeerd door monarchen (heersers met
hoogste macht)
- Republiek 509 v.Chr. – 27 v.Chr.: Rome werd omgezet in een republiek
o Een senaat (vergadering van oude mannen) stelden jaarlijkse twee
openbare magistraten (consuls) aan om de gemeenschap te
besturen.
- Keizertijd 27 v.Chr. senaat riep Augustus tot keizer
o Rome breidde zijn macht uit, eerst over Italiaanse schiereiland,
daarna over Middellandse Zeegebied en delen van Europa
- Splitsing WRR en ORR in 285 n.Chr. werd het rijk verdeeld.
- Val van het West-Romeinse Rijk in 476 n.Chr. vielen Germaanse
troepen de stad binnen, waardoor de keizer moest aftreden.
- Het oostelijke deel overleefde, met hoofdstad Constantinopel, tot de
verovering door de Ottomaanse stammen in 1453. Het Oost-Romeinse
Rijk bleef bestaan tot 1453.
- Rome heeft een blijvende erfenis nagelaten: de invloed van de
ontwikkeling van het recht
- Het Romeinse recht, vooral in 300 v.Chr. en 300 n.Chr. bevatten de
belangrijkste elementen die wij tegenwoordig associëren met het recht
zoals beoefend in de Europese geschiedenis.
Oude rechtbanken en goddelijk oordeel (800 – 400 v.Chr.)
- Het Romeinse recht begon als een systeem om conflicten op te lossen
tussen individuelen:
o Koningstijd: gericht op verantwoordelijkheid van de samenleving
om orde te waarborgen > werd gedaan door mechanismen te
bieden die ervoor zorgden dat degene die het niet eens waren, in
plaats van geweld te gebruiken, verhaal konden halen bij de
rechtbanken.
o Gebruik van rechtbanken was optioneel en vereiste instemming van
eisers en gedaagden.
- Later verkregen rechtbanken extra bevoegdheden die hen soms in staat
stelden om partijen te dwingen voor hen te verschijnen om uitspraken te
kunnen doen.
o Dit opkomende systeem heet het ius civile (gemeenschapsrecht)
o Zowel juridische vragen als conflicten konden worden voorgelegd
aan een college van patriciërs die ook priesters waren
(pontifices).
o De pontifices volgden ongeschreven recht/mondelinge tradities
(mos), die zowel religieus als seculier van aard waren.
, o De pontifices, als hoogste juridische interpretatoren, bewaakten hun
kennis nauwkeurig en gaven deze generatie op generatie door.
o In deze periode was de wet strikt en formeel > gesloten lijst van
rechtsvorderingen (legis actiones) die eisers konden inroepen.
De lijst was zo gesloten dat het kiezen van een verkeerde
rechtsvordering ook kon leiden tot beëindiging van de
procedure
o Het inroepen van een rechtsmiddel vereiste het afleggen van een
ceremonieel eed, het uitspreken van bepaalde woorden en het
uitvoeren van bepaalde handelingen
o Religieus van oorsprong, moest dit ritueel nauwkeurig worden
gevolgd, aangezien het verkeerd uitspreken van woorden of het
verkeerd uitvoeren van handelingen tot afwijzing kon leiden.
- De oudste geschreven bron die we uit deze periode hebben is een
regelsysteem uit 500 v.Chr.: de Wet der Twaalf Tafelen.
o Deze gingen vooral over basisnormen van het
gemeenschapsleven, waaronder familierecht, vermogensbeheer,
contracten, onrechtmatige daad, diefstal, etc.
o Casuïstisch, gedeeltelijk en onvolledig werd deze Wet der Twaalf
Tafelen toch beschouwd als fundamenteel genoeg voor het
Romeinse recht.
o De publicatie van de Wet der Twaalf Tafelen vormde een belangrijk
keerpunt:
Een geheime wet, die collectief door de pontifices werd
gedeeld, werd openbaar gemaakt
Het markeerde een verschijning van lex; wetten op
geschrift, die onderscheiden kan worden van de religieuze
orde; secularisering
- Rond 300 v.Chr. begonnen seculiere functionarissen de plaats van de
pontifices in te nemen.
De opkomst van civiele rechtszaken (367 v.Chr.)
- Vanaf 367 v.Chr. werden jaarlijks speciale functionarissen (de
praetoren), benoemd om toezicht te houden op de afwikkeling van
conflicten
- Later ontstond de verdeling van rechtspraak in twee delen:
1. In iure: praetoren beslissen over de ontvankelijkheid van de zaak, over
het rechtsmiddel dat ingezet wordt, het identificeren van het vraagstuk
2. Apud iudicem: de rechter (iudex) stelt feiten van de zaak vast,
beoordeelt bewijs en past het rechtsmiddel toe die de praetor in de
vorige fase had vastgesteld.
- De tweedeling van rechtspraak (1), het vaststellen van de juridische
vraag en (2), het toepassen op concrete omstandigheden > essentieel
voor de ontwikkeling van het recht.
- Introductie van nieuwe rechtsgronden in 300-201 v.Chr.: praetoren
waren niet langer gedwongen de oude rechtsgronden en de religieuze
rituelen (die het werk van de priesters domineerden) te volgen.
, o Zij waren nu vrij om nieuwe oplossingen te creëren > formulas >
bestonden uit korte uitspraken die het juridische probleem
categoriseerden
o Praetoren stelden deze op nadat zij de vorderingen van de partijen
hadden gehoord en begrepen wat zij wilden bereiken
Groeiende lijst met formules
In het begin van het formule-systeem waren de formules erg afgestemd op
specifieke omstandigheden van elke zaak.
- Later begonnen praetoren meer gestandaardiseerde formules op te stellen,
zonder details van een zaak > abstracte formules > toepasbaar op
meerdere zaken
- Praetoren begonnen lijsten met formules te publiceren in het Forum
Romanum
- Praetoren namen ook formules van hun voorgangers over > leidde tot
officiële codificatie onder keizer Hadrianus in de 2 e eeuw > einde aan
flexibiliteit voor praetoren om nieuwe formules te introduceren
- Tot die tijd hadden praetoren dus de vrijheid om nieuwe formules te
creëren en oude te verwerpen > actief bijdragen aan de ontwikkeling
van het recht.
- Deze invloedrijke praetoren leidden tot een nieuwe bron van recht: ius
honorarium (het recht dat zij uitoefenden tijdens hun ambtsperiode
(honos).
- Het ius honorarium was hield zich vooral bezig met wat burgers konden
doen als hun iets was misdaan (conflictoplossing). Het was praktisch en
casuïstisch.
- Hoewel ius civile dat al bestond ook conflicten oploste, was het erg
technisch, gebaseerd op oude wetten en rituelen, en niet aan te passen
per casus
De opkomst van nieuwe procedures (300 v.Chr.)
Met de tijd kwamen er nieuwe juridische procedures in het Romeinse recht; de
cognitio.
- Cognitio betekent letterlijk onderzoek: voorbereidende zitting en
verzamelen van bewijs werd in handen gegeven van een door de keizer
benoemde en betaalde rechter
- Deze procedure begon tijdens het bewind van Augustus (27 v.Chr.).
- Uiteindelijk werd de cognitio steeds breder toegepast > verving het
eerdere systeem van de praetoren.
- Vanaf de 3e eeuw werd de cognitio de norm. Nieuwe functionarissen traden
op als rechters.
- Zaken werden nu afgehandeld door benoemde rechters die zowel het
onderzoek uitvoerden als de uiteindelijke uitspraak deden.
De bijdrage van juristen (100 v.Chr. – 200 n.Chr.)
In de late 3e eeuw begon een groep juristen (jurisprudentes), de praetoren bij
te staan met hun advies (vaak senatoren of consuls).
, - Deze juristen bekleden geen officiële functies, maar zij hadden wel
grote invloed op het Romeinse recht.
- Ze vormden de kern van een juridische kennisbasis door casuïstische
oplossingen van individuele zaken te vergelijken en te interpreteren.
- Ze ontwikkelden juridische termen, formuleerden beginselen, creëerden
beginselen.
- Innovatie bijdrage: het gebruik van vermoedens (praesumptio iuris).
Rechters konden aannames doen zonder dat er bewijs voor nodig was,
tenzij tegendeel bewezen werd.
- Gaius was zo’n invloedrijke jurist: hij schreef een handboek (de
Instituten) om de basis van het recht te introduceren. Hij verdeelde het
Romeinse recht in drie delen:
o Het personenrecht, het zakenrecht en het procesrecht
o Dit boek werd later een belangrijk modelvoorbeeld
- Keizers wilden controle over de juristen en deed dit door met hen samen te
werken > juristen gaven nu antwoord als lid van keizerlijke bureaucratie >
uitspraken van juristen waren nu wel bindend, omdat ze werden
beschouwd als bevelen van de keizer.
Ius gentium; volkerenrecht (242 v.Chr.)
Gemeenschappen waren afhankelijk van overeenstemming tussen de leden om
samen te leven onder dezelfde normatieve orde.
- Het Romeinse recht (ius civile) werd daarom uitsluitend toegepast op
burgers van Rome.
- Buitenlanders hadden geen recht op het Romeinse recht. Zij moesten hun
eigen gemeenschapsrecht gebruiken.
- Als individuen van verschillende gemeenschappen met elkaar in contact
kwamen > ius gentium en niet ius civile
- Het ontstaan van ius gentium was gebaseerd op de veronderstelling dat
er bepaalde normen gemeenschappelijk waren voor iedereen.
o Ius civile zijn dus regels die specifiek zijn voor gemeenschappen:
Bestaande uit: (1) wet, (2) adviezen van senaat, (3) edict van
praetor, (4) juristengeschriften, (5) keizerlijk recht
o Ius gentium zijn regels die gemeenschappelijk zijn voor iedereen
Universeel systeem, geschikt voor elke persoon van elke
afkomst
Verankerd in de menselijke ervaring, werd dus gezegd dat ius
gentium de menselijke rede en de natuur van dingen
vertegenwoordigde
Romeinen beschouwden het soms ook wel als een natuurlijke
wet (ius naturale): zo redelijk en overtuigend, dat het
natuurlijk is ontstaan
Uitbreiding van het Romeinse recht
Het Romeinse recht van een bepaalde gemeenschap, was dus verbonden aan het
burgerschap.
