Inhoud
Inleiding tot de cursus ................................................................................................. 7
ter inleiding: enkele illustraties ................................................................................ 7
wat begrijpen we onder ‘straf’? ............................................................................... 7
hoe bestuderen we bestraffing in een cursus ‘penologie en penitentiair recht’? ..... 8
1: Waarom straffen? ................................................................................................... 8
inleiding ................................................................................................................... 8
intermezzo .............................................................................................................. 9
Proces Demjanjuk ............................................................................................... 9
Zaak over onverantwoord rijgedrag ..................................................................... 9
de klassieke antwoorden......................................................................................... 9
Retributivisme ...................................................................................................... 9
Utilitarisme ......................................................................................................... 10
Verenigingstheorieën .......................................................................................... 11
De kwestie van de relatieve autonomie .............................................................. 11
intermezzo: over het woord ‘allochtoon’ ................................................................ 12
het abolitionistisch antwoord: geen rechtvaardiging .............................................. 12
het herstelrechtelijke antwoord ............................................................................. 15
Retributief-repressief model .............................................................................. 15
Rehabilitatief model ........................................................................................... 16
Reparatief-herstelgericht model......................................................................... 16
tot besluit............................................................................................................... 18
2: Sociologie van de straf – arbeidsmarkt, macht en straf ........................................ 18
inleiding ................................................................................................................. 18
De probleemstelling van de bestraffingssociologie ............................................ 18
Een korte historiek in hoofdlijnen + waar gaan we naartoe? ............................. 20
Waarom bijzondere aandacht voor het werk van David Garland? ..................... 21
het marxistische perspectief: arbeidsmarkt, ideologie, repressie en straf ............. 21
De marxistische analyse van de maatschappij .................................................. 21
Georg Rusche: arbeidsmarkt en straf ................................................................ 21
Toepassing: less eligibility, normalisering en de Belgische basiswet
gevangeniswezen en rechtspositie … ............................................................... 23
1
, twee recente illustraties: opgesmukte wekloosheidsstatistieken en de ‘gekaapte’
verkiezingsoverwinning van Bush Jr. .................................................................... 23
het foucaultiaanse machtsperspectief ................................................................... 24
2: Sociologie van de straf – solidariteit, civilisatie en straf ........................................ 25
Het revisionisme onder vuur ................................................................................. 25
Het durkheimiaanse perspectief ............................................................................ 26
Arbeidsdeling, solidariteit en straf ...................................................................... 26
Twee wetten over de evolutie van de straf ........................................................ 27
Toepassing: de stille mars, een Durkheimiaans fenomeen? .............................. 27
Het eliasiaanse perspectief ................................................................................... 28
De civilisatietheorie van Norbert Elias ............................................................... 28
Toepassing: hoe de gevangenis ‘uit het zicht’ verdwijnt..................................... 28
Het werk van Pieter Spierenburg ....................................................................... 28
Herman Franke over eenzame opsluiting .......................................................... 29
Toepassing: Johny Cash, San Quentin en de emancipatie van gevangenen .... 29
de multidimensionele bestraffingssociologie van david garland ............................ 30
2: Sociologie van de straf – bestraffing in de controlecultuur.................................... 30
Inleiding: aanloop naar de controlecultuur ............................................................ 30
De controlecultuur: opbouw van de studie ............................................................ 31
De controlecultuur na 9/11 .................................................................................... 36
Het debat over de controlecultuur ......................................................................... 36
Vergelijkende criminologie ................................................................................. 36
Amerikaans exceptionalisme ............................................................................. 37
2: Sociologie van de straf – casus: het NAS-rapport over opsluiting in de
Verenigde Staten ...................................................................................................... 38
inleiding: opsluiting ter discussie ........................................................................... 38
Het nas-rapport ..................................................................................................... 38
3: Lijf- en doodstraf ................................................................................................... 39
Inleiding: het menselijke lichaam als object van straf ............................................ 39
lijfstraf (i): de bestraffing van zelfmoord in België .................................................. 40
lijfstraf (ii): de kaakstraf in België .......................................................................... 40
De doodstraf ......................................................................................................... 41
De doodstraf in België: ontwikkeling en afschaffing........................................... 41
De doodstraf wereldwijd: situatie anno 2024 ..................................................... 44
2
, De afschaffing van de doodstraf wereldwijd: de nieuwe dynamiek .................... 45
4: De vrijheidsberovende straf – historiek van het gevangeniswezen
(ca. 1550-1939) ........................................................................................................ 46
enkele beschouwingen bij een middeleeuwse gevangenis ................................... 46
de plaats van de vrijheidsberoving in de ontwikkeling van het sanctieparket ........ 46
Inleiding ............................................................................................................. 46
Het tuchthuis als voorloper van de moderne gevangenis .................................. 46
De prioritaire plaats van de vrijheidsberoving als straf vanaf de 19 e eeuw ........ 47
het ontstaan en de uitbouw van een cellulair gevangenissysteem ........................ 47
De toestand in 1830 .......................................................................................... 47
De realisatie van een moreel-educatief project ................................................. 48
De duurzaamheid van Ducpétiaux’s nalatenschap ............................................ 49
het penitentiair-antropologisch hervormingsoffensief tijdens het interbellum ........ 49
Uitgangspunten ................................................................................................. 49
De oprichting van de penitentiair Antropologische Dienst en de uitbreiding van
de antropologische laboratoria (1920-1922) ...................................................... 50
De penitentiaire antropologie in conflict met de ‘penitentiaire gedachte en actie’
(1920-1929) ....................................................................................................... 50
De verdere evolutie tot eind 1939 ...................................................................... 51
4: De vrijheidsberovende straf: het recente strafbeleid en de vrijheidsberovende straf
................................................................................................................................. 51
inleiding ................................................................................................................. 51
doorbraak van het gemeenschapsregime en verdere liberalisering van het
inwendige gevangenisregime ................................................................................ 52
toenemende aandacht voor de problematiek van de slachtoffers ......................... 52
Enkele evoluties met betrekking tot aspecten van de externe rechtspositie van
veroordeelden tot een vrijheidsstraf ...................................................................... 53
De overbevolking en zijn relatie tot het invrijheidstellingsbeleid ............................ 54
De verdere ontwikkeling van de criminele antropologie en de communautarisering
van de strafuitvoering ............................................................................................ 54
Toenemende aandacht voor de rechtspositie van gedetineerden en formeel-
wettelijke verankering van ‘rechten van gedetineerden’ ........................................ 55
4: De vrijheidsberovende straf – gevangenispopulatie- en organisatie ..................... 55
Databronnen ......................................................................................................... 56
Organisatie / penitentiaire structuur ...................................................................... 56
3
, Wet van 23 maart 2019 ......................................................................................... 56
gevangenispopulatie ............................................................................................. 57
België in Europees vergelijkend perspectief ...................................................... 57
Evolutie van de Belgische gevangenispopulatie ................................................ 57
Zelfmoorden en andere overlijdens ................................................................... 57
Ontsnappingen .................................................................................................. 57
4: De vrijheidsberovende straf – detentiebeleving en gevangenissociologie ............ 58
inleiding ................................................................................................................. 58
gresham Sykes, society of captives ...................................................................... 58
Erving Goffman over totale instituties.................................................................... 59
Deprivatie of imortatie? ......................................................................................... 60
aanpassing en socialisatie .................................................................................... 60
digitalisering in detentie......................................................................................... 61
4: De vrijheidsberovende straf – interne rechtspositie van gedetineerden ............... 62
Inleiding: de hond van Oost-Berlijn ....................................................................... 62
De interne rechtspositie van gedetineerden: achtergrond en ontwikkeling ........... 62
Van inherente beperkingen… ............................................................................ 62
… naar gelegitimeerde beperkingen.................................................................. 63
Detentierecht als autonoom recht ...................................................................... 63
Ontwikkelingen in België in vogelvlucht ............................................................. 64
Fundamentele basisbeginselen ......................................................................... 65
basiswet gevangeniswezen en rechtspositie van gedetineerden .......................... 66
Bespreking van de wet ...................................................................................... 66
Gevangenissen.................................................................................................. 67
Detentieplanning................................................................................................ 68
Levensvoorwaarden in de gevangenis .............................................................. 68
Orde, veiligheid en gebruik van dwang.............................................................. 68
Tuchtregime ....................................................................................................... 69
Afhandeling van klachten en bezwaar tegen plaatsing en overplaatsing........... 70
4: De vrijheidsberovende straf – Externe rechtspositie van gedetineerden .............. 71
De oprichting van strafuitvoeringsrechtbanken ..................................................... 71
De situatie voor 1888......................................................................................... 71
De wet Lejeune van 31 mei 1888 ...................................................................... 71
4
, Jaren ’90 van twintigste eeuw: hervorming wordt op gang getrapt .................... 72
Tussenstap: Commissie van voorwaardelijke invrijheidstelling .......................... 73
Naar strafuitvoeringsrechtbanken ...................................................................... 73
De strafuitvoeringsrechtbanken: werking en organisatie ....................................... 74
Rol van rechterlijke en uitvoerende macht ......................................................... 74
Beslissingsbevoegdheid minister van Justitie .................................................... 75
Beslissingsbevoegdheid van strafuitvoeringsrechtbanken ................................ 76
Beslissingsbevoegdheid alleenzetelende strafuitvoeringsrechter ...................... 77
Organisatie ........................................................................................................ 78
Onderzoek naar herroeping ............................................................................... 78
De terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank .................................. 80
4: de vrijheidsberovende straf – documentaire ......................................................... 81
uitvoering van straffen ........................................................................................... 81
detentiecondities ................................................................................................... 81
invulling van de straf ............................................................................................. 81
beleid .................................................................................................................... 82
5: forensisch welzijnswerk ........................................................................................ 82
inleiding ................................................................................................................. 82
Zogenaamde ‘beleidsontdubbeling’....................................................................... 83
Decreet van 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening
aan gedetineerden ................................................................................................ 83
Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: Strategisch plan 2025-2030 ........... 83
6: Gemeenschapsstraffen......................................................................................... 83
inleiding ................................................................................................................. 83
de lokroep van de gemeenschap .......................................................................... 84
gemeenschapsstraffen: on(der)belicht in de penologie? ....................................... 85
eerste en tweede generatie alternatieven ............................................................. 85
organisatie en uitvoering gemeenschapsstraffen: rol van de Justitiehuizen.......... 86
probatie, uitstel en opschorting ............................................................................. 86
autonome probatie ................................................................................................ 86
werkstraf ............................................................................................................... 86
elektronisch toezicht.............................................................................................. 87
Elektronisch toezicht in België: korte historiek ................................................... 87
5
, Regelgeving elektronisch toezicht ..................................................................... 89
Gastcollege - detentie-ervaringen: gender en kwetsbaarheid................................... 90
Detentiepijnen ....................................................................................................... 90
Weten is weten? ................................................................................................ 90
onderzoeksontwikkelingen ................................................................................ 91
intersectionaliteit en detentie-ervaringen ........................................................... 91
gender en gevangenissen ..................................................................................... 92
profielen van gedetineerde vrouwen.................................................................. 93
gedetineerde LGTBQ+ personen .......................................................................... 94
Ervaringen van gedetineerde LGTBQ+ personen ............................................. 94
Genderdiversiteit ............................................................................................... 95
Kwetsbaarheid ................................................................................................... 95
gedetineerde vrouwen in Belgische gevangenissen ............................................. 95
Gastcollege – slachtofferschap in detentie ............................................................... 98
wat is slachtooferschap (in detentie)? ................................................................... 98
Slachtofferschap ................................................................................................ 98
Slachtofferschap achter tralies .......................................................................... 98
Gastcollege – recidive .............................................................................................100
deel 1: recidive .....................................................................................................100
Definitie ............................................................................................................100
Epistemologie ...................................................................................................101
Waarom onderzoek naar recidive .....................................................................101
deel 2: criminele carrières ....................................................................................102
deel 3: effectonderzoek ........................................................................................103
6
, Inleiding tot de cursus
TER INLEIDING: ENKELE ILLUSTRATIES
Cijfers die uitdrukken hoeveel gedetineerden per 100 000 inwoners er opgesloten
worden in bepaalde landen = detentieratio’s
709
400-630
Interessant want zo kan je landen met elkaar vergelijken op een 300-400
zinvolle manier 150-300
- 709 is VS koploper in de wereld (of toch Westen want geen 138
cijfers over bv China) 131
o Ook Rusland en Oostblok landen bevinden zich daar 102
70-90
- 35 is Ijsland 50-70
o Ook België bevindt zich eerder laag 35
- 138 staat apart gaat over Engeland (Wales) dus wou aandacht daarop
leggen als Londenaar
Waarom is er zo een groot verschil? Sociologie van de straf
Gevangenissen in 19e eeuw en nu zijn verschillend:
- Andere architectuur
- Andere ligging: vroeger in het centrum; nu erbuiten (zou volgens Pret
civilisering helpen als het buiten het zichtveld is)
Vroeger werden er vaak andere straffen gebruikt:
- Vaak doodstraffen die iets zeggen over het misdrijf dat je hebt begaan =
spiegelende straffen
- In Amerika vaak shame sanctions doelbewust stigmatiserend
o Laatste ‘tenpronkstelling’ bij ons was in 1851
- Zelfs dieren werden gestraft vroeger
! als er een gevoelig iets gebeurd dan springt de politiek erop en past ze de wet aan
= steekvlampolitiek
WAT BEGRIJPEN WE ONDER ‘STRAF’?
Straffen is een aloude en dagelijkse praktijk: er zijn parallellen tussen de
strafrechtelijke context en daarbuiten
- Het subsidiariteitsbeginsel speelt steeds meer: je moet spaarzaam zijn met
straffen < Beccaria
MAAR er zijn ook verschillen: wettelijk apparaat, dwang, bureaucratisch …
Definitie van ‘straf’:
7
,Verschillende visies op wat een straf is kijken naar de kenmerken van Walker:
- Er wordt iets toegebracht aan een persoon waarvan verondersteld wordt dat
het onaangenaam is
o ‘iets’ verwijst naar leed
- Toebrengen van straf is intentioneel en gebeurt om een reden
- Diegene die straf oplegt heeft het recht
- Straf wordt opgelegd ter gelegenheid van iets (daad, omissie, overtreding …)
- Diegene die straf krijgt heeft inbreuk vrijwillig gepleegd
o Internering is een maatregel ipv straf
- Reden om te straffen moet rechtvaardig zijn
- De bestraffingsact wordt als straf beschouwd door de bestraffer
o Vooral beleving van samenleving is belangrijk, niet die van de persoon
die gestraft wordt
HOE BESTUDEREN WE BESTRAFFING IN EEN CURSUS ‘PENOLOGIE EN
PENITENTIAIR RECHT’?
Penologie = deeltak criminologie die zich bezighoudt met straffen is doorheen de
tijd geëvolueerd
- Vroeger had het een slechte naam
Definitie penologie:
2 definities die het domein weergeven:
- Sociaal-wetenschappelijke bestudering van strafrechtelijke sancties (oplegging
en tenuitvoerlegging)
o Wat houden ze in
o Welke ideeën liggen aan de grondslag
o Zijn ze effectief
- Bestudering van relatie tussen straf en samenleving straf als sociaal
fenomeen
o Wanneer is een straf rechtvaardig
o Werkt een straf
o Welke functies vervult de straf
1: Waarom straffen?
INLEIDING
Er zijn globaal 2 benaderingstheorieën over straf:
8
, - Filosofische hoek: een normatieve / abstracte benadering kijken naar
rechtvaardiging of legitimatie van de straf
- Penologisch onderzoek: gericht op toepassing en werking kijken naar
functie of doelstelling van de straf
Rechtvaardigingsvraagstuk is heel belangrijk want:
1. Essentie van een straf is om gelegitimeerd leed toe te voegen is een vorm
van ‘statelijk geweld’ en pijn doen
2. Straffen is een dure en belangrijke maatschappelijke investering
Straffen zijn dus problematisch dus er is een ‘goede reden’ nodig om te
straffen
INTERMEZZO
Proces Demjanjuk
Voormalige nazi krijgt 5 jaar cel voor medeplichtigheid aan moord
Voornaamste reden van deze straf is vergelding verdiende straf willen
opleggen (dus niet zozeer nuttig doel)
= retributisme (kijkt naar het verleden)
Zaak over onverantwoord rijgedrag
Chauffeur met onverantwoord rijgedrag moet van rechter een boek lezen of krijgt een
rijverbod
Straf is toekomstgericht gedragsbeïnvloeding staat centraal
= utilitarisme (kijkt naar de toekomst)
DE KLASSIEKE ANTWOORDEN
Retributivisme
= absolute benadering
< Immanuel Kant (1724-1804)
Gericht op het verleden: rechtvaardiging ligt in vergelding voor wat de dader heeft
gedaan
De straf beoogt vooral het herstel van de rechtsorde: Persoon die gestraft wordt had
zichzelf iets toegeëigend, dus moet daarvoor een retributie betalen vereffening
van schuld; evenwicht herstellen
- Straf moet in verhouding zijn “oog om oog, tand om tand”
- Ideale doel van de straf is het betalen van de schuld
werkelijke doel is algemene en morele afschrikking (< Kant)
- Kants criterium voor metafysische vergelding is het categorisch imperatief
9
, = eigen gedrag laten leiden door regels die men tot wet wilt verheffen (een
soort morele plicht die je voelt om te gehoorzamen aan de wet)
empirische vergelding (< Denkers): feitelijke onrust bedaren
Je moet altijd straffen, ook al heeft het in de toekomst geen zin meer is
onbegonnen werk om elk misdrijf te bestraffen
- In praktijk is dit niet haalbaar + wordt er ook vaak naar context gekeken
Een moderne variant = just desert (verdiende straf)
- Wilt het sociaal evenwicht herstellen
o Straf heeft bepaald karakter onbepaald karakter zou leiden tot
willekeur
o Sociale rechtvaardigheid = gelijke behandeling van elk individu en dus
rechtvaardige verdeling van voor- en nadelen voordelen van dader
wegnemen
Is kritiek op gekomen en later ook erkend door retributivisten zelf
- Wilt afkeuring uitdrukken
- Wilt afschrikken
o Is ondergeschikt in deze benadering
o Wijst op de toekomst
Utilitarisme
= relatieve benadering
< Jeremy Bentham (1748-1832)
Toekomstgericht: rechtvaardiging van een straf moet gelegen zijn in toenemen van
geluk van de samenleving
Gaat uit van hedonistische mensvisie = het ligt in de natuur van de mens om
geluk na te streven
Ook idee algemene preventie centraal: hoe draagt een straf bij aan voorkomen van
criminaliteit en dus meer geluk?
- Leed dat wordt toegevoegd door straf moet prikkel zijn om geen misdrijf te
plegen (dus preventiegedachte die vorm krijgt in afschrikkingsgedachte)
Men denkt verder na over preventie
1. Generale / algemene preventie = gericht op iedereen belangrijkste
o Bv strafbaarstelling van bepaalde gedragingen
2. Individuele preventie = gericht op de individuele pleger
o Neutraliseren = voorkomen dat men nieuwe misdrijven kan plegen
Nadruk op de mogelijkheid
Bv gevangenisstraf, doodstraf
o Reformatie = voorkomen dat men nieuwe misdrijven wil plegen
10
Inleiding tot de cursus ................................................................................................. 7
ter inleiding: enkele illustraties ................................................................................ 7
wat begrijpen we onder ‘straf’? ............................................................................... 7
hoe bestuderen we bestraffing in een cursus ‘penologie en penitentiair recht’? ..... 8
1: Waarom straffen? ................................................................................................... 8
inleiding ................................................................................................................... 8
intermezzo .............................................................................................................. 9
Proces Demjanjuk ............................................................................................... 9
Zaak over onverantwoord rijgedrag ..................................................................... 9
de klassieke antwoorden......................................................................................... 9
Retributivisme ...................................................................................................... 9
Utilitarisme ......................................................................................................... 10
Verenigingstheorieën .......................................................................................... 11
De kwestie van de relatieve autonomie .............................................................. 11
intermezzo: over het woord ‘allochtoon’ ................................................................ 12
het abolitionistisch antwoord: geen rechtvaardiging .............................................. 12
het herstelrechtelijke antwoord ............................................................................. 15
Retributief-repressief model .............................................................................. 15
Rehabilitatief model ........................................................................................... 16
Reparatief-herstelgericht model......................................................................... 16
tot besluit............................................................................................................... 18
2: Sociologie van de straf – arbeidsmarkt, macht en straf ........................................ 18
inleiding ................................................................................................................. 18
De probleemstelling van de bestraffingssociologie ............................................ 18
Een korte historiek in hoofdlijnen + waar gaan we naartoe? ............................. 20
Waarom bijzondere aandacht voor het werk van David Garland? ..................... 21
het marxistische perspectief: arbeidsmarkt, ideologie, repressie en straf ............. 21
De marxistische analyse van de maatschappij .................................................. 21
Georg Rusche: arbeidsmarkt en straf ................................................................ 21
Toepassing: less eligibility, normalisering en de Belgische basiswet
gevangeniswezen en rechtspositie … ............................................................... 23
1
, twee recente illustraties: opgesmukte wekloosheidsstatistieken en de ‘gekaapte’
verkiezingsoverwinning van Bush Jr. .................................................................... 23
het foucaultiaanse machtsperspectief ................................................................... 24
2: Sociologie van de straf – solidariteit, civilisatie en straf ........................................ 25
Het revisionisme onder vuur ................................................................................. 25
Het durkheimiaanse perspectief ............................................................................ 26
Arbeidsdeling, solidariteit en straf ...................................................................... 26
Twee wetten over de evolutie van de straf ........................................................ 27
Toepassing: de stille mars, een Durkheimiaans fenomeen? .............................. 27
Het eliasiaanse perspectief ................................................................................... 28
De civilisatietheorie van Norbert Elias ............................................................... 28
Toepassing: hoe de gevangenis ‘uit het zicht’ verdwijnt..................................... 28
Het werk van Pieter Spierenburg ....................................................................... 28
Herman Franke over eenzame opsluiting .......................................................... 29
Toepassing: Johny Cash, San Quentin en de emancipatie van gevangenen .... 29
de multidimensionele bestraffingssociologie van david garland ............................ 30
2: Sociologie van de straf – bestraffing in de controlecultuur.................................... 30
Inleiding: aanloop naar de controlecultuur ............................................................ 30
De controlecultuur: opbouw van de studie ............................................................ 31
De controlecultuur na 9/11 .................................................................................... 36
Het debat over de controlecultuur ......................................................................... 36
Vergelijkende criminologie ................................................................................. 36
Amerikaans exceptionalisme ............................................................................. 37
2: Sociologie van de straf – casus: het NAS-rapport over opsluiting in de
Verenigde Staten ...................................................................................................... 38
inleiding: opsluiting ter discussie ........................................................................... 38
Het nas-rapport ..................................................................................................... 38
3: Lijf- en doodstraf ................................................................................................... 39
Inleiding: het menselijke lichaam als object van straf ............................................ 39
lijfstraf (i): de bestraffing van zelfmoord in België .................................................. 40
lijfstraf (ii): de kaakstraf in België .......................................................................... 40
De doodstraf ......................................................................................................... 41
De doodstraf in België: ontwikkeling en afschaffing........................................... 41
De doodstraf wereldwijd: situatie anno 2024 ..................................................... 44
2
, De afschaffing van de doodstraf wereldwijd: de nieuwe dynamiek .................... 45
4: De vrijheidsberovende straf – historiek van het gevangeniswezen
(ca. 1550-1939) ........................................................................................................ 46
enkele beschouwingen bij een middeleeuwse gevangenis ................................... 46
de plaats van de vrijheidsberoving in de ontwikkeling van het sanctieparket ........ 46
Inleiding ............................................................................................................. 46
Het tuchthuis als voorloper van de moderne gevangenis .................................. 46
De prioritaire plaats van de vrijheidsberoving als straf vanaf de 19 e eeuw ........ 47
het ontstaan en de uitbouw van een cellulair gevangenissysteem ........................ 47
De toestand in 1830 .......................................................................................... 47
De realisatie van een moreel-educatief project ................................................. 48
De duurzaamheid van Ducpétiaux’s nalatenschap ............................................ 49
het penitentiair-antropologisch hervormingsoffensief tijdens het interbellum ........ 49
Uitgangspunten ................................................................................................. 49
De oprichting van de penitentiair Antropologische Dienst en de uitbreiding van
de antropologische laboratoria (1920-1922) ...................................................... 50
De penitentiaire antropologie in conflict met de ‘penitentiaire gedachte en actie’
(1920-1929) ....................................................................................................... 50
De verdere evolutie tot eind 1939 ...................................................................... 51
4: De vrijheidsberovende straf: het recente strafbeleid en de vrijheidsberovende straf
................................................................................................................................. 51
inleiding ................................................................................................................. 51
doorbraak van het gemeenschapsregime en verdere liberalisering van het
inwendige gevangenisregime ................................................................................ 52
toenemende aandacht voor de problematiek van de slachtoffers ......................... 52
Enkele evoluties met betrekking tot aspecten van de externe rechtspositie van
veroordeelden tot een vrijheidsstraf ...................................................................... 53
De overbevolking en zijn relatie tot het invrijheidstellingsbeleid ............................ 54
De verdere ontwikkeling van de criminele antropologie en de communautarisering
van de strafuitvoering ............................................................................................ 54
Toenemende aandacht voor de rechtspositie van gedetineerden en formeel-
wettelijke verankering van ‘rechten van gedetineerden’ ........................................ 55
4: De vrijheidsberovende straf – gevangenispopulatie- en organisatie ..................... 55
Databronnen ......................................................................................................... 56
Organisatie / penitentiaire structuur ...................................................................... 56
3
, Wet van 23 maart 2019 ......................................................................................... 56
gevangenispopulatie ............................................................................................. 57
België in Europees vergelijkend perspectief ...................................................... 57
Evolutie van de Belgische gevangenispopulatie ................................................ 57
Zelfmoorden en andere overlijdens ................................................................... 57
Ontsnappingen .................................................................................................. 57
4: De vrijheidsberovende straf – detentiebeleving en gevangenissociologie ............ 58
inleiding ................................................................................................................. 58
gresham Sykes, society of captives ...................................................................... 58
Erving Goffman over totale instituties.................................................................... 59
Deprivatie of imortatie? ......................................................................................... 60
aanpassing en socialisatie .................................................................................... 60
digitalisering in detentie......................................................................................... 61
4: De vrijheidsberovende straf – interne rechtspositie van gedetineerden ............... 62
Inleiding: de hond van Oost-Berlijn ....................................................................... 62
De interne rechtspositie van gedetineerden: achtergrond en ontwikkeling ........... 62
Van inherente beperkingen… ............................................................................ 62
… naar gelegitimeerde beperkingen.................................................................. 63
Detentierecht als autonoom recht ...................................................................... 63
Ontwikkelingen in België in vogelvlucht ............................................................. 64
Fundamentele basisbeginselen ......................................................................... 65
basiswet gevangeniswezen en rechtspositie van gedetineerden .......................... 66
Bespreking van de wet ...................................................................................... 66
Gevangenissen.................................................................................................. 67
Detentieplanning................................................................................................ 68
Levensvoorwaarden in de gevangenis .............................................................. 68
Orde, veiligheid en gebruik van dwang.............................................................. 68
Tuchtregime ....................................................................................................... 69
Afhandeling van klachten en bezwaar tegen plaatsing en overplaatsing........... 70
4: De vrijheidsberovende straf – Externe rechtspositie van gedetineerden .............. 71
De oprichting van strafuitvoeringsrechtbanken ..................................................... 71
De situatie voor 1888......................................................................................... 71
De wet Lejeune van 31 mei 1888 ...................................................................... 71
4
, Jaren ’90 van twintigste eeuw: hervorming wordt op gang getrapt .................... 72
Tussenstap: Commissie van voorwaardelijke invrijheidstelling .......................... 73
Naar strafuitvoeringsrechtbanken ...................................................................... 73
De strafuitvoeringsrechtbanken: werking en organisatie ....................................... 74
Rol van rechterlijke en uitvoerende macht ......................................................... 74
Beslissingsbevoegdheid minister van Justitie .................................................... 75
Beslissingsbevoegdheid van strafuitvoeringsrechtbanken ................................ 76
Beslissingsbevoegdheid alleenzetelende strafuitvoeringsrechter ...................... 77
Organisatie ........................................................................................................ 78
Onderzoek naar herroeping ............................................................................... 78
De terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank .................................. 80
4: de vrijheidsberovende straf – documentaire ......................................................... 81
uitvoering van straffen ........................................................................................... 81
detentiecondities ................................................................................................... 81
invulling van de straf ............................................................................................. 81
beleid .................................................................................................................... 82
5: forensisch welzijnswerk ........................................................................................ 82
inleiding ................................................................................................................. 82
Zogenaamde ‘beleidsontdubbeling’....................................................................... 83
Decreet van 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening
aan gedetineerden ................................................................................................ 83
Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: Strategisch plan 2025-2030 ........... 83
6: Gemeenschapsstraffen......................................................................................... 83
inleiding ................................................................................................................. 83
de lokroep van de gemeenschap .......................................................................... 84
gemeenschapsstraffen: on(der)belicht in de penologie? ....................................... 85
eerste en tweede generatie alternatieven ............................................................. 85
organisatie en uitvoering gemeenschapsstraffen: rol van de Justitiehuizen.......... 86
probatie, uitstel en opschorting ............................................................................. 86
autonome probatie ................................................................................................ 86
werkstraf ............................................................................................................... 86
elektronisch toezicht.............................................................................................. 87
Elektronisch toezicht in België: korte historiek ................................................... 87
5
, Regelgeving elektronisch toezicht ..................................................................... 89
Gastcollege - detentie-ervaringen: gender en kwetsbaarheid................................... 90
Detentiepijnen ....................................................................................................... 90
Weten is weten? ................................................................................................ 90
onderzoeksontwikkelingen ................................................................................ 91
intersectionaliteit en detentie-ervaringen ........................................................... 91
gender en gevangenissen ..................................................................................... 92
profielen van gedetineerde vrouwen.................................................................. 93
gedetineerde LGTBQ+ personen .......................................................................... 94
Ervaringen van gedetineerde LGTBQ+ personen ............................................. 94
Genderdiversiteit ............................................................................................... 95
Kwetsbaarheid ................................................................................................... 95
gedetineerde vrouwen in Belgische gevangenissen ............................................. 95
Gastcollege – slachtofferschap in detentie ............................................................... 98
wat is slachtooferschap (in detentie)? ................................................................... 98
Slachtofferschap ................................................................................................ 98
Slachtofferschap achter tralies .......................................................................... 98
Gastcollege – recidive .............................................................................................100
deel 1: recidive .....................................................................................................100
Definitie ............................................................................................................100
Epistemologie ...................................................................................................101
Waarom onderzoek naar recidive .....................................................................101
deel 2: criminele carrières ....................................................................................102
deel 3: effectonderzoek ........................................................................................103
6
, Inleiding tot de cursus
TER INLEIDING: ENKELE ILLUSTRATIES
Cijfers die uitdrukken hoeveel gedetineerden per 100 000 inwoners er opgesloten
worden in bepaalde landen = detentieratio’s
709
400-630
Interessant want zo kan je landen met elkaar vergelijken op een 300-400
zinvolle manier 150-300
- 709 is VS koploper in de wereld (of toch Westen want geen 138
cijfers over bv China) 131
o Ook Rusland en Oostblok landen bevinden zich daar 102
70-90
- 35 is Ijsland 50-70
o Ook België bevindt zich eerder laag 35
- 138 staat apart gaat over Engeland (Wales) dus wou aandacht daarop
leggen als Londenaar
Waarom is er zo een groot verschil? Sociologie van de straf
Gevangenissen in 19e eeuw en nu zijn verschillend:
- Andere architectuur
- Andere ligging: vroeger in het centrum; nu erbuiten (zou volgens Pret
civilisering helpen als het buiten het zichtveld is)
Vroeger werden er vaak andere straffen gebruikt:
- Vaak doodstraffen die iets zeggen over het misdrijf dat je hebt begaan =
spiegelende straffen
- In Amerika vaak shame sanctions doelbewust stigmatiserend
o Laatste ‘tenpronkstelling’ bij ons was in 1851
- Zelfs dieren werden gestraft vroeger
! als er een gevoelig iets gebeurd dan springt de politiek erop en past ze de wet aan
= steekvlampolitiek
WAT BEGRIJPEN WE ONDER ‘STRAF’?
Straffen is een aloude en dagelijkse praktijk: er zijn parallellen tussen de
strafrechtelijke context en daarbuiten
- Het subsidiariteitsbeginsel speelt steeds meer: je moet spaarzaam zijn met
straffen < Beccaria
MAAR er zijn ook verschillen: wettelijk apparaat, dwang, bureaucratisch …
Definitie van ‘straf’:
7
,Verschillende visies op wat een straf is kijken naar de kenmerken van Walker:
- Er wordt iets toegebracht aan een persoon waarvan verondersteld wordt dat
het onaangenaam is
o ‘iets’ verwijst naar leed
- Toebrengen van straf is intentioneel en gebeurt om een reden
- Diegene die straf oplegt heeft het recht
- Straf wordt opgelegd ter gelegenheid van iets (daad, omissie, overtreding …)
- Diegene die straf krijgt heeft inbreuk vrijwillig gepleegd
o Internering is een maatregel ipv straf
- Reden om te straffen moet rechtvaardig zijn
- De bestraffingsact wordt als straf beschouwd door de bestraffer
o Vooral beleving van samenleving is belangrijk, niet die van de persoon
die gestraft wordt
HOE BESTUDEREN WE BESTRAFFING IN EEN CURSUS ‘PENOLOGIE EN
PENITENTIAIR RECHT’?
Penologie = deeltak criminologie die zich bezighoudt met straffen is doorheen de
tijd geëvolueerd
- Vroeger had het een slechte naam
Definitie penologie:
2 definities die het domein weergeven:
- Sociaal-wetenschappelijke bestudering van strafrechtelijke sancties (oplegging
en tenuitvoerlegging)
o Wat houden ze in
o Welke ideeën liggen aan de grondslag
o Zijn ze effectief
- Bestudering van relatie tussen straf en samenleving straf als sociaal
fenomeen
o Wanneer is een straf rechtvaardig
o Werkt een straf
o Welke functies vervult de straf
1: Waarom straffen?
INLEIDING
Er zijn globaal 2 benaderingstheorieën over straf:
8
, - Filosofische hoek: een normatieve / abstracte benadering kijken naar
rechtvaardiging of legitimatie van de straf
- Penologisch onderzoek: gericht op toepassing en werking kijken naar
functie of doelstelling van de straf
Rechtvaardigingsvraagstuk is heel belangrijk want:
1. Essentie van een straf is om gelegitimeerd leed toe te voegen is een vorm
van ‘statelijk geweld’ en pijn doen
2. Straffen is een dure en belangrijke maatschappelijke investering
Straffen zijn dus problematisch dus er is een ‘goede reden’ nodig om te
straffen
INTERMEZZO
Proces Demjanjuk
Voormalige nazi krijgt 5 jaar cel voor medeplichtigheid aan moord
Voornaamste reden van deze straf is vergelding verdiende straf willen
opleggen (dus niet zozeer nuttig doel)
= retributisme (kijkt naar het verleden)
Zaak over onverantwoord rijgedrag
Chauffeur met onverantwoord rijgedrag moet van rechter een boek lezen of krijgt een
rijverbod
Straf is toekomstgericht gedragsbeïnvloeding staat centraal
= utilitarisme (kijkt naar de toekomst)
DE KLASSIEKE ANTWOORDEN
Retributivisme
= absolute benadering
< Immanuel Kant (1724-1804)
Gericht op het verleden: rechtvaardiging ligt in vergelding voor wat de dader heeft
gedaan
De straf beoogt vooral het herstel van de rechtsorde: Persoon die gestraft wordt had
zichzelf iets toegeëigend, dus moet daarvoor een retributie betalen vereffening
van schuld; evenwicht herstellen
- Straf moet in verhouding zijn “oog om oog, tand om tand”
- Ideale doel van de straf is het betalen van de schuld
werkelijke doel is algemene en morele afschrikking (< Kant)
- Kants criterium voor metafysische vergelding is het categorisch imperatief
9
, = eigen gedrag laten leiden door regels die men tot wet wilt verheffen (een
soort morele plicht die je voelt om te gehoorzamen aan de wet)
empirische vergelding (< Denkers): feitelijke onrust bedaren
Je moet altijd straffen, ook al heeft het in de toekomst geen zin meer is
onbegonnen werk om elk misdrijf te bestraffen
- In praktijk is dit niet haalbaar + wordt er ook vaak naar context gekeken
Een moderne variant = just desert (verdiende straf)
- Wilt het sociaal evenwicht herstellen
o Straf heeft bepaald karakter onbepaald karakter zou leiden tot
willekeur
o Sociale rechtvaardigheid = gelijke behandeling van elk individu en dus
rechtvaardige verdeling van voor- en nadelen voordelen van dader
wegnemen
Is kritiek op gekomen en later ook erkend door retributivisten zelf
- Wilt afkeuring uitdrukken
- Wilt afschrikken
o Is ondergeschikt in deze benadering
o Wijst op de toekomst
Utilitarisme
= relatieve benadering
< Jeremy Bentham (1748-1832)
Toekomstgericht: rechtvaardiging van een straf moet gelegen zijn in toenemen van
geluk van de samenleving
Gaat uit van hedonistische mensvisie = het ligt in de natuur van de mens om
geluk na te streven
Ook idee algemene preventie centraal: hoe draagt een straf bij aan voorkomen van
criminaliteit en dus meer geluk?
- Leed dat wordt toegevoegd door straf moet prikkel zijn om geen misdrijf te
plegen (dus preventiegedachte die vorm krijgt in afschrikkingsgedachte)
Men denkt verder na over preventie
1. Generale / algemene preventie = gericht op iedereen belangrijkste
o Bv strafbaarstelling van bepaalde gedragingen
2. Individuele preventie = gericht op de individuele pleger
o Neutraliseren = voorkomen dat men nieuwe misdrijven kan plegen
Nadruk op de mogelijkheid
Bv gevangenisstraf, doodstraf
o Reformatie = voorkomen dat men nieuwe misdrijven wil plegen
10
