Samenvatting teksten rechtsfilosofie
Week 1............................................................................................................................... 2
Week 2............................................................................................................................... 5
Week 3............................................................................................................................... 8
Week 4............................................................................................................................. 10
Week 5............................................................................................................................. 14
Week 6............................................................................................................................. 18
Week 8 & 9....................................................................................................................... 23
Week 10........................................................................................................................... 30
Week 11........................................................................................................................... 33
Week 12........................................................................................................................... 35
,Week 1
Definitie van de rechtsstaat
Wat is de rechtsstaat?
- Formele definitie rechtsstaat – overheid handelt op basis van regels van het recht. Al het
andere wat bij de rechtsstaat hoort tegenwoordig is extra.
- Dus, rechtsstaat = legaliteit
- Formele definitie democratie = 50% + 1 bepaalt wat er gebeurt in een rechtsstaat
- De rechtsstaat is de oplossing voor het probleem van arbitraire macht
o Arbitraire macht = macht die niet gebonden is aan regels, maar wordt
uitgeoefend naar willekeur van degene die de macht heeft.
o Daarom wordt de rechtsstaat zowel gezien als:
Achievement-based concept: de rechtsstaat beschrijft een bereikte
toestand
Solution-based concept: de rechtsstaat geeft antwoord op de vraag hoe
macht begrensd kan worden
Deze tweedeling is essentieel voor het begrijpen van waarom er
verschillende invullingen bestaan.
- Recht maakt per definitie onderscheid.
o Dat onderscheid moet kunnen worden gerechtvaardigd, anders wordt het
willekeurig (= arbitrair).
o Daarom is discriminatie niet elke vorm van ongelijke behandeling, maar ongelijke
behandeling zonder rechtvaardiging.
o Deze analyse is belangrijk omdat het laat zien waarom de rechtsstaat niet
enkel formeel kan worden opgevat: om arbitraire macht te voorkomen moeten
we bepalen wanneer onderscheid gerechtvaardigd is.
Daarmee sluit de discussie over discriminatie direct aan bij het verschil
tussen formele gelijkheid (gelijke gevallen gelijk behandelen) en
materiële gelijkheid (beoordeling van wat een gelijk geval is).
Tabel voor hoe de rechtsstaat gezien kan worden, van Tamanaha
Tamanaha bespreekt deze tabel, en geeft een definitie voor alle 6 de begrippen.
Formele invulling van de rechtsstaat – gaat over het proces van de regels.
! Maakt hierbij niet uit wat de inhoud van de regel is, denk terug aan feit dat instellen van
slavernij niet ingaat tegen het idee van de rechtsstaat (zolang de definitie van ‘rechtsstaat’ niet
verder gaat dan 3.)
- 1. Rechtsstaat – overheid handelt op basis van regels = legaliteit.
, - Dit is de formele definitie van rechtstaat.
- 2. Formele legaliteit – de regels op basis waarvan de overheid voldoet moeten aan formele
eisen voldoen, denk aan vastgelegd worden, kenbaar maken, duidelijk zijn etc.
- Dit zegt nog niks over de materiele inhoud.
- 3. Democratie + legaliteit - die regels moeten worden uitgevaardigd op basis van een
democratische procedure, hier zit het idee van legaliteit in.
Materiele invulling van de rechtsstaat – gaat over de inhoud van de regels.
- 4. Individuele rechten – de regels die tot stand komen mogen geen inbreuk maken op
rechten van individuen.
- Er is geen onomstreden manier om te bepalen wat deze rechten inhouden. Alle
algemene idealen – zoals gelijkheid, vrijheid, privacy, het recht op eigendom,
contractvrijheid, vrijwaring van wrede straffen – zijn betwistbaar in betekenis en
reikwijdte.
- 5. Recht op waardigheid en rechtvaardigheid.
- Voegt sociale welzijnsrechten toe
- 6. Materiële gelijkheid, welzijn, behoud van gemeenschap – gaat over de sociale rechten van
de mens.
- Voegt sociale welzijnsrechten toe
Het fundamentele onderscheid tussen de twee invullingen kan als volgt worden samengevat:
formele theorieën richten zich op de juiste bronnen en vorm van legaliteit, terwijl materiële
theorieën ook eisen stellen aan de inhoud van de wet (meestal dat deze moet stroken met
rechtvaardigheid of morele principes). Hoewel het onderscheid informatief is, moet het niet als
strikt worden opgevat - de formele versies hebben materiële implicaties en de materiële versies
bevatten formele vereisten.
Welke definitie kiest Tamanaha?
- Tamanaha kiest niet voor een vaste morele definitie, maar voor een functionele en
realistische:
de rechtsstaat als een praktisch ideaal van machtsbeperking en rechtszekerheid, dat
verschillende vormen kan aannemen afhankelijk van de politieke en historische context.
- ‘There is no single, universally valid definition of the rule of law; the term carries
multiple, sometimes conflicting meanings that reflect deep political and moral
disagreements.’
- Hij waarschuwt dat hoe “dikker” we de rechtsstaat maken (door er allerlei waarden aan toe
te voegen), hoe meer het begrip ‘rechtsstaat’ zijn eigen helderheid en kracht verliest.
Kern van Tamanaha‘s denkwijze
- Hij ziet de rechtsstaat als een veelzijdig en betwist ideaal.
- Formele opvattingen bieden zekerheid en beperken willekeur, maar zijn inhoudelijk leeg.
- Substantiële opvattingen voegen rechten en rechtvaardigheid toe, maar leiden tot
spanningen met democratie en tot juridisering van politiek.
- Hoe meer waarden erin worden gestopt, hoe meer de rechtsstaat een strijdtoneel wordt voor
bredere sociale en politieke conflicten, waardoor het begrip zijn eigenheid verliest.
- Zijn filosofie is nuchter en kritisch: de rechtsstaat is belangrijk, maar we moeten oppassen
het niet tot een allesomvattend moreel ideaal op te blazen.
Raz over definitie rechtsstaat: De rechtsstaat zegt niets over de inhoud van wetten maar enkel
over de manier waarop macht via wetten wordt uitgeoefend. Een land kan dus onrechtvaardige
of onderdrukkende wetten hebben, en tóch aan de eisen van de rechtsstaat voldoen, zolang die
wetten algemeen, stabiel, kenbaar en consequent toegepast worden.
Fuller’s acht beginselen waaraan ieder rechtsstelsel moet voldoen om als recht te functioneren.
- 1. Algemeenheid (generality)
- Regels moeten algemeen zijn, niet gericht op één specifiek persoon of geval.
- 2. Bekendmaking (promulgation)
- Regels moeten gepubliceerd en kenbaar zijn.
,- 3. Prospectiviteit (prospective)
- Regels moeten vooruitwerkend zijn, niet terugwerkend.
- 4. Duidelijkheid (clarity)
- Regels moeten begrijpelijk en helder zijn.
- 5. Consistentie (non-contradiction)
- Regels mogen elkaar niet tegenspreken.
- 6. Mogelijkheid tot naleving (possibility of compliance)
- Regels mogen niet eisen wat onmogelijk is.
- 7. Stabiliteit (Consistency)
- Regels mogen niet te vaak veranderen.
- 8. Congruentie (congruence between law and official action)
- De overheid moet in de praktijk handelen in overeenstemming met de regels.
Wetgevende macht en zijn beperkingen
Locke ziet de wetgevende macht wel als hoogste macht in de staat, maar
altijd beperkt en afgeleid van de instemming van de burgers. De wetgever mag nooit willekeurig
optreden, moet het algemeen belang dienen en mag eigendom niet zonder toestemming
aantasten. Dit vormt de kern van zijn liberale staatsfilosofie en zijn opvatting van de rechtsstaat.
Locke over 4 grenzen aan de wetgevende macht:
- 1. De wetgever heeft alleen die macht die burgers in de natuurtoestand zelf hadden, en die
zij overdroegen aan de gemeenschap. Niemand kan absolute macht over zichzelf of anderen
afstaan, dus ook de wetgever kan niet willekeurig leven, vrijheid of eigendom aantasten.
- 2. Geen willekeurige bevelen, maar vaste en bekende wetten
- 3. Eigendom mag niet worden afgenomen zonder instemming van de eigenaar. Belastingen
zijn alleen rechtmatig wanneer ze worden opgelegd met toestemming van het volk.
- Als overheid willekeurig eigendom zou af kunnen nemen, bestaat er feitelijk geen
eigendom.
- 4. Het ‘hebben’ van de wetgevende macht kan niet worde overgedragen aan een ander.
Locke’s filosofie en betekenis
- Mensen treden de samenleving binnen om hun leven, vrijheid en eigendom veilig te stellen.
Het belangrijkste instrument daarvoor zijn de wetten die door de gemeenschap worden
vastgesteld.
- Politieke macht is geen absoluut gegeven maar berust altijd op de instemming van de
burgers.
- De overheid is een middel om natuurrechten beter te beschermen, niet om ze te vernietigen.
Zodra de overheid buiten haar mandaat treedt, vervalt haar legitimiteit.
- Voor Locke is eigendom (in brede zin: leven, vrijheid en goederen) het fundament van de
staat. Belastingen en wetgeving zonder toestemming ondermijnen dit fundament.
- Constitutionele gedachte: Locke legt de basis voor het idee dat de wetgevende macht niet
onbeperkt is, maar gebonden aan hogere (natuurrechtelijke) normen en aan de wil van het
volk.
, Week 2
Democratie (en de spanning met de rechtsstaat)
Elementen van democratie
- Essentie: draait om de vraag wie zijn stem mag laten horen
- Formeel – democratie is puur het besluitvormingsproces
- Materieel – democratie is het besluitvormingsproces, maar bevat het fundamentele idee dat
we allemaal grondrechten hebben die beschermd moeten worden, inhoudelijke normen
staan centraal
- Vanaf het moment dat je regels hebt waarbij je stelt dat het voor de ene groep geldt, en
voor de andere niet, ga je die groep (territoriaal, sociaal en cultureel) afbakenen
- Wetgeving betekent niet alleen zelfbinding, er zit ook een afbakening in.
- Zelfwetgeving betekent zelfbinding, en tegelijk zie je dat een groep zich gaat
afbakenen.
- Burger heeft dubbele rol
- Passieve rol – Rechtssubject, aanspraak op fundamentele rechten.
o Subject voor het recht
- Actieve rol – mogelijkheid om deel te nemen aan de besluitvorming.
-
Schmitt
Hij bespreekt drie manier waarop men over democratie kan spreken:
- 1. (Zuivere) democratie als staatsvorm = het volk regeert zichzelf, gebaseerd
op homogeniteit en identiteit
- Gaat over: wie heeft het voor het zeggen, en wie dus niet?
o Als je tot dezelfde demo’s/volk behoort, ben je gelijk en heb je iets te zeggen.
o Behoor je niet tot ‘ons’ volk/demo’s, ben je niet gelijk en heb je niets te
zeggen.
uitsluiten van groepen.
- Volk moet homogeen zijn, mensen moeten veel gemeen hebben (taal, cultuur,
afkomst, waarden) om democratie mogelijk te maken.
- Vind Schmitt de juiste democratie
- 2. Democratie vermengt met liberalisme = Combinatie van volkssoevereiniteit (democratie)
en individuele rechten (liberalisme)
- Liberale en democratie zijn tegenstrijdig volgens Schmitt.
- Kunnen niet samen bestaan zonder innerlijke spanning.
- 3. Parlementaire democratie (liberale regeringsvorm) = instrument om staatshandelen te
regelen door discussie tussen partijen.
- Vloeit voort uit het liberale idee dat rationeel debat en overtuiging leiden tot het
algemeen belang.
- Schmitt vindt dat het ideaal van redelijke discussie is uitgehold en dat het parlement
niet meer de wil van het volk vertegenwoordigt.
- Parlementarisme hoort bij het liberalisme, omdat het beter bij het insluiten past.
Democratie (en dus het uitsluiten) is iets van een hele andere orde.
- Dus niet verenigbaar met democratie volgens Schmitt.
Pluralisme is onverenigbaar met democratie ondermijnt politieke eenheid.
- Pluralisme = is het bestaan van verschillende sociale en culturele subsystemen in een
samenleving
Schmitt wil een zuivere democratie
Schmitt zegt dat zuivere democratie en liberalisme tegenstrijdig zijn aan elkaar.
- Liberalisme draait om insluiten
- Iedereen moet hetzelfde behandeld worden, gelijke rechten en zelfbepaling hebben.
- Iedereen is gelijk als mens
Week 1............................................................................................................................... 2
Week 2............................................................................................................................... 5
Week 3............................................................................................................................... 8
Week 4............................................................................................................................. 10
Week 5............................................................................................................................. 14
Week 6............................................................................................................................. 18
Week 8 & 9....................................................................................................................... 23
Week 10........................................................................................................................... 30
Week 11........................................................................................................................... 33
Week 12........................................................................................................................... 35
,Week 1
Definitie van de rechtsstaat
Wat is de rechtsstaat?
- Formele definitie rechtsstaat – overheid handelt op basis van regels van het recht. Al het
andere wat bij de rechtsstaat hoort tegenwoordig is extra.
- Dus, rechtsstaat = legaliteit
- Formele definitie democratie = 50% + 1 bepaalt wat er gebeurt in een rechtsstaat
- De rechtsstaat is de oplossing voor het probleem van arbitraire macht
o Arbitraire macht = macht die niet gebonden is aan regels, maar wordt
uitgeoefend naar willekeur van degene die de macht heeft.
o Daarom wordt de rechtsstaat zowel gezien als:
Achievement-based concept: de rechtsstaat beschrijft een bereikte
toestand
Solution-based concept: de rechtsstaat geeft antwoord op de vraag hoe
macht begrensd kan worden
Deze tweedeling is essentieel voor het begrijpen van waarom er
verschillende invullingen bestaan.
- Recht maakt per definitie onderscheid.
o Dat onderscheid moet kunnen worden gerechtvaardigd, anders wordt het
willekeurig (= arbitrair).
o Daarom is discriminatie niet elke vorm van ongelijke behandeling, maar ongelijke
behandeling zonder rechtvaardiging.
o Deze analyse is belangrijk omdat het laat zien waarom de rechtsstaat niet
enkel formeel kan worden opgevat: om arbitraire macht te voorkomen moeten
we bepalen wanneer onderscheid gerechtvaardigd is.
Daarmee sluit de discussie over discriminatie direct aan bij het verschil
tussen formele gelijkheid (gelijke gevallen gelijk behandelen) en
materiële gelijkheid (beoordeling van wat een gelijk geval is).
Tabel voor hoe de rechtsstaat gezien kan worden, van Tamanaha
Tamanaha bespreekt deze tabel, en geeft een definitie voor alle 6 de begrippen.
Formele invulling van de rechtsstaat – gaat over het proces van de regels.
! Maakt hierbij niet uit wat de inhoud van de regel is, denk terug aan feit dat instellen van
slavernij niet ingaat tegen het idee van de rechtsstaat (zolang de definitie van ‘rechtsstaat’ niet
verder gaat dan 3.)
- 1. Rechtsstaat – overheid handelt op basis van regels = legaliteit.
, - Dit is de formele definitie van rechtstaat.
- 2. Formele legaliteit – de regels op basis waarvan de overheid voldoet moeten aan formele
eisen voldoen, denk aan vastgelegd worden, kenbaar maken, duidelijk zijn etc.
- Dit zegt nog niks over de materiele inhoud.
- 3. Democratie + legaliteit - die regels moeten worden uitgevaardigd op basis van een
democratische procedure, hier zit het idee van legaliteit in.
Materiele invulling van de rechtsstaat – gaat over de inhoud van de regels.
- 4. Individuele rechten – de regels die tot stand komen mogen geen inbreuk maken op
rechten van individuen.
- Er is geen onomstreden manier om te bepalen wat deze rechten inhouden. Alle
algemene idealen – zoals gelijkheid, vrijheid, privacy, het recht op eigendom,
contractvrijheid, vrijwaring van wrede straffen – zijn betwistbaar in betekenis en
reikwijdte.
- 5. Recht op waardigheid en rechtvaardigheid.
- Voegt sociale welzijnsrechten toe
- 6. Materiële gelijkheid, welzijn, behoud van gemeenschap – gaat over de sociale rechten van
de mens.
- Voegt sociale welzijnsrechten toe
Het fundamentele onderscheid tussen de twee invullingen kan als volgt worden samengevat:
formele theorieën richten zich op de juiste bronnen en vorm van legaliteit, terwijl materiële
theorieën ook eisen stellen aan de inhoud van de wet (meestal dat deze moet stroken met
rechtvaardigheid of morele principes). Hoewel het onderscheid informatief is, moet het niet als
strikt worden opgevat - de formele versies hebben materiële implicaties en de materiële versies
bevatten formele vereisten.
Welke definitie kiest Tamanaha?
- Tamanaha kiest niet voor een vaste morele definitie, maar voor een functionele en
realistische:
de rechtsstaat als een praktisch ideaal van machtsbeperking en rechtszekerheid, dat
verschillende vormen kan aannemen afhankelijk van de politieke en historische context.
- ‘There is no single, universally valid definition of the rule of law; the term carries
multiple, sometimes conflicting meanings that reflect deep political and moral
disagreements.’
- Hij waarschuwt dat hoe “dikker” we de rechtsstaat maken (door er allerlei waarden aan toe
te voegen), hoe meer het begrip ‘rechtsstaat’ zijn eigen helderheid en kracht verliest.
Kern van Tamanaha‘s denkwijze
- Hij ziet de rechtsstaat als een veelzijdig en betwist ideaal.
- Formele opvattingen bieden zekerheid en beperken willekeur, maar zijn inhoudelijk leeg.
- Substantiële opvattingen voegen rechten en rechtvaardigheid toe, maar leiden tot
spanningen met democratie en tot juridisering van politiek.
- Hoe meer waarden erin worden gestopt, hoe meer de rechtsstaat een strijdtoneel wordt voor
bredere sociale en politieke conflicten, waardoor het begrip zijn eigenheid verliest.
- Zijn filosofie is nuchter en kritisch: de rechtsstaat is belangrijk, maar we moeten oppassen
het niet tot een allesomvattend moreel ideaal op te blazen.
Raz over definitie rechtsstaat: De rechtsstaat zegt niets over de inhoud van wetten maar enkel
over de manier waarop macht via wetten wordt uitgeoefend. Een land kan dus onrechtvaardige
of onderdrukkende wetten hebben, en tóch aan de eisen van de rechtsstaat voldoen, zolang die
wetten algemeen, stabiel, kenbaar en consequent toegepast worden.
Fuller’s acht beginselen waaraan ieder rechtsstelsel moet voldoen om als recht te functioneren.
- 1. Algemeenheid (generality)
- Regels moeten algemeen zijn, niet gericht op één specifiek persoon of geval.
- 2. Bekendmaking (promulgation)
- Regels moeten gepubliceerd en kenbaar zijn.
,- 3. Prospectiviteit (prospective)
- Regels moeten vooruitwerkend zijn, niet terugwerkend.
- 4. Duidelijkheid (clarity)
- Regels moeten begrijpelijk en helder zijn.
- 5. Consistentie (non-contradiction)
- Regels mogen elkaar niet tegenspreken.
- 6. Mogelijkheid tot naleving (possibility of compliance)
- Regels mogen niet eisen wat onmogelijk is.
- 7. Stabiliteit (Consistency)
- Regels mogen niet te vaak veranderen.
- 8. Congruentie (congruence between law and official action)
- De overheid moet in de praktijk handelen in overeenstemming met de regels.
Wetgevende macht en zijn beperkingen
Locke ziet de wetgevende macht wel als hoogste macht in de staat, maar
altijd beperkt en afgeleid van de instemming van de burgers. De wetgever mag nooit willekeurig
optreden, moet het algemeen belang dienen en mag eigendom niet zonder toestemming
aantasten. Dit vormt de kern van zijn liberale staatsfilosofie en zijn opvatting van de rechtsstaat.
Locke over 4 grenzen aan de wetgevende macht:
- 1. De wetgever heeft alleen die macht die burgers in de natuurtoestand zelf hadden, en die
zij overdroegen aan de gemeenschap. Niemand kan absolute macht over zichzelf of anderen
afstaan, dus ook de wetgever kan niet willekeurig leven, vrijheid of eigendom aantasten.
- 2. Geen willekeurige bevelen, maar vaste en bekende wetten
- 3. Eigendom mag niet worden afgenomen zonder instemming van de eigenaar. Belastingen
zijn alleen rechtmatig wanneer ze worden opgelegd met toestemming van het volk.
- Als overheid willekeurig eigendom zou af kunnen nemen, bestaat er feitelijk geen
eigendom.
- 4. Het ‘hebben’ van de wetgevende macht kan niet worde overgedragen aan een ander.
Locke’s filosofie en betekenis
- Mensen treden de samenleving binnen om hun leven, vrijheid en eigendom veilig te stellen.
Het belangrijkste instrument daarvoor zijn de wetten die door de gemeenschap worden
vastgesteld.
- Politieke macht is geen absoluut gegeven maar berust altijd op de instemming van de
burgers.
- De overheid is een middel om natuurrechten beter te beschermen, niet om ze te vernietigen.
Zodra de overheid buiten haar mandaat treedt, vervalt haar legitimiteit.
- Voor Locke is eigendom (in brede zin: leven, vrijheid en goederen) het fundament van de
staat. Belastingen en wetgeving zonder toestemming ondermijnen dit fundament.
- Constitutionele gedachte: Locke legt de basis voor het idee dat de wetgevende macht niet
onbeperkt is, maar gebonden aan hogere (natuurrechtelijke) normen en aan de wil van het
volk.
, Week 2
Democratie (en de spanning met de rechtsstaat)
Elementen van democratie
- Essentie: draait om de vraag wie zijn stem mag laten horen
- Formeel – democratie is puur het besluitvormingsproces
- Materieel – democratie is het besluitvormingsproces, maar bevat het fundamentele idee dat
we allemaal grondrechten hebben die beschermd moeten worden, inhoudelijke normen
staan centraal
- Vanaf het moment dat je regels hebt waarbij je stelt dat het voor de ene groep geldt, en
voor de andere niet, ga je die groep (territoriaal, sociaal en cultureel) afbakenen
- Wetgeving betekent niet alleen zelfbinding, er zit ook een afbakening in.
- Zelfwetgeving betekent zelfbinding, en tegelijk zie je dat een groep zich gaat
afbakenen.
- Burger heeft dubbele rol
- Passieve rol – Rechtssubject, aanspraak op fundamentele rechten.
o Subject voor het recht
- Actieve rol – mogelijkheid om deel te nemen aan de besluitvorming.
-
Schmitt
Hij bespreekt drie manier waarop men over democratie kan spreken:
- 1. (Zuivere) democratie als staatsvorm = het volk regeert zichzelf, gebaseerd
op homogeniteit en identiteit
- Gaat over: wie heeft het voor het zeggen, en wie dus niet?
o Als je tot dezelfde demo’s/volk behoort, ben je gelijk en heb je iets te zeggen.
o Behoor je niet tot ‘ons’ volk/demo’s, ben je niet gelijk en heb je niets te
zeggen.
uitsluiten van groepen.
- Volk moet homogeen zijn, mensen moeten veel gemeen hebben (taal, cultuur,
afkomst, waarden) om democratie mogelijk te maken.
- Vind Schmitt de juiste democratie
- 2. Democratie vermengt met liberalisme = Combinatie van volkssoevereiniteit (democratie)
en individuele rechten (liberalisme)
- Liberale en democratie zijn tegenstrijdig volgens Schmitt.
- Kunnen niet samen bestaan zonder innerlijke spanning.
- 3. Parlementaire democratie (liberale regeringsvorm) = instrument om staatshandelen te
regelen door discussie tussen partijen.
- Vloeit voort uit het liberale idee dat rationeel debat en overtuiging leiden tot het
algemeen belang.
- Schmitt vindt dat het ideaal van redelijke discussie is uitgehold en dat het parlement
niet meer de wil van het volk vertegenwoordigt.
- Parlementarisme hoort bij het liberalisme, omdat het beter bij het insluiten past.
Democratie (en dus het uitsluiten) is iets van een hele andere orde.
- Dus niet verenigbaar met democratie volgens Schmitt.
Pluralisme is onverenigbaar met democratie ondermijnt politieke eenheid.
- Pluralisme = is het bestaan van verschillende sociale en culturele subsystemen in een
samenleving
Schmitt wil een zuivere democratie
Schmitt zegt dat zuivere democratie en liberalisme tegenstrijdig zijn aan elkaar.
- Liberalisme draait om insluiten
- Iedereen moet hetzelfde behandeld worden, gelijke rechten en zelfbepaling hebben.
- Iedereen is gelijk als mens
