Cluster 2: orthopedagogische methoden
Table of Contents
1. Probleemgedrag & emotionele ontwikkeling bij personen met een verstandelijke
beperking .................................................................................................................... 3
Over wie hebben we het?........................................................................................... 3
Emotionele ontwikkeling: universeel.......................................................................... 4
Hoe anders zijn zij/wij? ............................................................................................................... 4
Inleiding: it’s all in the mind ......................................................................................................... 5
Kernprobleem ............................................................................................................................ 5
GG bij personen met VB: niet psychiatriseren ............................................................................... 5
Ontwikkelingspsychologie van de vroege ontwikkeling ................................................ 7
1. Adaptatiefase: ................................................................................................................... 9
2. Gehechtheidsfase: .......................................................................................................... 10
3. Eerste individuatiefase ..................................................................................................... 11
4. Eerste identificatie ........................................................................................................... 12
5. Realiteitsbewustwording .................................................................................................. 12
6. Fase 6 ............................................................................................................................. 12
7. Fase 7 ............................................................................................................................. 13
Nodig: afgestemde omgeving; sensitief- responsieve hulpverleners/ familie ................ 14
Gebruik en valkuilen huidige SEO.............................................................................. 14
Naar een meer dynamische SEO… ............................................................................................ 15
2. Gentle teaching ................................................................................................... 16
John McGee (1943-2012) ........................................................................................... 16
Wat is gentle teaching? ............................................................................................ 16
Voor wie? ................................................................................................................................. 16
Gentle teaching overkoepelt… .................................................................................................. 17
Gentle teaching gaat vooral over ons als hulpverleners .............................................. 17
Gentle teaching als… ............................................................................................... 18
Nodig om te verbinden ............................................................................................. 18
Gelijkwaadigheid...................................................................................................................... 18
Onvoorwaardelijkheid .............................................................................................................. 19
Moraliteit van consequenties ................................................................................... 19
Moraliteit van verbondenheid ................................................................................... 20
Psychology of interdependence ................................................................................................ 20
Gentle teaching en opvoedingsstijlen ........................................................................ 21
Binnenkant en buitenkant van de persoon ................................................................. 21
1
, Eerste baby-sit avond............................................................................................... 22
Finaliteit gentle-teaching ......................................................................................... 24
3. Opvoedingsfactoren en gezinsfunctioneren ........................................................... 26
Situering ................................................................................................................. 26
Introductie ............................................................................................................................... 26
Gezin: verschillende subsystemen ............................................................................................ 26
Gezin: uitdagingen vandaag ...................................................................................................... 26
Opvoeding en gezin: terminologie ............................................................................. 26
Opvoeding(sproces) ................................................................................................................. 26
Het continuüm van opvoedingsproblemen: vragen – spanning – crisis – nood............................... 27
Opvoedingsondersteuning vs. Opvoedingshulp .......................................................................... 27
Opvoedingsonzekerheid ........................................................................................................... 28
Metapositie van de ouder.......................................................................................................... 28
Problematische opvoedingssituatie – opvoedingsnood ............................................................... 28
Primaire vs. secundaire opvoedingsproblemen .......................................................................... 29
Ouder-kind-context interacties: macrotheorieën ....................................................... 30
Het ecologisch model van Bronfenbrenner ................................................................................ 30
Het balansmodel van Bakker .................................................................................................... 31
Het procesmodel van Belsky ..................................................................................................... 32
Ecologisch model vanuit sociale leertheorie .............................................................................. 33
Ouder-kind-relatie: microtheorieën & instrumenten................................................... 33
Microtheorie 1: ouderlijke stressmodel ...................................................................................... 35
Microtheorie 2: gehechtheid ..................................................................................................... 36
Microtheorie 3: klassieke opvoedingsstijlen ............................................................................... 36
Microtheorie 4: opvoedingsdimensies ....................................................................................... 37
Microtheorie 5: opvoeding volgens de zelf-determinatie theorie .................................................. 40
De opvoedingspraktijk volgens de zelf-determinatie theorie ....................................... 42
Do’s verbondenheid: ................................................................................................................ 42
Don’ts verbondenheid: ............................................................................................................. 42
Do’s autonomie: ....................................................................................................................... 43
Don’ts autonomie: ................................................................................................................... 43
Do’s competentie: .................................................................................................................... 43
Don’ts competentie:................................................................................................................. 44
Meting to.go psychologische behoeftes ouder ............................................................................ 44
Samengevat ............................................................................................................................. 45
De praktijk van ouderschapsbegeleiding – ouderschapstheorie .................................. 45
Praktijk van ouderbegeleiding: Alice van der pas......................................................................... 45
Bij diagnostiek altijd emotionele ontwikkeling erbij nemen. Geldt even goed voor andere
doelgroepen maar ook voor ons, het is dus universeel.
2
, 1. Probleemgedrag & emotionele ontwikkeling bij
personen met een verstandelijke beperking
Over wie hebben we het?
Bij mensen met VB werd heel lang enkel gekeken naar de buitenkant en dachten dat alles door de
VB is. Geestelijke gezondheidsproblemen waarmee je aan de ene kant moeilijk verstaanbaar
gedrag hebt (weglopen, slaan…) en psychische stoornissen. Het niveau van emotionele
ontwikkeling kan bepalend zijn voor persoonlijkheidseigenschappen en is niet alleen een
belangrijke factor in de diagnostiek en planning van hulpverlening bij psychiatrische stoornissen
en probleemgedrag, maar ook in de ondersteuning en begeleiding.
- Omvangrijk:
• 3 tot 5 x meer dan bij normaal begaafden
o → Meer geestelijke gezondheidsproblemen. Bij gewone mensen vaak
tussen 10-20%
• 10 tot 50%
o → Bijkomende kwetsbaarheid van ½ heeft je energie nodig voor
geestelijke gezondheidsproblemen.
• B. Maes (2003): 52,8% van alle V.G. binnen VAPH in Vl.-Brabant)
- Heterogeen
• → Geen vaste kenmerken. Agressief gedrag kan een uiting zijn van depressie,
psychose, hechtingsprobleem, chronische overschat en overvraagd te zijn.
- Complex: verstandelijke handicap X bijkomende problematiek
• → VB kleurt bezwaard de psychische problematiek en deze psychische
problematiek verzwaard de VB.
- Wachtlijst groep
Ontwikkelingsdynamisch model:
- 4 dimensies te onderscheiden:
1. Biologische dimensie (Genetisch en biologisch substraat)
2. Psychische dimensie (sensorisch, motorisch en psychisch functioneren)
3. Sociale dimensie (de interactie met de omgeving en sociale
omgevingsomstandigheden)
4. Ontwikkelingsdimensie (het ontwikkelingsbeloop)
- Elk van deze 4 dimensies staat met elkaar in verband en beïnvloeden elkaars ontwikkeling
Persoonlijke factoren:
- Vermenigvuldiging van kwetsbaarheden
• → Van bij de geboorte een vorm van beschadiging, genetische syndromen,
kwetsbaarheid neurobiologisch, cognitief, cultureel, seksueel…
vermenigvuldiging van kwetsbaarheden die plaatje moeilijk maken
- Moeilijke detectie en diagnostiek
3
, • → Je moet al een goed oog hebben om te weten wat er achter het gedrag zit. Er is
vaak een atypische uiting van de binnenkant. Kinderen die gedragsproblemen
vertonen hebben vaak ook een psychisch lijden.
- Zorgafhankelijkheid
• → Je zou gek worden van alle begeleiders, leefgroepen, instellingen… cliënten die
zorgafhankelijk zijn zijn extra kwetsbaar voor psychische problemen.
- Beperkte coping
• → Waardoor ze sneller terugvallen op lastig gedrag
- ‘Foolish action’
• → Ze doen vaker stom gedrag
Omgevingsfactoren:
- Vastlopen en handelingsverlegen
• → Invloed op medebewoners, ouders klagen dus een risico voor
handelingsverlegen of dat je gaat vastlopen. Het zit niet in het standaardpakket
van begeleider dat die zich moeilijk gaat gedragen.
- Overschatten en overvragen
• → Mensen met VB hebben beperkte draagkracht. Zouden we ze te veel op hun
buitenkant aanspreken en voorbijgaan aan de emotionele ontwikkeling die toch
wel wat beperkter is? Als je ze vooral op de buitenkant aanspreekt ga je ze
overschatten en overvragen. Hierdoor ga je juist ziek (burn-out) worden.
- Overdracht-tegenoverdracht
• → Je gaat je eigen gevoelens overdragen naar de client toe. De vraag ‘wat doet
deze cliënt met mij?’ kan meer impact geven dan alle mogelijke diagnoses
- Tussen wal en schip
• → Je kan ze in elke sector terugvinden maar ze zouden nergens passen.
- Gevaar voor beheersen, segregeren en institutionaliseren
• → Er bestaat geen medicatie voor gedrag!! Legt de persoon enkel plat waardoor
dit de mensenrechten schaadt.
Emotionele ontwikkeling: universeel
Er wordt onderscheid gemaakt tussen universele basale emoties (plezier, agnst, woede en
sociale belangstelling), die al bij de geboorte van het kind aanwezig zijn, en emoties zoals verdriet,
liefde, empathie, faalangst, die later tot stand komen. De
Hoe anders zijn zij/wij?
- Verstand en emoties
• → Verstand is goed maar als het er echt om doet val je terug op emoties en dit kan
heel pittig zijn.
- Dingen die we niet goed kunnen/niet graag doen
• → Dingen die we niet goed kunnen ga je delegeren. Beweren dat dingen die je niet
graag doet of niet goed kunt proberen te vermijden. Dit is ook zo bij mensen met
een VB maar zij zouden het dan wel moeten doen voor ‘zijn ontwikkeling’
- Doen we altijd dingen die we kunnen
4
Table of Contents
1. Probleemgedrag & emotionele ontwikkeling bij personen met een verstandelijke
beperking .................................................................................................................... 3
Over wie hebben we het?........................................................................................... 3
Emotionele ontwikkeling: universeel.......................................................................... 4
Hoe anders zijn zij/wij? ............................................................................................................... 4
Inleiding: it’s all in the mind ......................................................................................................... 5
Kernprobleem ............................................................................................................................ 5
GG bij personen met VB: niet psychiatriseren ............................................................................... 5
Ontwikkelingspsychologie van de vroege ontwikkeling ................................................ 7
1. Adaptatiefase: ................................................................................................................... 9
2. Gehechtheidsfase: .......................................................................................................... 10
3. Eerste individuatiefase ..................................................................................................... 11
4. Eerste identificatie ........................................................................................................... 12
5. Realiteitsbewustwording .................................................................................................. 12
6. Fase 6 ............................................................................................................................. 12
7. Fase 7 ............................................................................................................................. 13
Nodig: afgestemde omgeving; sensitief- responsieve hulpverleners/ familie ................ 14
Gebruik en valkuilen huidige SEO.............................................................................. 14
Naar een meer dynamische SEO… ............................................................................................ 15
2. Gentle teaching ................................................................................................... 16
John McGee (1943-2012) ........................................................................................... 16
Wat is gentle teaching? ............................................................................................ 16
Voor wie? ................................................................................................................................. 16
Gentle teaching overkoepelt… .................................................................................................. 17
Gentle teaching gaat vooral over ons als hulpverleners .............................................. 17
Gentle teaching als… ............................................................................................... 18
Nodig om te verbinden ............................................................................................. 18
Gelijkwaadigheid...................................................................................................................... 18
Onvoorwaardelijkheid .............................................................................................................. 19
Moraliteit van consequenties ................................................................................... 19
Moraliteit van verbondenheid ................................................................................... 20
Psychology of interdependence ................................................................................................ 20
Gentle teaching en opvoedingsstijlen ........................................................................ 21
Binnenkant en buitenkant van de persoon ................................................................. 21
1
, Eerste baby-sit avond............................................................................................... 22
Finaliteit gentle-teaching ......................................................................................... 24
3. Opvoedingsfactoren en gezinsfunctioneren ........................................................... 26
Situering ................................................................................................................. 26
Introductie ............................................................................................................................... 26
Gezin: verschillende subsystemen ............................................................................................ 26
Gezin: uitdagingen vandaag ...................................................................................................... 26
Opvoeding en gezin: terminologie ............................................................................. 26
Opvoeding(sproces) ................................................................................................................. 26
Het continuüm van opvoedingsproblemen: vragen – spanning – crisis – nood............................... 27
Opvoedingsondersteuning vs. Opvoedingshulp .......................................................................... 27
Opvoedingsonzekerheid ........................................................................................................... 28
Metapositie van de ouder.......................................................................................................... 28
Problematische opvoedingssituatie – opvoedingsnood ............................................................... 28
Primaire vs. secundaire opvoedingsproblemen .......................................................................... 29
Ouder-kind-context interacties: macrotheorieën ....................................................... 30
Het ecologisch model van Bronfenbrenner ................................................................................ 30
Het balansmodel van Bakker .................................................................................................... 31
Het procesmodel van Belsky ..................................................................................................... 32
Ecologisch model vanuit sociale leertheorie .............................................................................. 33
Ouder-kind-relatie: microtheorieën & instrumenten................................................... 33
Microtheorie 1: ouderlijke stressmodel ...................................................................................... 35
Microtheorie 2: gehechtheid ..................................................................................................... 36
Microtheorie 3: klassieke opvoedingsstijlen ............................................................................... 36
Microtheorie 4: opvoedingsdimensies ....................................................................................... 37
Microtheorie 5: opvoeding volgens de zelf-determinatie theorie .................................................. 40
De opvoedingspraktijk volgens de zelf-determinatie theorie ....................................... 42
Do’s verbondenheid: ................................................................................................................ 42
Don’ts verbondenheid: ............................................................................................................. 42
Do’s autonomie: ....................................................................................................................... 43
Don’ts autonomie: ................................................................................................................... 43
Do’s competentie: .................................................................................................................... 43
Don’ts competentie:................................................................................................................. 44
Meting to.go psychologische behoeftes ouder ............................................................................ 44
Samengevat ............................................................................................................................. 45
De praktijk van ouderschapsbegeleiding – ouderschapstheorie .................................. 45
Praktijk van ouderbegeleiding: Alice van der pas......................................................................... 45
Bij diagnostiek altijd emotionele ontwikkeling erbij nemen. Geldt even goed voor andere
doelgroepen maar ook voor ons, het is dus universeel.
2
, 1. Probleemgedrag & emotionele ontwikkeling bij
personen met een verstandelijke beperking
Over wie hebben we het?
Bij mensen met VB werd heel lang enkel gekeken naar de buitenkant en dachten dat alles door de
VB is. Geestelijke gezondheidsproblemen waarmee je aan de ene kant moeilijk verstaanbaar
gedrag hebt (weglopen, slaan…) en psychische stoornissen. Het niveau van emotionele
ontwikkeling kan bepalend zijn voor persoonlijkheidseigenschappen en is niet alleen een
belangrijke factor in de diagnostiek en planning van hulpverlening bij psychiatrische stoornissen
en probleemgedrag, maar ook in de ondersteuning en begeleiding.
- Omvangrijk:
• 3 tot 5 x meer dan bij normaal begaafden
o → Meer geestelijke gezondheidsproblemen. Bij gewone mensen vaak
tussen 10-20%
• 10 tot 50%
o → Bijkomende kwetsbaarheid van ½ heeft je energie nodig voor
geestelijke gezondheidsproblemen.
• B. Maes (2003): 52,8% van alle V.G. binnen VAPH in Vl.-Brabant)
- Heterogeen
• → Geen vaste kenmerken. Agressief gedrag kan een uiting zijn van depressie,
psychose, hechtingsprobleem, chronische overschat en overvraagd te zijn.
- Complex: verstandelijke handicap X bijkomende problematiek
• → VB kleurt bezwaard de psychische problematiek en deze psychische
problematiek verzwaard de VB.
- Wachtlijst groep
Ontwikkelingsdynamisch model:
- 4 dimensies te onderscheiden:
1. Biologische dimensie (Genetisch en biologisch substraat)
2. Psychische dimensie (sensorisch, motorisch en psychisch functioneren)
3. Sociale dimensie (de interactie met de omgeving en sociale
omgevingsomstandigheden)
4. Ontwikkelingsdimensie (het ontwikkelingsbeloop)
- Elk van deze 4 dimensies staat met elkaar in verband en beïnvloeden elkaars ontwikkeling
Persoonlijke factoren:
- Vermenigvuldiging van kwetsbaarheden
• → Van bij de geboorte een vorm van beschadiging, genetische syndromen,
kwetsbaarheid neurobiologisch, cognitief, cultureel, seksueel…
vermenigvuldiging van kwetsbaarheden die plaatje moeilijk maken
- Moeilijke detectie en diagnostiek
3
, • → Je moet al een goed oog hebben om te weten wat er achter het gedrag zit. Er is
vaak een atypische uiting van de binnenkant. Kinderen die gedragsproblemen
vertonen hebben vaak ook een psychisch lijden.
- Zorgafhankelijkheid
• → Je zou gek worden van alle begeleiders, leefgroepen, instellingen… cliënten die
zorgafhankelijk zijn zijn extra kwetsbaar voor psychische problemen.
- Beperkte coping
• → Waardoor ze sneller terugvallen op lastig gedrag
- ‘Foolish action’
• → Ze doen vaker stom gedrag
Omgevingsfactoren:
- Vastlopen en handelingsverlegen
• → Invloed op medebewoners, ouders klagen dus een risico voor
handelingsverlegen of dat je gaat vastlopen. Het zit niet in het standaardpakket
van begeleider dat die zich moeilijk gaat gedragen.
- Overschatten en overvragen
• → Mensen met VB hebben beperkte draagkracht. Zouden we ze te veel op hun
buitenkant aanspreken en voorbijgaan aan de emotionele ontwikkeling die toch
wel wat beperkter is? Als je ze vooral op de buitenkant aanspreekt ga je ze
overschatten en overvragen. Hierdoor ga je juist ziek (burn-out) worden.
- Overdracht-tegenoverdracht
• → Je gaat je eigen gevoelens overdragen naar de client toe. De vraag ‘wat doet
deze cliënt met mij?’ kan meer impact geven dan alle mogelijke diagnoses
- Tussen wal en schip
• → Je kan ze in elke sector terugvinden maar ze zouden nergens passen.
- Gevaar voor beheersen, segregeren en institutionaliseren
• → Er bestaat geen medicatie voor gedrag!! Legt de persoon enkel plat waardoor
dit de mensenrechten schaadt.
Emotionele ontwikkeling: universeel
Er wordt onderscheid gemaakt tussen universele basale emoties (plezier, agnst, woede en
sociale belangstelling), die al bij de geboorte van het kind aanwezig zijn, en emoties zoals verdriet,
liefde, empathie, faalangst, die later tot stand komen. De
Hoe anders zijn zij/wij?
- Verstand en emoties
• → Verstand is goed maar als het er echt om doet val je terug op emoties en dit kan
heel pittig zijn.
- Dingen die we niet goed kunnen/niet graag doen
• → Dingen die we niet goed kunnen ga je delegeren. Beweren dat dingen die je niet
graag doet of niet goed kunt proberen te vermijden. Dit is ook zo bij mensen met
een VB maar zij zouden het dan wel moeten doen voor ‘zijn ontwikkeling’
- Doen we altijd dingen die we kunnen
4
