Hoofdstuk 9: Rechtshulp
9.1. Inleiding
§ Basisvragen als sleutels bij het thema rechtshulp
§ Bij wie / waar kan een rechtzoekende terecht met een juridisch probleem?
§ Hoe wordt rechtshulp georganiseerd?
§ Vraagt een juridisch probleem enkel een juridische oplossing?
Toegang tot het recht.
§ “Justiciable problems” (OESO, 2019)
§ “Problemen die juridische vragen / kwesties oproepen, die al dan niet worden erkend door
diegenen die ermee worden geconfronteerd, en waarbij er al dan niet een beroep op
advocaten of juridische procedures wordt gedaan om ermee om te gaan” (eigen vertaling).
§ “Juridische problemen”; “potentieel geladen juridische problemen”; “problemen met een juridische
connotatie”.
§ Bestuderen om de toegang tot het recht in kaart te brengen.
Definitie Rechtshulp: “Het op georganiseerde wijze verlenen van diensten door deskundigen ter voorkoming
van en in probleem- en/of conflictsituaties, die met toepassing van rechtsregels al dan niet met gebruikmaking
van juridische procedures kunnen worden behandeld.” (Schuyt, Groenendijk en Sloot, 1976). art. 23 GW en
508/1 Ger.W.
Golven bij rechtshulp(verlening)
§ Eerste golf: toegankelijkheid tot het (ge)recht
§ Rechtshulpbeweging
§ Tweede golf: nieuwe initiatieven en ideeën
§ Ombudsdiensten.
§ Eerste aandacht voor buitengerechtelijke oplossingen.
§ Derde golf: alternatieve conflictbeslechtingsmechanismen
§ Beslechting conflicten: formeel/informeel, binnen en buiten de rechtbank,
preventie/curatief.
§ Modernisering van justitie.
§ Vierde golf: voorkomen is beter dan genezen
§ ADR/ODR: niet alleen overheid, ook privaat (ombudsdiensten in private domein).
§ Vermarkting van de juridische beroepen.
§ Vijfde golf: holistische benadering (de wijze waarop een probleem wordt gepercipieerd bepaalt niet
hoe en door wie dat probleem kan worden opgelost)
§ Multidisciplinaire samenwerking.
§ Legal design.
§ Nederland
§ Uitgebreider rechtshulpsysteem (Raad voor Rechtsbijstand; juridische loketten).
§ Studies over rechtshulp in functie van het beleid.
§ België
§ Judicare systeem
§ Rechtshulplandschap in België is gefragmenteerd: advocatuur en sociale rechtshulp
(Huurdersbonden, CAW, OCMW,…).
§ Decr.Vl. 26 april 2019 houdende de juridische eerstelijnsbijstand (multidisciplinaire
samenwerking).
§ Criteria voor toegankelijkheid: 5 B’s: bruikbaar, beschikbaar, begrijpbaar,
betaalbaar, bereikbaar (Hubeau en Parmentier)
§ Weinig of geen (beleidsmatige) studies over rechtshulp.
9.2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening: juridische bijstand in België aan een
grondige herziening toe?
1. Rechtshulpverlening in veranderende maatschappelijke en politieke context
§ Juridische dienstverlening
§ Wordt meestal bestudeerd vanuit de positie van juridische dienstverleners.
1
, § Beperkt zich tot oplossen juridische problemen.
§ Dagelijkse problemen van mensen zijn niet te herleiden tot hun juridische component, maar
moeten worden gesitueerd in hun sociale context.
§ Tekst bekijkt ideale rechtshulp als ‘maatschappelijk verantwoord’.
1.1. Historiek
§ Geschiedenis van de rechtshulp geeft spanning weer tussen
§ Sociale rechtshulpverlening (zoals huurdersbonden en wetswinkels).
§ Traditionele rechtshulpverlening (zoals advocatuur en notariaat).
§ Verschillen tussen België en Nederland
§ België
• Sociale rechtshulp deemstert weg in jaren ’80.
• Wet 23 november 1998 betreffende de juridische bijstand.
• Eerstelijnsbijstand: Commissie voor juridische bijstand.
• Tweedelijnsbestand: Bureau voor juridische bijstand.
§ Nederland
• Van ideologische inspiratie naar verzakelijking.
• Raad voor rechtsbijstand.
• Juridische loketten (vervanging van de bureaus voor rechtshulp).
§ Wat is de verhouding tussen rechtshulp en sociaal werk?
• Een juridisch probleem heeft altijd een sociale connotatie.
• Geen eenvoudige relatie tussen rechtshulp en sociaal werk.
• Determinanten
• Overheid: grotere rol van het recht.
§ Meer en meer regelgeving.
§ Sociale verhoudingen worden vertaald in juridische termen, dus
nood aan meer rechtshulp.
• Rol en functie van de rechtshulpverlening.
§ Plaats van private spelers in publieke ruimte (art. 23 Gw.).
§ Verschillende spelers op de markt.
§ Sociale rechtshulpverleners (huurdersbonden, CAW, ...).
§ Private traditionele rechtshulpverleners (advocaten en
notarissen).
§ Concurrentie en complementariteit.
1.2. Welvaartstaat en juridisering: naar een gewijzigde context voor rechtshulpverlening?
§ Juridisering van de samenleving (zie RS3).
§ Uitbouw rechtsbescherming van de burger; toekenning subjectieve rechten
§ Vragen vanuit het perspectief van de rechtszoekende.
• Zichtbaarheid van regels: niet onmiddellijk
• Ingewikkeldheid van regels: Zwakkere groepen vinden de juridische weg niet
§ Oplossing enkel via het recht?
• Paradox: juridisering, maar juridische normen hollen zichzelf uit als instrument van
bescherming?
• Legitimiteit van de opgelegde normen?
Sociale uitsluiting
§ Is het huidig aanbod van rechtshulpverlening voldoende om antwoorden te bieden bij een
toenemende juridisering?
§ Studies wijzen op band tussen meervoudige sociale en juridische problemen en tussen
sociale uitsluiting en rechtshulpverlening: nood aan heroriëntering van juridische bijstand.
§ Justiciable problems (potentieel geladen juridische problemen)
§ Genn (1999; 2001)
“a matter experienced by a respondent which raised legal issues, whether or not it was
recognised by the respondent as being ‘legal‘ and whether or not any action taken by the
respondent to deal with it involved the use of any part of the civil justice system”
2
9.1. Inleiding
§ Basisvragen als sleutels bij het thema rechtshulp
§ Bij wie / waar kan een rechtzoekende terecht met een juridisch probleem?
§ Hoe wordt rechtshulp georganiseerd?
§ Vraagt een juridisch probleem enkel een juridische oplossing?
Toegang tot het recht.
§ “Justiciable problems” (OESO, 2019)
§ “Problemen die juridische vragen / kwesties oproepen, die al dan niet worden erkend door
diegenen die ermee worden geconfronteerd, en waarbij er al dan niet een beroep op
advocaten of juridische procedures wordt gedaan om ermee om te gaan” (eigen vertaling).
§ “Juridische problemen”; “potentieel geladen juridische problemen”; “problemen met een juridische
connotatie”.
§ Bestuderen om de toegang tot het recht in kaart te brengen.
Definitie Rechtshulp: “Het op georganiseerde wijze verlenen van diensten door deskundigen ter voorkoming
van en in probleem- en/of conflictsituaties, die met toepassing van rechtsregels al dan niet met gebruikmaking
van juridische procedures kunnen worden behandeld.” (Schuyt, Groenendijk en Sloot, 1976). art. 23 GW en
508/1 Ger.W.
Golven bij rechtshulp(verlening)
§ Eerste golf: toegankelijkheid tot het (ge)recht
§ Rechtshulpbeweging
§ Tweede golf: nieuwe initiatieven en ideeën
§ Ombudsdiensten.
§ Eerste aandacht voor buitengerechtelijke oplossingen.
§ Derde golf: alternatieve conflictbeslechtingsmechanismen
§ Beslechting conflicten: formeel/informeel, binnen en buiten de rechtbank,
preventie/curatief.
§ Modernisering van justitie.
§ Vierde golf: voorkomen is beter dan genezen
§ ADR/ODR: niet alleen overheid, ook privaat (ombudsdiensten in private domein).
§ Vermarkting van de juridische beroepen.
§ Vijfde golf: holistische benadering (de wijze waarop een probleem wordt gepercipieerd bepaalt niet
hoe en door wie dat probleem kan worden opgelost)
§ Multidisciplinaire samenwerking.
§ Legal design.
§ Nederland
§ Uitgebreider rechtshulpsysteem (Raad voor Rechtsbijstand; juridische loketten).
§ Studies over rechtshulp in functie van het beleid.
§ België
§ Judicare systeem
§ Rechtshulplandschap in België is gefragmenteerd: advocatuur en sociale rechtshulp
(Huurdersbonden, CAW, OCMW,…).
§ Decr.Vl. 26 april 2019 houdende de juridische eerstelijnsbijstand (multidisciplinaire
samenwerking).
§ Criteria voor toegankelijkheid: 5 B’s: bruikbaar, beschikbaar, begrijpbaar,
betaalbaar, bereikbaar (Hubeau en Parmentier)
§ Weinig of geen (beleidsmatige) studies over rechtshulp.
9.2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening: juridische bijstand in België aan een
grondige herziening toe?
1. Rechtshulpverlening in veranderende maatschappelijke en politieke context
§ Juridische dienstverlening
§ Wordt meestal bestudeerd vanuit de positie van juridische dienstverleners.
1
, § Beperkt zich tot oplossen juridische problemen.
§ Dagelijkse problemen van mensen zijn niet te herleiden tot hun juridische component, maar
moeten worden gesitueerd in hun sociale context.
§ Tekst bekijkt ideale rechtshulp als ‘maatschappelijk verantwoord’.
1.1. Historiek
§ Geschiedenis van de rechtshulp geeft spanning weer tussen
§ Sociale rechtshulpverlening (zoals huurdersbonden en wetswinkels).
§ Traditionele rechtshulpverlening (zoals advocatuur en notariaat).
§ Verschillen tussen België en Nederland
§ België
• Sociale rechtshulp deemstert weg in jaren ’80.
• Wet 23 november 1998 betreffende de juridische bijstand.
• Eerstelijnsbijstand: Commissie voor juridische bijstand.
• Tweedelijnsbestand: Bureau voor juridische bijstand.
§ Nederland
• Van ideologische inspiratie naar verzakelijking.
• Raad voor rechtsbijstand.
• Juridische loketten (vervanging van de bureaus voor rechtshulp).
§ Wat is de verhouding tussen rechtshulp en sociaal werk?
• Een juridisch probleem heeft altijd een sociale connotatie.
• Geen eenvoudige relatie tussen rechtshulp en sociaal werk.
• Determinanten
• Overheid: grotere rol van het recht.
§ Meer en meer regelgeving.
§ Sociale verhoudingen worden vertaald in juridische termen, dus
nood aan meer rechtshulp.
• Rol en functie van de rechtshulpverlening.
§ Plaats van private spelers in publieke ruimte (art. 23 Gw.).
§ Verschillende spelers op de markt.
§ Sociale rechtshulpverleners (huurdersbonden, CAW, ...).
§ Private traditionele rechtshulpverleners (advocaten en
notarissen).
§ Concurrentie en complementariteit.
1.2. Welvaartstaat en juridisering: naar een gewijzigde context voor rechtshulpverlening?
§ Juridisering van de samenleving (zie RS3).
§ Uitbouw rechtsbescherming van de burger; toekenning subjectieve rechten
§ Vragen vanuit het perspectief van de rechtszoekende.
• Zichtbaarheid van regels: niet onmiddellijk
• Ingewikkeldheid van regels: Zwakkere groepen vinden de juridische weg niet
§ Oplossing enkel via het recht?
• Paradox: juridisering, maar juridische normen hollen zichzelf uit als instrument van
bescherming?
• Legitimiteit van de opgelegde normen?
Sociale uitsluiting
§ Is het huidig aanbod van rechtshulpverlening voldoende om antwoorden te bieden bij een
toenemende juridisering?
§ Studies wijzen op band tussen meervoudige sociale en juridische problemen en tussen
sociale uitsluiting en rechtshulpverlening: nood aan heroriëntering van juridische bijstand.
§ Justiciable problems (potentieel geladen juridische problemen)
§ Genn (1999; 2001)
“a matter experienced by a respondent which raised legal issues, whether or not it was
recognised by the respondent as being ‘legal‘ and whether or not any action taken by the
respondent to deal with it involved the use of any part of the civil justice system”
2
